Autor: Przemysław Olstowski

Przekonanie o istnieniu rozkazu ministra spraw wojskowych gen. broni Lucjana Żeligowskiego, który umożliwić miał koncentrację oddziałów wiernych marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu, na czele których ruszył on 12 V 1926 r. w kierunku Warszawy i dokonał zbrojnego zamachu stanu, towarzyszyło historiografii przewrotu majowego niemal od początku. Pogląd ten silnie się też w historiografii utrwalił. Przed laty poważne wątpliwości co do istnienia tego dokumentu wyraziłem w biografii gen. Gustawa Orlicz-Dreszera[1], skądinąd oficera dowodzącego w maju 1926 r. oddziałami, które opowiedziały się po stronie Marszałka. W poprzednim zaś tomie „Niepodległości”, w artykule poświęconym aktywności i roli generała jako realizatora przewrotu majowego, odniosłem się do tej kwestii szerzej, poświęcając jej kilka akapitów i dochodząc do konkluzji, do których w moim przekonaniu może obecnie dojść historyk, przy wątłej nadal podstawie źródłowej[2]. Jednocześnie sygnalizowałem tam, iż poświęcę temu zagadnieniu odrębny szkic, zarówno w kontekście wydarzeń związanych z tym dokumentem, które poprzedziły majowy zamach stanu, jak i miejsca i recepcji informacji o rozkazie z 18 IV 1926 r. w polskiej historiografii.

Nie jest to przy tym pierwszy szkic poświęcony temu aspektowi genezy zamachu majowego. Podstawowego bowiem przeglądu literatury przedmiotu pod kątem recepcji tego akurat wątku domniemanych przygotowań do przewrotu wojskowego dokonał przed kilku laty Włodzimierz Suleja, w przekonujący sposób rozprawiając się jednocześnie z poglądem o ćwiczeniach międzygarnizonowych, szykowanych jakoby rozkazem gen. Żeligowskiego z 18 IV 1926 r., a którymi kierować miał marszałek Piłsudski[3]. Na przygotowywanie ćwiczeń tego rodzaju pomiędzy 18 kwietnia a 10 maja istotnie nic nie wskazuje. Zachowało się natomiast niemało przekazów pisemnych dotyczących owego dokumentu, acz niejednoznacznych w wymowie, zatem w różny sposób określających jego formę, a niekiedy i treść. Przyjrzyjmy się zatem tej sprawie krok po kroku w najbardziej sprzyjającym temu ujęciu chronologicznym – poczynając od maja 1926 r. – a zobaczymy, jak kolejne informacje na temat rozkazu jako zaczynu rembertowskiego zgrupowania, na czele którego Marszałek wyruszył 12 maja w kierunku Warszawy, złożyły się z czasem na pogląd, który obok przekonania o istnieniu od jesieni przynajmniej 1925 r. zamachowej konspiracji, stał się podstawowym i zasadniczym argumentem zwolenników tezy o spiskowej genezie przewrotu majowego, tezy która mimo upływu lat nadal zachowuje mocną, by nie powiedzieć dominującą pozycję w historiografii.

W obu swych cytowanych wyżej pracach, szczególnie w artykule opublikowanym w poprzednim tomie „Niepodległości”, wyjaśniłem dlaczego nie podzielam poglądu o istnieniu przed majem 1926 r. wojskowej konspir racji piłsudczykowskiej i o wojskowych przygotowaniach do zamachu stanu. Piłsudczycy w wojsku stanowili całkiem dobrze zorganizowane środowisko, co było widoczne w pułkach warszawskich oraz stojących garnizonem w niewielkiej odległości od stolicy. Kadra dowódcza tych ostatnich bywała w Warszawie na tyle często, by podtrzymywać środowiskowe kontakty. Znane były zresztą w tym środowisku telefony kontaktowe do odpowiednich osób, co pozwalało na improwizację działań w niełatwych warunkach. Takie zresztą nadeszły w dniach poprzedzających wystąpienie zbrojne Marszałka na czele wybranych oddziałów, w których zdążył już zafunkcjonować kod alarmowy, z różnym natężeniem działający zresztą od jesieni poprzedniego roku. Mimo tego nie wiedziano przecież, co postanowi Komendant i kiedy. Stąd działania w dniach 11 i 12 V 1926 r., łącznie z samym marszem w kierunku Warszawy, cechowała improwizacja nazbyt daleko posunięta jak na przygotowywany podobno wcześniej wojskowy przewrót. Szybkie stosunkowo zwycięstwo militarne i w efekcie polityczne piłsudczyków w trakcie majowych dni było efektem splotu wielu korzystnych dla nich okoliczności, jak też ich determinacji i znacznie większej organizacyjnej sprawności w stosunku do przeciwników. Ponieważ jednak w dniach poprzedzających zamach stanu krążyły w sferach rządowych I do rządu zbliżonych informacje o spiskowych poczynaniach piłsudczyków, spotęgowane potem przez wydarzenia w trakcie wypadków majowych w stolicy, przeto już wkrótce kształtować się poczęły poglądy o spiskowych zamierzeniach szeroko zakrojonych, a związanych właśnie z okolicznościami w jakich uformowało się zgrupowanie rembertowskie. W latach późniejszych, a zwłaszcza w okresie powojennym, w niektórych kręgach na emigracji, a w zasadniczej mierze w PRL, tego rodzaju pogląd mógł się już tylko ugruntowywać, jakkolwiek w PRL z udziałem nie tylko historiografii, ale i reżimowej pro­pagandy, co nie pozostało bez wpływu na kształt rzeczy.

