Większość z Polaków słyszała o biorącej udział w powstaniu listopadowym Emilii Plater. Ma swoje ulice, w co najmniej kilkunastu miastach Polski. O jej śmierci pisał w wierszu Adam Mickiewicz. Anna Henryka Pustowójtówna, to uczestniczka powstania styczniowego, adiutant Dionizego Czachowskiego i Mariana Langiewicza. Jej nazwisko także od czasu do czasu pojawia się w kontekście powstania. O Joannie Żubr słyszeli może mieszkańcy Zamościa, a znają jej postać czytelnicy powieści Wacława Gąsiorowskiego. Była to pierwsza kobieta odznaczona Krzyżem Orderu Virtuti Militari, Walczyła w wojskach Księstwa Warszawskiego.

   Te pojedyncze przypadki uczestnictwa kobiet w walkach o niepodległość doczekały się w większym lub mniejszym stopniu upamiętnienia. Na przywrócenie pamięci o kobietach walczących o odzyskanie niepodległości w latach 1914-1921 przyszło nam czekać ponad dziewięćdziesiąt lat. W okresie międzywojennym część z nich nie była anonimowa. Otrzymywały odznaczenia państwowe, stopnie wojskowe, w tym oficerskie. Niektóre, jak na przykład Wanda Gertz, miały okazję blisko współpracować z Józefem Piłsudskim. Jednak, jako zbiorowość, po 1945 roku skazane zostały na zapomnienie.

W ostatnich próbowano przynajmniej częściowo przywrócić pamięć ich zasług. Anna Nowakowska napisała książkę poświęconą Wandzie Gertz, a Anna Marcinkiewicz-Gołaś na łamach czasopisma „Niepodległość i Pamięć” opublikowała artykuł o udziale warszawskiego batalionu Ochotniczej Legii Kobiet w walkach w 1920 roku.

   Jednak dopiero praca Stanisława M. Jankowskiego w sposób zdecydowanie bardziej dokładny oddaje wysiłek i zaangażowanie kobiet w zbrojną walkę w latach 1914 -1921. Opublikowana przez Wydawnictwo „TRIO” książka „Dziewczęta w maciejówkach” stanowi przekrojową opowieść o kobietach, które z narażeniem życia, niejednokrotnie w męskim przebraniu, walczyły w pierwszej linii, niosły pomoc rannym i chorym oraz pełniły niewdzięczną a jakże potrzebną służbę w miejscach, które nie mogły być zabezpieczone przez oddziały wojskowe składające się z mężczyzn.

   Licząca ponad czterysta pięćdziesiąt stron książka podzielona jest na pięć rozdziałów. Pierwszy z nich przywraca pamięć o żołnierkach-legionistkach. „Leszek Pomianowski”, „Kazik Żuchowicz”, ułan „Zygmunt Tarło” to pseudonimy tylko części z kobiet, które służąc w Legionach i Polskiej Organizacji Wojskowej pokazały znaczącej części męskiej populacji, że przywilej noszenia spodni nie stanowi jeszcze o prawdziwie męskim charakterze. Część z nich swą przygodę z rzemiosłem wojskowym rozpoczęło jeszcze w szeregach Polskich Drużyn Strzeleckich i Związku Strzeleckiego. Nie bacząc na zdziwienie bliskich i zgorszenie damskich środowisk w swych rodzinnych miastach przygotowywały się do bycia sanitariuszkami, łączniczkami, a także żołnierzami. Służba w Legionach była niezwykle ciężka. Pierwszym etapem było przejście przez badanie komisji poborowej. Dla oceny stanu zdrowia należało stanąć przed lekarzem, który nie miałby najmniejszych problemów z odkryciem płci kandydatki. Uciekano się do sztuczek forteli, a czasem decydowało litościwe podejście weryfikatora. Zakwalifikowanie się do służby rozpoczynało okres ukrywania swej prawdziwej tożsamości, której odkrycie powodować mogło wydalenie z szeregów, a w najlepszym przypadku żarty kolegów. Śmierć zabrała sanitariuszkę Marię Błaszczyk, która poległa niosą pomoc innemu, rannemu sanitariuszowi. Wyruszyła do Legionów z rodzinnej Łodzi i służyła pod pseudonimem „Tadeusz Zaleski”.

   Drugi rozdział poświęcony jest udziałowi kobiet w obronie Lwowa. Pomimo sygnałów świadczących o przygotowaniach Ukraińców do opanowania stolicy Małopolski Wschodniej Polacy nie przygotowali struktur zbrojnych mogących dać odpór zbrojnemu wystąpieniu. W dniu 1 listopada 1918 r. do walki stanęli byli żołnierze Legionów, Korpusów Polskich w Rosji, członkowie POW oraz w znaczącej ilości młodzież i kobiety lwowskie. Helena Bujwidówna nie wykonuje rozkazu nakazującego jej opiekować się rannymi. Zdobywa karabin zabierając go ukraińskiemu wartownikowi i staje w szeregach walczących z bronią w ręku. Śmiercią okupiła służbę kurierki Felicja Sulimirska, która wśród koleżanek uchodziła za osobę lękliwa, bojącą się wejść do ciemnego pokoju. Inną poległą była młodziutka Halszka Grabska, która uciekła z Płocka, aby walczyć o miasto zawsze wierne Polsce.

