Przedmiotem niniejszej recenzji jest monografia naukowa pióra Pawła Rzewuskiego pt. Filozofia Piłsudskiego, opublikowana nakładem Fundacji Augusta Hrabiego Cieszkowskiego w 2018 r. Jej autor jest historykiem i filozofem, doktorantem w Instytucie Filozofii na Wydziale Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizującym się w badaniach nad staropolską filozofią polityczną oraz dziejami Drugiej Rzeczypospolitej.
Publikacja P. Rzewuskiego zbudowana jest z piętnastu rozdziałów, podzielonych na mniejsze podrozdziały. Rozdział pierwszy, pt. Papierosy, kalesony i mózg, wskazuje na fenomen postaci J. Piłsudskiego i jej recepcji wśród Polaków. Kolejny (Fundament sarmacki) prezentuje korzenie późniejszego światopoglądu i poczynań Marszałka. Następny, nt. Ile socjalizmu w socjaliście? Piłsudski romantykiem, ukazuje wątek socjalistyczny i romantyczny w koncepcjach i działalności Komendanta. Wizji Polski, stosunkowi do idei i realiów polskiego państwa poświęcony jest rozdział pt. Polska idea absolutna. Rozdział piąty pt. Niewolnicy polscy stanowi próbę zrekonstruowania opinii J. Piłsudskiego na temat współczesnych mu rodaków. Z kolei w rozdziale nt. Między mesjanizmem a prometeizmem autor rozważa obecność elementów koncepcji mesjanistycznych i prometejskich w myśli Marszałka. Rozdział następny (Rycerz, heros, nadczłowiek?) jest próbą ujęcia postaci Samotnika z Sulejówka w kategoriach wybitnej jednostki, „demiurga dziejów”. W rozdziale pt. Imponderabilia P. Rzewuski rozważa obecność i rolę wartości w myśli i czynach Komendanta. W kolejnym – Ontologia śmierci prezydenta – przedstawia znaczenie i konsekwencje politycznego mordu na Gabrielu Narutowiczu dla postawy J. Piłsudskiego. Następne rozdziały, nt. Książę z Sulejówka i Suweren 1926 oraz rozdział nt. Ontologia suwerena, poświęcone zostały refleksji nad rolą i legendą Marszałka oraz jego koncepcji sprawowania władzy. W rozdziałach pt. Margines I – Faszyzm Piłsudskiego? i Margines II – Krajobraz filozoficzny Dmowski-Piłsudski autor prezentuje wątek zainteresowania Komendanta faszyzmem oraz zestawia jego koncepcje i działania z myślą i poczynaniami przywódcy polskiego obozu narodowego. Wreszcie rozdział ostatni (Pułapka wielkiego człowieka) charakteryzuje współpracowników i potencjalnych następców dyktatora, analizując możliwość zastąpienia przez nich Wodza po Jego śmierci.
Ponadto do książki została dołączona bibliografia, zawierająca tytuły wykorzystanych tekstów źródłowych i literatury przedmiotu oraz indeks osobowy.
Atutem książki P. Rzewuskiego – będącej zdaniem piszącego te słowa udanym połączeniem formuły naukowej monografii i obszernego eseju – jest trafny wybór tematyki. Co prawda w wielu napisanych już, funkcjonujących w historiografii polskich i zagranicznych klasycznych biografiach J. Piłsudskiego i książkach mu poświęconych – pióra Josepha Rothschilda, Wacława Jędrzejewicza, Andrzeja Garlickiego, Włodzimierza Sulei i przede wszystkim Bohdana Urbankowskiego – wątek zaprezentowania i analizy Jego filozofii politycznej jest obecny. Jednak nie on był głównym przedmiotem zainteresowania wspomnianych autorów – wyjątek stanowią: publikacja B. Urbankowskiego pt. Filozofia czynu i niewielka książka autorstwa Stanisława Cata-Mackiewicza pt. Klucz do Piłsudskiego. Siłą rzeczy zatem nie mógł zostać potraktowany ze skrupulatnością na jaką zasługuje. Tymczasem monografia P. Rzewuskiego to studium tego właśnie zagadnienia.
Na korzyść recenzowanej książki przemawia również jej logiczna konstrukcja; zajmująca narracja, w której autor łączy harmonijnie opis faktów, własne, oryginalne, zawsze rzetelnie uargumentowane opinie, oceny i interpretacje oraz celnie dobrane cytaty; wreszcie sporządzony profesjonalnie aparat odsyłaczy i przypisów. Trzeba też podkreślić, iż nie tylko trafny wybór problematyki, czy umiejętności badawcze i pisarskie P. Rzewuskiego to argumenty, potwierdzające wartość omawianej monografii. Należą do nich również – a właściwie przede wszystkim! – interesujące refleksje autora, dążącego do kompletnego zrekonstruowania filozofii politycznej Marszałka na różnych etapach Jego życia. Wśród nich – obok próby odpowiedzi na pytanie o miejsce socjalizmu w światopoglądzie J. Piłsudskiego, podejmowanej wszak z mniejszym bądź większym powodzeniem i rozmachem przez poprzedników P. Rzewuskiego – wymienić należy m.in.: zaakcentowanie wpływu „sarmackich” fundamentów światopoglądu Komendanta; ciekawa i przekonująca interpretacja Polski jako idei, obecnej w politycznej refleksji i motywującej J. Piłsudskiego; wreszcie – last but not least – zbudowanie przez P. Rzewuskiego sugestywnego charakterologiczno-filozoficznego wizerunku jedynego w swoim rodzaju Dyktatora.
Publikacja P. Rzewuskiego to książka wartościowa i odkrywcza, która może stać się pretekstem do interesującej debaty – nie tylko na temat Józefa Piłsudskiego, ale także stosunku Polaków do własnego państwa, narodowych bohaterów i wartości politycznych.