Efektem finalnym, na który złożyły się informacje po­jawiające się w ciągu trzydziestu z górą lat od wypadków majowych 1926 r., było powstanie poglądu o rozkazie przeprowadzenia ćwiczeń międzygarnizonowych pod ko­mendą Marszałka, który 18 IV 1926 r. wydać miał mini­ster spraw wojskowych gen. Lucjan Żeligowski, a który to rozkaz polecać miał koncentrację wybranych oddziałów wojskowych w rejonie Rembertowa w dniu 10 V 1926 r. Krótko przed swym odwołaniem ze stanowiska, w dniu 8 maja gen. Żeligowski miał jeszcze zdążyć przekazać Piłsudskiemu dowództwo nad tymi oddziałami, cze­go z kolei nie zdążył już anulować nowy minister spraw wojskowych w rządzie Wincentego Witosa, gen. Juliusz Malczewski. Mimo jednak powtarzania tych informacji w różnej formie, w tym z uwzględnieniem motywu rozka­zu z 18 kwietnia przynajmniej od roku 1956, wciąż bra­kuje zasadniczego elementu dla tej teorii, a mianowicie owego dokumentu. Brak bowiem dowodów na jego ist­nienie, dodać wypada: na jego istnienie kiedykolwiek. Stąd też nie wiemy nic ani o jego formie ani treści, czy­li co właściwie zawierał, ani które oddziały przewidziane były tym rozkazem do udziału w ćwiczeniach. Z tego też właśnie powodu próby określenia składu takiego zgrupo­wania, jakie podejmowano czasem w literaturze przed­miotu polegały na prostym skojarzeniu z oddziałami, które w dniach 11 i 12 maja przybyły w rejon Rember­towa i w otoczeniu których Marszałek udał się w kierun­ku Warszawy. Temu też służyło określenie: „zgrupowanie rembertowskie”, które niezależnie od pojawiania się ta­kiego sformułowania w niektórych relacjach, prowadzić miało w moim przekonaniu do utożsamienia oddziałów towarzyszących Marszałkowi 12 maja w drodze do stoli­cy z domniemanym składem zgrupowania przewidziane­go… domniemanym rozkazem z 18 kwietnia. Rozkazem którego nikt z piszących o nim historyków nie widział.

Pierwsze opracowania dotyczące zamachu majowego, autorstwa wyższych rangą wojskowych, powstały niebawem po maju 1926 r. Ich autorzy, wyżsi rangą wojskowi, domniemaną koncentrację przez zamachowców wybranych oddziałów umiejscowili między 8 a 10 maja w rejonie poligonu Rembertów. Tak też datowano domniemany rozkaz gen. Żeligowskiego, wyznaczający ćwiczenia międzygarnizonowe. Dodać należy, że wśród wzmiankowanych autorów nie było zgodności co do jego charakteru tj. czy miał on jednak formę rozkazu czy jedynie kurtuazyjnego zaproszenia Marszałka do kierowania tymi ćwiczeniami. Nie mieli oni natomiast wątpliwości co do tego, iż minister spraw wojskowych gen. Żeligowski ulegał wpływom piłsudczyków, zaś wnioski dalej idące wyciągał autor – prawdopodobnie gen. Władysław Sikorski – niepublikowanego, ale czytanego w kręgach politycznych i wojskowych stolicy memoriału Jak doszło do wojny domowej, pisząc, iż w miesiącach poprzedzających majowy zamach stanu wszystkie ważniejsze decyzje zapadały na tajnych, konspiracyjnych posiedzeniach z udziałem posła Miedzińskiego, gen. Dreszera, płk. Wieniawy, itp., zaś odnośnie domniemanego rozkazu ministra dotyczącego koncentracji w rejonie Rembertowa stwierdzał: W przededniu swego ustąpienia gen. Żeligowski [8 maja] wydał rozkaz koncentracji pewnych oddziałów w Rembertowie pod dowództwem marszałka Piłsudskiego dla urządzenia manewrów. Gen. Malczewski rozkaz ten odwołał, nie zdążył już jednak zapobiec jego skutkom[4]. A zatem – rozkaz. Inaczej rzecz zdawał się postrzegać były szef Sztabu Generalnego gen. Stanisław Haller, pisząc: Dnia 8 maja lub 10 maja wystosował gen. Żeligowski jeszcze jako minister spraw wojsk[owych] pismo do marszałka Piłsudskiego tej treści: »Proszę Pana Marszałka o objęcie dowództwa nad oddziałami skoncentrowanymi w Rembertowie i przeprowadzenie z nimi ćwiczeń międzygarnizonowych«. Gen. Żeligowski nie powiadomił przy zdawaniu swego resortu gen. Malczewskiego o tem piśmie; gen. Malczewski nie mógł go więc anulować. […] Dnia 12 maja obejmuje marszałek Piłsudski dowództwo nad wojskami skoncentrowanymi w Rembertowie. Gen. Malczewski dowiaduje się obecnie o piśmie gen. Żeligowskiego, które robi zamieszanie, każe jednak prawdopodobnie po nadejściu wiadomości, że 22 pp przemocą w Siedlcach zawagonował, mosty na Wisle obsadzić i zarządzić przyjazd posiłków do Warszawy[5]. Choć więc i gen. S. Haller oceniał rzecz całą jako zaplanowany z góry spisek zamachowców, w który wciągnięto urzędującego jeszcze ministra spraw wojskowych gen. Żeligowskiego, to jednak określił ów dokument nie jako rozkaz, lecz rodzaj kurtuazyjnego zaproszenia Marszałka do kierowania ćwiczeniami w Rembertowie. Co naturalnie nie przesądzało braku rozkazu, tyle że nie dla Marszałka, wobec którego minister wciąż w jakimś sensie czuł się podkomendnym, lecz dla oddziałów, dla których w ćwiczeniach przewidziano by uczestnictwo. Nikt jednak z autorów tę problematykę podejmujących nie widział takiego rozkazu, podobnie jak nikt dotąd nie odnalazł pisma gen. Żeligowskiego do Marszałka.

O tym bowiem, że takowe było, pisał sam gen. Żeligowski w szkicu Przewrót majowy, jakkolwiek z pewnej już perspektywy czasu: W pierwszych dniach maja zgłosiło się do mnie paru wyższych oficerów Sztabu Generalnego, później nader czynnych w dobie przewrotu, z propozycją urządzenia większych ćwiczeń garnizonu warszawskiego na poligonie rembertowskim i zaproszenia na te ćwiczenia Marszałka. […] Uważałem go zawsze za przyszłego naczelnego wodza i wielokrotnie usiłowałem go z tej racji wciągać do bieżących prac wojska. […] I tym razem chętnie przystałem na propozycję manewrów, nie dopatrując się w niej żadnych ubocznych tendencji i poleciłem Oddziałowi III Szt. Gen. wystosować do Marszałka rodzaj listownego zaproszenia[6]. Wcześniej, bo ledwie kilka miesięcy po zamachu, widział to jednak inaczej. Żeligowski, niewykluczone że także i pod wpływem opinii różnych kręgów politycznych i wojskowych odnośnie do swojej roli przed majem 1926 r., poczuł się z pewnej perspektywy czasu traktowany wówczas przez piłsudczyków przedmiotowo, także w kontekście losów przygotowanego przezeń projektu ustawy o organizacji najwyższych władz wojskowych, który to projekt zgłoszony 4 V 1926 r. w Sejmie, nie stał się już przedmiotem obrad tej izby parlamentu[7]. Prawie w tym samym czasie – pisał 27 listopada 1926 r. w prywatnych zapiskach – przyszli do mnie Dreszer, Wieniawa i [Wacław] Stachiewicz i robili propozycję, ażeby wyznaczyć Marsz[ałka] kierować manewrami w Rembertowie [sic!]. Wierząc im najzupełniej, zgodziłem się i napisałem list do Marsz[ałka], Wypadki pokazały, że oni nie myśleli o żadnych manewrach, a po prostu chcieli wydostać mój list, po prostu siedzieli u mnie na alei Róż i mnie oszukiwali. Listu tego nie użyli, nie wiem, czy nawet powiedzieli Marszałkowi. Sądzę, że nie. On jest człowiekiem szlachetnym i nie zgodziłby się tak wykorzystywać moje zaufanie. A oni sądzili, że to można. Ze mnie »nabrać«, to jest zgodnie z honorem. Wiedzieli, że im ufam, a więc mnie oszukiwali. […][8]. Pobrzmiewają tu wyraźnie echa informacji, zawartych w cytowanym wyżej fragmencie memoriału Jak doszło do wojny domowej, w którym mowa o tajnych naradach w Ministerstwie Spraw Wojskowych w okresie urzędowania gen. Żeligowskiego, z którym z kolei koresponduje inny fragment zapisków gen. Żeligowskiego z 27 XI 1926 r., gdy w listopadzie 1925 r. zgodził się objąć resort spraw wojskowych, to wszyscy pił[sudczy]cy zechcieli kierować Ministerstwem[9]. Trudno jednak powiedzieć, ile było w tym prawdy, ile zaś goryczy generała poniewczasie. Z powyższego zdaje się natomiast wynikać, iż nawet jeśli piłsudczycy weszli w posiadanie tego dokumentu, nie rozkazu, lecz listu do Marszałka, to mogli go od początku traktować zarówno jako dobry, bo wiarygodny pretekst do koncentracji oddziałów wojskowych, gdyby Komendant powziął decyzję o rozpoczęciu wojskowej akcji, jak i – co bardziej prawdopodobne – jako rodzaj dokumentowego zabezpieczenia dla jego osoby. To wszakże – wobec braku tego dokumentu – pozostaje jedynie hipotezą, choć przecież nie pozbawioną znamion prawdopodobieństwa.

Wszelako w kręgach niechętnych piłsudczykom pozostało przed wojna przekonanie, także w wyniku względnej sprawności i stosunkowo szybkiego sukcesu zamachu stanu w maju 1926 r., że wystąpienie wojskowe Marszałka musiał poprzedzić dobrze zorganizowany spisek. Charakterystyczne jest tu przeświadczenie Adama Próchnika, wyrażone w wydanej przezeń w 1933 r. pracy „Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej”, gdzie stwierdzał: Skonsygnowanie siły zbrojnej nie mogło być dziełem dwóch dni. Istotnie, jeszcze za rządów poprzedniego gabinetu ówczesny minister spraw wojskowych gen. Żeligowski, zwolennik Piłsudskiego, zorganizował gry wojenne koło Rembertowa, gdzie polecił skonsygnować większe siły. Gry te miały się odbyć między 10 a 15 maja pod osobistym kierownictwem Piłsudskiego. Nowy minister wojny [sic!], gen. Malczewski, odwołał je, ale mimo to wyznaczone pułki zaczęły nadciągać. Jeżeli nie będziemy zbyt wiele kłaść na karb przypadku, sam fakt zorganizowania gier, miejsce ich i dobór pułków są wyraźną wskazówką, że już wówczas postępowano w myśl konkretnego planu[10]. Mamy tu więc proste skojarzenie czasu, miejsca i aktorów wydarzeń. Zamach rozpoczął się 12 maja, więc termin gier wojennych umieścił autor między 10 a 15 maja. Ponieważ zaś Marszałkowi towarzyszyły niektóre oddziały piechoty i kawalerii, przeto dla badacza musiała być to po latach wyraźna wskazówka, że wcześniej istniał plan działania oparty na odpowiednim doborze pułków. Dla uważnego czytelnika wydanych trzy lata później „majowych” zapisków płk. Januarego Grzędzińskiego, pewne potwierdzenie tego, że coś mogło być na rzeczy, mógł stanowić ich następujący fragment pochodzący z 12 V 1926 r., a dotyczący przybycia do Sulejówka w dniu 11 maja 7 pułku ułanów lubelskich z Mińska Mazowieckiego. Autor pamiętnika pisał w nim pod adresem p.o. dowódcy pułku ppłk. SG Kazimierza Stamirowskiego: Już wczoraj przybył z pułkiem w południe, rzekomo na zarządzone przez Marszałka ćwiczenia[11]. Tyle że uważny czytelnik „Maja 1926” winien też był dostrzec, że żadnych ćwiczeń międzygarnizonowych wtedy nie planowano, a w przeddzień zamachu majowego działania piłsudczyków cechował duży stopień improwizacji, a i brak planu działania, który na ogół posiadali animatorzy przewrotów wojskowych. Potwierdzała to udzielona ówcześnie Konradowi Wrzosowi relacja gen. Gustawa Orlicz-Dreszera[12] i opublikowane w „Polityce” rozmowy z mjr. dypl. LeonemKniaziołuckim w kwietniu l937 r. i Zygmuntem Dreszerem we wrześniu 1938 r.[13] Generalnie jednak przed wojną piłsudczycy o kulisach ..maja” ani się zbytnio nie wypowiadali, ani też nie usiłowali konstruować własnej historycznej narracji, uznając prawdopodobnie, że – poza względami politycznej natury – wciąż na to jeszcze za wcześnie. Pewne oznaki tego pojawiły się dopiero na emigracji, po upływie trzydziestu z górą lat od wypadków majowych (odczyty w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Londynie), co można wiązać z rocznicą tych wydarzeń, a zwłaszcza z bieżącą publicystyką historyczną, tak emigracyjną jak i bardziej jeszcze, krajową.

W roku 1956 w Londynie ukazał się tom drugi Najnowszej historii politycznej Polski Władysława Pobóg-Malinowskiego. Autor idąc zapewne za memoriałem Jak doszło do wojny domowej oraz wspomnieniami gen. S. Hallera i pra Próchnika, napisał w kontekście genezy zamachu ma­jowego, iż Piłsudski […] już w połowie kwietnia, przewidując ciężki kryzys w stosunkach wewnętrznych, postanowił rzucić na szalę, w razie konieczności, nie tylko swoją osobi­stą siłę moralną. W tym celu polecił poufnie ministrowi Żeligowskiemu zorganizować »międzygamizonowe ćwicze­nia« wojskowe i pod tym kątem skonsygnować w pobliskim Rembertowie kilka odpowiednio dobranych pułków piechoty i kawalerii. 8 maja Żeligowski, jako urzędujący jeszcze minister, drogą przepisowych rozkazów przekazał Marszałkowi J. Piłsudskiemu dowództwo nad oddziałami w Rembertowie – z prośbą o jego kierownictwo w ćwiczeniach. Gen. Malczewski, jako minister w rządzie Witosa, wydał rozkaz odwołania tych ćwiczeń, usłucha go jednak i wróci do Warszawy tylko Szkoła Podchorążych, komendant Rembertowa zaś odmówił wykonania tego rozkazu; tegoż dnia część ułanów przeszła z Rembertowa pod Sulejówek, piechota z Siedlec i Pułtuska śpieszyła na miejsce zbiórki, z Wilna ruszyć miała dywizja legionowa[…][14].Po raz pierwszy pojawiły się tu informacje na temat potencjalnego składu zgrupowania rembertowskiego, jaki przewidywać miał ów rozkaz. Stanowiły one wypadkową wiedzy na temat sił, jakie znalazły się w dniach majowego zamachu w dyspozycji Marszałka. Z dniami poprzedzającymi podjęcie działań przez piłsudczyków wiązał się bowiem jedynie nie wymieniony tu z numeracji 7 pułk ułanów. Nie bez powodu też W. Suleja uznał niedawno Poboga za sprawcę tego faktograficznego zamieszania [15]. Tym więcej, że emigracyjny historyk swym autorytetem uwiarygodnił tezę o istnieniu rozkazu gen. Żeligowskiego oraz o spisku wojskowym przygotowywanym na kilka tygodni przed zamachem majowym. Osobiście jednak – nie lekceważąc wpływu Poboga na historiografię maja 1926 r. – za istotnego sprawcę uznałbym też Wiesława Górnickiego. O ile bowiem Pobóg w kwestii owego rozkazu bazował generalnie na wiedzy obecnej w literaturze przedwojennej, sumując jej rozmaite elementy i w pewien sposób je następnie rozwijając, o tyle Górnicki, nie historyk, lecz powiedzmy… reżimowy publicysta, wprowadził w 1956 r. do obiegu naukowego fragment dokumentu, jego zdaniem będącego częścią pisma, jakie do ministra spraw wojskowych gen. Żeligowskiego wystosować miał 20 IV 1926 r. p.o. szef Sztabu Generalnego WP gen. bryg. Edmund Kessler. W piśmie tym stać miało: Zwracam uwagę Pana Generała na okoliczność, iż wyznaczone przez Pana Generała jednostki są wyjęte z rozmaitych dywizyj i nie stanowią ciała operacyjnego dogodnego do przeprowadzenia gry wojennej na tem szczeblu…[16]. Górnicki twierdził, że pismo gen. Kesslera stanowiło odpowiedź na rozkaz ministra datowany 18 kwietnia, polecający szefowi Sztabu Generalnego koncentrację dnia 10 maja wybranych oddziałów w rejonie Rembertowa[17]. Po raz pierwszy więc pojawia się data 18 kwietnia. Lektura owego trzyczęściowego artykułu świadczy o tym, iż Górnicki miał wówczas w PRL dostęp do takich dokumentów proweniencji wojskowej z lat Drugiej Rzeczypospolitej, o jakich nie śnili wtedy zawodowi historycy, ani nawet pracownicy Zakładu Historii Partii. Daje to przecież do myślenia. Niczego nie wiemy o dokumencie, którego fragment zacytował Górnicki, nawet pewności nie mamy, że istniał, a tym bardziej – czego tak naprawdę dotyczył. W wydanej w 1960 r. w serii „Sensacje XX wieku” publicystycznej książeczce Warszawa nie odpowiada, którą opublikował pod pseudonimem Fryderyka Wierzbińskiego, autor ten, ponownie przywołując powyższy fragment dorzucił jeszcze, iż data pisma Kesslera – 20 IV 1926 r. – to dzień upadku rządu [Aleksandra] Skrzyńskiego, zatem: Generał Żeligowski nie odpowiada więc Kesslerowi na pismo, a wydaje kategoryczny rozkaz dokonania koncentracji najpóźniej do dnia 10 maja. Dodaje przy tym, że sprawa i tak już wlecze się zbyt długo…[18]. Wedle Górnickiego, o zamiarze zorganizowania wielkich manewrów w okolicach Warszawy Żeligowski powiadomić miał Sztab Generalny 8 marca, dzień po swej wizycie u prezydenta Stanisława Wojciechowskiego. Wykaz oddziałów przewidzianych do udziału w manewrach sztab otrzymać miał jednak dopiero w dniu 11 kwietnia. Miały to być: 22 pułk piechoty z Siedlec, 7 pułk ułanów z Mińska Mazowieckiego, 1 pułk strzelców konnych z Garwolina, batalion manewrowy z Rembertowa i pułki stacjonujące w stolicy: 21 i 36 pułk piechoty oraz 1 pułk szwoleżerów[19]. Zatem – jednostki o których wiadomo, że w dniach majowych walczyły po stronie Marszałka. Nie wiadomo tylko, skąd Górnicki zaczerpnął informacje o rzekomych posunięciach ministra spraw wojskowych w związku z jego rzekomym rozkazem, którego tym razem nie datował w przeciwieństwie do artykułu w „Świecie” z maja 1956 r., kiedy po raz pierwszy wprowadził do obiegu datę 18 IV 1926 r. Ponownie więc nie wiemy, czy i jakie dokumenty Górnicki oglądał. Podobnie jak nie wiemy, czego dokument, którego fragment cytował (jeżeli w ogóle istniał), dotyczył – czy ćwiczeń międzygarnizonowych z udziałem wybranych oddziałów czy też raczej sztabowej gry wojennej… Ćwiczenia międzygarnizonowe to jednak nie „wielkie manewry”, jak chciałby to widzieć Górnicki. „Wielkie manewry” zaś to nie „gra wojenna”.

Informację o piśmie gen. Kesslera do ministra spraw wojskowych gen. Żeligowskiego z 20 IV 1926 r. i rozkazie ministra z 18 IV 1926 r. powtórzył za artykułem Górnickiego w „Świecie” z 1956 r., Stefan Arski[20]. Po nim zaś Joseph Rothschild w monografii Piłsudski’s coup d’etat, powołując się w kwestii rozkazu na przechowywaną w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Londynie relację gen. Stanisława Skwarczyńskiego, zaś w przedmiocie pisma gen. Kesslera – na wzmiankowany artykuł Górnickiego z 1956 r.[21]. Następnie informację o rozkazie ministra z 18 kwietnia podał Anthony Polonsky, także powołując się na relację gen. Skwarczyńskiego[22]. Problem jednak w tym, że w żadnej z obu relacji gen. Skwarczyńskiego, opublikowanych w zbiorze relacji z Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie na temat przewrotu majowego, wydanym w 2003 r. przez Arkadiusza Adamczyka, nie ma daty owego rozkazu. W swej pierwszej relacji gen. Skwarczyński pisał: O zamiarze Komendanta marszu na Warszawę nikt z nas do ostatniej chwili nie wiedział. Mógł się czegoś domyślać gen. Żeligowski, gdyż w czasie swego ministerstwa podpisał rozkaz do ćwiczeń taktycznych pod kierownictwem Komendanta dla 7 pułku ułanów i garnizonu Rembertów. Na pewno domyślił się wszystkiego Wieniawa, który był wymienionego rozkazu inspiratorem. Wątpię, by ktokolwiek inny był dopuszczony do tajemnicy. Mam wrażenie, że Komendant Organizacji – gen. Orlicz-Dreszer – również dowiedział się o wszystkim w ostatniej chwili [23]. W kolejnej relacji stwierdził już jednak: O decyzji marszu na Warszawę do dnia 11 maja wieczorem nic nie wiedziałem ani ja, ani nikt z moich przyjaciół. Prawdopodobnie wiedział o tym tylko Dreszer i Wieniawa. O rozkazie gen. Żeligowskiego przeprowadzenia w Rembertowie ćwiczeń pod kierownictwem Marszałka nie wiedziałem i do dzisiaj nie wiem, jakie oddziały miały być skoncentrowane[24]. Wprawdzie Skwarczyński w swej pierwszej relacji nadmienił o przesileniu rządowym, które miało miejsce wkrótce po jego przybyciu z Wilna do Warszawy, jednak bez związku z owym rozkazem[25]. Niewykluczone więc, iż J. Rothschild skojarzył kwestię przesilenia gabinetowego z pismem gen. Kesslera do gen. Żeligowskiego z 20 IV 1926 r., pisząc iż Żeligowski wydał ów rozkaz z inspiracji Wieniawy w trakcie trwającego już przesilenia, a w pewnej mierze z informacją zawartą we wspomnieniach Wincentego Witosa o mającym wówczas nastąpić zamachu stanu na rzecz Józefa Piłsudskiego[26]. Tym niemniej informację o dacie rozkazu przypisał gen. Skwarczyńskiemu, jakby ukrywając, iż źródłem tak istotnego szczegółu narracji jest artykuł Górnickiego. W ten sposób data rozkazu: 18 IV 1926 r., pojawiła się i na dobre zadomowiła w historiografii, powtórzona po kilku latach przez A. Polonskyego z powołaniem się na… relację gen. Skwarczyńskiego. Jednakże, przynajmniej w wypadku książki Rothschilda, za inspirację w odniesieniu do daty tego rozkazu uznać można właśnie artykuł Górnickiego z 1956 r. Data ta pokutuje w literaturze przedmiotu do dziś.

Dotyczy to zasadniczo historiografii krajowej. Wacław Jędrzejewicz w swych pracach poświęconych Józefowi Piłsudskiemu, przyjmując w przedmiocie genezy majowego zamachu wersję o istnieniu rozkazu gen. Żeligowskiego, wolał jednak zaufać Władysławowi Pobóg-Malinowskiemu, opierając ten fragment narracji na jego ustaleniach[27]. W kraju natomiast po ukazaniu się w 1978 r. pracy Andrzeja Garlickiego „Przewrót majowy”, upowszechniła się na dobre wersja o rozkazie gen. Żeligowskiego z 18 IV 1926 r.[28] Autor ten powtórzył za Rothschildem informację o wydaniu przez ministra owego rozkazu z 18 kwietnia, z inspiracji Wieniawy, podobnie jak Rothschild przywołując też wspomnienia Witosa oraz umieszczając w tle relację Romeyki z rozmowy z gen. Tadeuszem Kutrzebą, który miał być w początku marca 1926 r. przypadkowym cokolwiek świadkiem udzielania przez Marszałka instrukcji gen. Orlicz-Dreszerowi, dotyczących gotowości wybranych oddziałów do koncentracji na połowę maja[29]. Relacja ta w historiografii traktowana jest z należytym dystansem, którego A. Garlicki w zasadzie dochował. Informację o rozkazie z 18 kwietnia powtórzył następnie w swej biografii Józefa Piłsudskiego[30]. Podanie przezeń w monografii przewrotu majowego w 1978 r. informacji o rozkazie z 18 kwietnia 1926 r. oznaczało w praktyce wprowadzenie jej do obiegu naukowego w kraju przy niewielkiej wtedy recepcji prac Rothschilda i Polonskyego. Odtąd stała się ona – chyba tylko za wyjątkiem opracowania Janusza Pajewskiego z 1995 r., w którym, gdy pisze on o rozkazie Żeligowskiego, znać wpływ Poboga-Malinowskiego[31] – elementem narracji większości autorów prac odnoszących się w takiej czy innej mierze do zamachu majowego. Przeglądu tych prac (nie bez nuty autokrytycznej) dokonał W. Suleja[32]. Tu jedynie odnotujmy, iż Antoni Czubiński, pisząc o rozkazie z 18 kwietnia nakazującym koncentrację wybranych oddziałów na 10 maja i wymieniając skład takiego domniemanego zgrupowania (baon manewrowy z Rembertowa, 22 pułk piechoty, 7 pułk ułanów oraz 1 pułk strzelców konnych), powołał się na Pobóg-Malinowskiego[33], choć informacje na temat daty rozkazu pochodziły najwyraźniej z artykułu Górnickiego z 1956 r., zaś wymienione oddziały to te, które 12 maja towarzyszyły Marszałkowi w marszu na Warszawę. Z kolei Andrzej Albert (Wojciech Roszkowski), podając za Rothschildem informację o rozkazie z 18 kwietnia w kontekście kruszenia się koalicji, będącej podstawą rządu Skrzyńskiego, przypisał jego wydanie gen. Orlicz-Dreszerowi, który miał to uczynić dla postawienia w stan gotowości oddziałów przeznaczonych dla marszałka w razie zamieszek, zaś rozkaz gen. Żeligowskiego o koncentracji wybranych oddziałów na poligonie Rembertów na dzień 10 maja traktując jak odrębny w istocie dokument[34]. Pomyłka w interpretacji „rozkazu z 18 kwietnia” wynikła przypuszczalnie z zasugerowania się relacją gen. Ludwika Kmicic-Skrzyńskiego, której sens jednak Rothschild oddał w zasadzie bez zarzutu Kmicic-Skrzyński, w tamtym czasie szef sztabu dowodzone] przez Dreszera 2 Dywizji Kawalerii, wspominał po latach: Pewnego dnia – kilka tygodni przed przewrotem – gen. Orłicz-Dreszer powiedział mi. ze być może zajdzie potrzeba, by wojsko wystąpiło i powstrzymało upadek Państwa, że może Marszałek powoła nas ponownie pod swoje rozkazy… […] Generał kazał mi przemyśleć i przygotować sprawę łączności z oddziałami dywizji tak, by mogły one wystąpić alarmowo i forsownym marszem przybyć – na wezwanie – do Warszawy[36]. Nie miało to nic wspólnego z sugerowanym w monografii A. Alberta postawieniem oddziałów w stan gotowości na wypadek zamieszek w dniach poprzedzających upadek rządu Skrzyńskiego, która to interpretacja ponownie pojawiła się niedawno w literaturze przedmiotu[37]. Jeżeli już – to          z przygotowywaniem przez Dreszera możliwych scenariuszy na wypadek, gdyby asysta wojskowa była Marszałkowi potrzebna. O tym, że Dreszer kilkakrotnie wracał do tych spraw w rozmowie już kilka miesięcy przed przewrotem majowym, proponując opracowanie planu opanowania stolicy, wspominał w swej relacji gen. Kazimierz Sawicki, podówczas dowódca 36 pp na Pradze[38]. Tym niemniej do opracowania takiego planu nie doszło, prawdopodobniej z powodu sprzeciwu Marszałka, który w 1926 r. nie myślał wtedy o swym powrocie do władzy w kategoriach operacji wojskowej.

Nie tylko brak dokumentowych dowodów na to, iż ćwiczenia międzygarnizonowe w Rembertowie (z założeniem podporządkowania Marszałkowi zgromadzonych tam oddziałów) miały być w kwietniu czy maju 1926 r. organizowane, lecz brak też przed 11 V 1926 r. jakichkolwiek ruchów oddziałów stacjonujących w Warszawie i okolicach, które by na to wskazywały. Co więcej, dokumentowym potwierdzeniem tego zdaje się być wyznaczona na 10 V 1926 r. w Warszawie wydanym przez gen. Dreszera rozkazem nr 17 z 22 IV 1926 r., rozgrywka sztabowej gry wojennej 2 DK, na którą przybyć mieli m.in. dowódcy jej brygad, pułków i innych samodzielnych oddziałów, ogółem 15 oficerów. Gdyby, zgodnie z teorią o rozkazie gen. Żeligowskiego z 18 kwietnia, rzeczywiście organizowano ćwiczenia do dnia 10 maja, oficerowie ci znajdowali by się przy swoich oddziałach, a nie, jak przewidywał rozkaz Dreszera, w koszarach 1 pułku szwoleżerów przy ul. Ułańskiej.

Biorąc pod uwagę zamierzenia Marszałka, organizacja takich ćwiczeń, jakie zakładać miał rozkaz gen. Żeligowskiego, czy to wydany 18 kwietnia, czy 8 maja, nie była potrzebna. Jak przekonująco wykazał, w oparciu o materiały Komisji Likwidacyjnej gen. Żeligowskiego, W. Suleja, Marszałek w dniu 11 maja potrzebował, w charakterze spodziewanej wojskowej asysty, jedynie 7 pułku ułanów i dopiero rozkaz nowego ministra spraw wojskowych gen. Juliusza Malczewskiego, by 7 pułk ułanów powrócił do Mińska Mazowieckiego, uruchomił […] zamachowy mechanizm, bowiem dopiero wówczas Piłsudski wyekspediował swych emisariuszy do stacjonujących w okolicach Warszawy pułków, na dowódców których Marszałek mógł liczyć […][40]. Resztę już znamy. Wypada jedynie zauważyć, że Malczewski kierował swój rozkaz jedynie do 7 pułku ułanów, nie zaś do „zgrupowania rembertowskiego”, bowiem takowe nie istniało. Nie miał też powodu odwoływać żadnych ćwiczeń. Co jednak nie znaczy, że gen. Żeligowski jeszcze jako urzędujący minister spraw wojskowych nie podpisał żadnego pisma związanego z ćwiczeniami na poligonie w Rembertowie.

Przytoczone w niniejszym artykule świadectwa samego gen. Żeligowskiego, jak też generałów Stanisława Hallera i Stanisława Skwarczyńskiego wskazują, że dokument taki, wystawiony przypuszczalnie w ostatnich dniach urzędowania ministra, mógł istnieć i mieć formę nie tyle rozkazu, ile kurtuazyjnego zaproszenia Marszałka do kierowania ćwiczeniami w Rembertowie. Żeligowski pisał w kontekście tych ćwiczeń i zwierzchnictwa Marszałka nad oddziałami wojskowymi, o pułkach garnizonu warszawskiego, natomiast Haller o oddziałach skoncentrowanych w Rembertowie. Z kolei Skwarczyński w swej pierwszej relacji (bo już w kolejnej zaprzeczał by wiedział o tym, jakie oddziały miały być tam skoncentrowane) napisał, że gen. Żeligowski z inspiracji Wieniawy podpisał rozkaz do ćwiczeń taktycznych pod kierownictwem Komendanta dla 7 pułku ułanów i garnizonu Rembertów. Do tego dodać można współczesny tamtym dniom zapis w notatkach Grzędzińskiego, że p.o. dowódca 7 pułku ułanów ppłk SG Kazimierz Stamirowski 11 maja przybył z pułkiem w rejon Sulejówka rzekomo na zarządzone przez Marszałka ćwiczenia. Dlaczego to tak potencjalnie istotne?

Rozkaz dla 7 pułku ułanów, by przybyć w rejon Wesołej dla dokonania strzelań na poligonie Rembertów i zameldować się po drodze u Marszałka w Sulejówku, wydał ppłk. SG Stamirowskiemu w godzinach przedpołudniowych 11 maja dowódca 2 DK gen. Orlicz-Dreszer, prawdopodobnie na polecenie Piłsudskiego[41]. Tyle że problem przybycia 7 pułku ułanów na rembertowski poligon nie sprowadzał się jedynie do kwestii rozkazodawstwa gen. Dreszera w stosunku do jednego z pułków jego dywizji, w tym wypadku ze świadomym ignorowaniem ewentualnych opinii wyższych odeń wojskowych instancji, lecz – czego dotąd, przyznać muszę, nie brałem pod uwagę – przede wszystkim do faktu, że był to poligon Doświadczalnego Centrum Wyszkolenia Piechoty, na który dowódca 2 DK nie mógł ot tak skierować pułku swej dywizji na ćwiczenia strzeleckie. To zaś, że 11 maja wieczorem ppłk. Stamirowski na polecenie Piłsudskiego dwukrotnie meldował komendantowi Centrum gen. Rudolfowi Prichowi swe przybycie w rejon Sulejówka i podporządkowanie się rozkazom Marszałka[42], mogło wtedy oznaczać zarówno otwarte powiadomienie o tym fakcie wyższych władz wojskowych i stanowić początek demonstracji politycznej w asyście 7 pułku ułanów, jak również działanie w oparciu o pismo gen. Żeligowskiego do Marszałka dotyczące ćwiczeń międzygarnizonowych z udziałem 7 pułku ułanów i oddziałów garnizonu Rembertów, tj. baonu manewrowego, II dywizjonu 28 pułku artylerii polowej i            stojącej tam obozem ćwiczebnym Szkoły Podchorążych, do której dołączyć miała niebawem Oficerska Szkoła Piechoty, do czego już, jak wiadomo, nie doszło. Jeśli miał rację gen. Żeligowski, po upływie pół roku pisząc, że Wypadki pokazały, że oni nie myśleli o żadnych manewrach, a po prostu chcieli wydostać mój list, to znaczyłoby to, iż dokument ów – który ustępujący minister spraw wojskowych napisał przypuszczalnie z inspiracji płk. Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego, I oficera w Inspektoracie Armii nr II w Warszawie, którym Żeligowski nadal formalnie kierował w czasie swego ministrowania – nie miał posłużyć organizowaniu ćwiczeń pod kierownictwem Marszałka. Rozkaz tegoż wydany dowódcy 7 pułku ułanów, by meldował o przybyciu pułku i podporządkowaniu się rozkazom Marszałka, właśnie gen. Prichowi, komendantowi Centrum i dowódcy garnizonu Rembertów, zdaje się zaś być przesłanką na rzecz tezy, że Piłsudski o piśmie Żeligowskiego wiedział, a zatem wbrew późniejszym przypuszczeniom tego ostatniego znaczyłoby to, że podwładni nie czynili w tej materii niczego bez wiedzy czy za plecami Komendanta.

Jeżeli takie pismo Żeligowskiego istniało, a pozostało wystarczająco wiele ważnych przekazów pisemnych pozwalających tego nie odrzucać, to w zamierzeniach inicjujących je piłsudczyków – obok Wieniawy można tu wymienić gen. Orlicz-Dreszera – mogło służyć dwóm celom. Na bieżąco, zbudować alibi dla przybycia w rejon Rembertowa 7 pułku ułanów, jako że ćwiczenia z oddziałami garnizonu Rembertów umożliwiały przybycie pułku na ostre strzelanie na poligonie, który nie należał do 2 Dywizji Kawalerii. Rozkaz Piłsudskiego, by Stamirowski meldował przybycie pułku gen. Prichowi zdaje się świadczyć, iż sądził on, że komendant Centrum i dowódca garnizonu Rembertów był o decyzji Żeligowskiego w sprawie ćwiczeń powiadomiony (choć naturalnie nikt ćwiczeń organizować nie zamierzał). Cel drugi mógł już mieć charakter długofalowy. Pismo gen. Żeligowskiego stanowić bowiem mogłoby rodzaj dokumentowego zabezpieczenia dla osoby Marszałka na wypadek, gdyby nowy rząd i władze wojskowe – w obliczu fiaska demonstracji wojskowej – zdecydowały się na represje wobec jego osoby. Tym więcej, że podkomendni Marszałka, jeśli istotnie wydobyli od ministra to pismo w ostatnich dniach jego urzędowania, nie mogli wiedzieć, jak potoczą się dalej wydarzenia, tak jak nie wiedzieli jeszcze wówczas, co Piłsudski zamierza. Są to jednak jedynie hipotezy. Nie ulega dla mnie natomiast wątpliwości, że rozkazu gen. Żeligowskiego do przeprowadzenia ćwiczeń międzygarnizonowych nie było, ani w kwietniu ani w maju 1926 r. Ani bowiem nie było potrzeby z punktu widzenia Piłsudskiego i jego otoczenia, by je organizować, ani też nie ma żadnych śladów realizacji takiego scenariusza. Warto w tym miejscu przytoczyć opinię W. Sulei wyrażoną w 80-lecie przewrotu majowego: Nie wykluczam założenia przyjmowanego w dyskusjach, a zmierzającego do konkluzji, iż realizowany był scenariusz zakładający zorganizowanie ćwiczeń z równoczesnym podporządkowaniem zebranych oddziałów Marszałkowi, ale dowodów na to nie ma. Opieram się tu przede wszystkim na bardzo szczegółowych raportach wszystkich oddziałów, które w wydarzenia majowe były zaangażowane. W późniejszych raportach również nie ma na ten temat informacji. Moim zdaniem, gdyby ów rozkaz istniał, musiałby zostać odnotowany. […][43]. Rozkaz nie został odnotowany, bo w takiej formie ów dokument nie zaistniał. Mógł natomiast istnieć w formie listu ministra do Marszałka, choć nie wiemy, czy piłsudczycy w „maju” się nim posłużyli. Rozkazu gen. Żeligowskiego – powtórzmy raz jeszcze – nie było, ani w kwietniu ani w maju. Podobnie jak nie było wojskowego spisku i piłsudczykowskiej konspiracji wojskowej. Powiązania środowiskowe łączące przed majem cywilnych i wojskowych piłsudczyków i ich zwolenników w wojsku i polityce nie miały wtedy takiego charakteru, jaki przypisywało im i przypisuje nadal wielu autorów.

W tym artykule starałem się natomiast pokazać, jak rodzą się poglądy w historiografii, które choć niczym właściwie nie poparte, szybko stają się poglądami utartymi, a z czasem też bardzo wygodnymi. Zamach majowy był bowiem wynikiem kumulacji wielu różnych czynników będących efektem działania obu stron konfliktu politycznego, lecz nie należały do nich ani wcześniejsze zamachowe plany, ani wojskowa konspiracja stronników Marszałka. Przy wyraźnej improwizacji działań z ich strony w dniach 11-12 maja, czynnikiem decydującym o sukcesie zamachowców okazała się ich determinacja i lepsza organizacja akcji własnych oddziałów, przy umiejętnym wykorzystaniu okresu ich liczebnej i materiałowej przewagi. Ta opinia w niczym nie zmienia tragizmu tamtych wydarzeń, ani też tego, że obie strony tamtego konfliktu miały za sobą bardzo istotne racje, jakkolwiek z różnych płynące źródeł. Ważnym jest natomiast, by postrzegać okoliczności temu towarzyszące takimi, jakimi były w istocie.

Przemysław Olstowski

Przypisy:

[1] P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889-1936). Dowódca wojskowy i działacz społeczno-polityczny, Toruń 2012, s. 218-219.

[2] Idem, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer jako realizator przewrotu majowego, „Niepodległość” 2011, t. LX, s. 21-24.

[3] W. Suleja, Przewrót majowy w historiografii, [w:] Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, red. M. Sioma, Lublin 2007, s. 11-15.

[4] M. Pietrzak, „Jak doszło do wojny domowej” i „Przewrót majowy”, „Kwartalnik Historyczny” 1959, nr 1, s. 137-138.

[5] S. Haller, Wypadki warszawskie od 12 do 15 maja 1926 r., Kraków 1926, s. 92-93.

[6] D. Fabisz, Generał Lucjan Żeligowski 1865-1947. Działalność wojskowa i polityczna, Warszawa 2007, s. 211.

[7] Ibidem, s. 208-209.

[8] Z. Cieślikowski, Zamach stanu. Materiały źródłowe do przewrotu majowego, Warszawa 2002, s. 414.

[9] Ibidem.

[10] A. Próchnik, Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej. Zarys dziejów politycznych, Warszawa 1957, s. 230-231.

[11] J. Grzędziński, Maj 1926. Kartki z pamiętnika, Warszawa 1936, s. 26.

[12] K. Wrzos, Piłsudski i piłsudczycy, Warszawa 1936, s. 68-69.

[13] Klasyka wywiadu polskiego, oprac. P. Skibiński, D. Dynarowski, Warszawa 2010, s. 173-186 i s. 261-269. Zbiór ten zawiera zapis 35 rozmów ze znaczącymi, a często wybitnymi uczestnikami życia publicznego Drugiej Rzeczypospolitej, opublikowanych w latach 1933-1939 na łamach „Buntu Młodych” i „Polityki”.

[14] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski 1864-1945, t. II: 1919-1939, Londyn 1956, s. 476-477.

[15] W. Suleja, op. cit., s. 14.

[16] W. Górnicki, Ostatni rokosz w Warszawie (2), „Świat”, nr 21 (20 V 1956), s. 8.

[17] Ibidem.

[18] F. Wierzbiński [W. Górnicki], Warszawa nie odpowiada, Warszawa 1960, s. 85.

[19] Ibidem, s. 83-84.

[20] S. Arski, My pierwsza brygada, Warszawa 1962, s. 402-403.

[21] J. Rothschild, Piłsudski’s coup d’etat, New York – London 1966. s. 79-80.

[22] A. Polonsky, Politics in independent Poland 1921-1939. The Crisis of Constitutional Government, Oxford 1972, s. 156.

[23] Przewrót majowy 1926 r. w relacjach świadków i uczestników. Materiały Instytutu Józefa Piłsudskiego, red A. Adamczyk, Londyn-Piotrków Trybunalski 2003, s. 227-228 (relacja gen. Stanisława Skwarczyńskiego).

[24] Ibidem, s. 250 (druga relacja gen. Stanisława Skwarczyńskiego).

[25] Ibidem, s. 226-227 (relacja gen. Stanisława Skwarczyńskiego).

[26] W. Witos, Moje wspomnienia, t. III, Paryż 1965, s. 77. Zamach nastąpić miał 17 względnie 18/19 maja 1926 r.

[27] W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. II: 1921-1935, Londyn 1977, s. 216; Idem, Józef Piłsudski 1867-1935. Życiorys, wydanie siódme, Londyn 1996, s. 181; także: W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. III: 1926-1935, Warszawa 1998, s. 10.

[28] A. Garlicki, Przewrót majowy, Warszawa 1978, s. 220.

[29] M. Romeyko, Przed i po Maju, Warszawa 1967, s. 247-250.

[30] A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867-1935, Warszawa 1988, s. 333.

[31] J. Pajewski, Budowa Drugiej Rzeczypospolitej 1918-1926, Kraków 1995, s. 234-235.

[32] W. Suleja, op. cit., s. 12-14.

[33] A. Czubiński, Przewrót majowy 1926 roku, Warszawa 1989, s. 161.

[34] A. Albert [W. Roszkowski], Najnowsza historia Polski 1918- 1980, cz. 1:1918-1939, Londyn 1989, s. 163.

[35] J. Rotschild, op.cit., s. 77: He [Orlicz-Dreszer] ordered to Kmicic to prepare his unit for possible participation in an eventual military operation that Piłsudski might find necessary to order to rescue the Polish state from it current »chaos«.

[36] Przewrót majowy 1926 r. w relacjach…, s. 73-74 (relacja gen. Ludwika Kmicic-Skrzyńskiego z 9 VII 1961 r.).

[37] Vide: Majowy zamach stanu w świetle dokumentów wywiadu i organów bezpieczeństwa II Rzeczypospolitej, oprac.: P. Kołakowski i A., Pepłoński, Słupsk 2008, s. 6.

[38] A. Garlicki, P. Stawecki, Przewrót wojskowy w Polsce w 1926. Wybór dokumentów, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1979, nr 4, s. 173 (relacja gen. Kazimierza Sawickiego z 1957 r. pt. „Przełom majowy /12-14.5.1926”)/

[39] Powrót do miejsc stacjonowania przewidywano w godzinach popołudniowych 11 V 1926 r. Vide: CAW, 2 Dywizja Kawalerii, sygn. 1.314.3.1. W dostępnych mi źródłach brak jednak informacji potwierdzających odbycie tej gry sztabowej. Wykaz oficerów 2 DK przewidzianych do uczestnictwa w grze. Vide: P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889-1936). Dowódca wojskowy i działacz społeczno-polityczny, Toruń 2000, s. 219.

[40] W. Suleja, op. cit., s. 14.

[41] Idem, Józef Piłsudski, Wrocław 1995 s. 297-298.

[42] Idem, Przewrót majowy w historiografii…, s. 14.

[43] Idem, Głos w dyskusji w pierwszym dniu obrad konferencji w Kazimierzu nad Wisłą 19-20 V 2006, [w:] Zamach stanu Józefa Pilsudskiego 1926 roku…, s. 471-472.

Zdjęcie: Wikipedia

 Artukuł opublikowano w czasopiśmie „Niepodległość” 2012, t. LXI, str. 61-80.

 

dr hab. Przemysław Olstowski – historyk, profesor w Polskiej Akademii Nauk. Specjalizuje się w historii społeczno-gospodarczej Drugiej Rzeczypospolitej (ze szczególnym uwzględnieniem dziejów Pomorza) oraz biografistyce. Autor m.in. biografii gen. Gustawa Orlicz-Dreszera (Toruń 2000), prac Obóz pomajowy w wojewodztwie pomorskim w latach 1926-1939, Procesy „starościńskie”w województwie pomorskim w latach 1936-1937.