   Rozdział trzeci kreśli dzieje kobiet służących w Ochotniczej Legii Kobiet. Trafiały do nie zarówno niewiasty od zawsze marzące o służbie w mundurze wojskowym jak i takie, które trafiły tam na zasadzie chwilowego uniesienia czy tez mody. Oprócz heroicznej służby, patriotycznej motywacji poznać można także codzienne troski i zachowania, które nie zawsze mogły znaleźć uznanie w oczach przełożonych i koleżanek. T o ostatnie wynikało zarówno ze zwykłej niesubordynacji jak i motywacji czysto racjonalnej. Tak było z buntem kobiecego batalionu OLK w Łukowie w sierpniu 19120 r. Legionistki zaprotestowały przeciwko odebraniu im karabinów Mausera i zastąpieniu ich francuskimi jednostrzałowymi. Sytuacja analogiczna do tej, która miała miejsce w sierpniu 1914 r. Tylko wtedy Mannlichery zastępowano Werndlami. Członkinie OLK służyły we Lwowie, Wilnie, a w sierpniu 1920 r. miały stanowić ostatnią linię obrony w czasie ataku bolszewików na Warszawę.

   Przedostatni rozdział przedstawia dzieje lekarek i sanitariuszek służących w Legionach, a później w trakcie walk na froncie bolszewickim. Jeden z podrozdziałów poświęcony jest bohaterkom opowiadania Melchiora Wańkowicza „Szpital w Cichiniczach”, na podstawie którego nakręcono film „Wrota Europy” z rolami Alicji Bachledy-Curuś i Kingi Preis. Jedna z bohaterek Zofia Wańkowiczówna pozostawiła po sobie pamiętnik, który wydano w niewielkim nakładzie w Montrealu. Służba kobiet w wojsku, szczególnie w jednostkach liniowych, nie zawsze znajduje uznanie w męskich oczach. Jedna z lekarek. Maria Zdziarska, na prośbę o przydział do takiej jednostki usłyszała, że w wojsko haremu nie potrzeba…

   Piąty rozdział opisuje dwie niezwykle zasłużone kobiety. Pierwsza z nich to Aleksandra Szczerbińska – druga żona Józefa Piłsudskiego. Działaczka PPS, uczestniczka akcji pod Bezdanami, kurierka i wywiadowczyni I Brygady. Autor opisuje jej doświadczenia z okresu rewolucji 1905-1907, ryzykowne akcje przenoszenia broni, amunicji, nielegalnej prasy. Dwukrotne aresztowanie, wielokrotne narażanie życia to nie jedyne powody, dla których odznaczona została Krzyżem Orderu Virtuti Militari Krzyżem Niepodległości z Mieczami. Drugą, niewiele mniej zasłużona postacią opisaną na stronach książki przez Stanisława M. Jankowskiego jest Zofia Zawiszanka. Ta działaczka Polskich Drużyn Strzeleckich jest pierwszą osobą, która udziela pomocy pierwszemu patrolowi Władysława Beliny-Prażmowskiego w sierpniu 1914 r. Późniejsza jej służba wywiadowcza na rzecz wojsk Józefa Piłsudskiego obfituje w dramatyczne wydarzenia, które stanowić mogą podstawę do nakręcenia dobrego filmu sensacyjnego.

   Autor oprócz wydarzeń z lat 1914-1921 kreśli także dalsze losy wielu z bohaterek swej książki. Odnajdujemy je wśród osób zaangażowanych w życie społeczne i państwowe Drugiej Rzeczypospolitej, a po wrześniu 1939 w konspiracjo. Ich losy były tak róże jak różne potrafią być kobiety. Choć jedne przywdziewały strój sióstr zakonnych, a inne policyjny mundur to łączyła je miłość do Ojczyzny wyrażona w sposób, który daleki był od oczekiwań większości społeczeństwa, a przez to jeszcze bardziej wyrazisty.

   Tekst wzbogacony jest duża ilością zdjęć, a także kopii dokumentów z epoki, szczególnie tych, które dotyczą wniosków o nadanie odznaczeń.

   Niestety, nie udało się autorowi uniknąć kilku błędów i pomyłek. Na stronie 23 przytoczony jest opis akcji legionistów z 4. Kompanii 5 pułku piechoty. Nie jest to wspomnienie nieznanego pamiętnikarza, ale fragment dziennika żołnierskiego „Szlakiem Pierwszej Brygady” Wacława Sochy-Lipińskiego, zamieszczonego nota bene w bibliografii. Na stronie 37 pisząc o gen. Michale Karaszewiczu-Tokarzewskim wplata w jego życiorys fragment życia gen. broni Lucjana Żeligowskiego. Opisując na stronach 72-74 wydarzenia mające miejsce w trakcie i po szarży pod Rokitną dołącza fragment opisu bitwy pod Kostiuchnówką, która miała miejsce ponad rok później. Na stronie skrót PWSK błędnie opisano, jako Państwową Wojskową służbę Kobiet. Powinno być – Pomocniczą WSK. List do Ojca św. Piusa XII sygnował nie por. rez. dr Stanisław Dziadosz, a mjr dr Władysław Dziadosz. Wymieniony na str. 311 dowódca 2. Pułku Ułanów to Adolf Mikołaj Waraksiewicz, a nie Mikołaj Waraszkiewicz. Na stronie 362 płk Józef Olszyna-Wilczyński najpierw występuje w swym aktualnym stopniu by kilka zdań później (cały czas opis dotyczy jednej sytuacji) był już tytułowany generałem. Maria Juszkiewiczowa de domo była Koplewska, a nie Poklewska (str. 411). W przypisie na str. 435 autor słusznie podaje, że Stefan Krak-Dudzieniec nie wchodził w skład pierwszego patrolu „Beliny”, ale myli się, że ułanem 1. szwadronu został o wiele później. Komendant Oddziału Wywiadowczego oddziałów strzeleckich, a później I Brygady nazywał się Rajmund Jaworowski, a nie Jaworski. Od strony edytorskiej Wymienić by można jeszcze kilka „literówek” i przede wszystkim powtórne zamieszczenie na stronie 434 odezwy umieszczonej już 35 stron wcześniej.

   Powyższe niedociągnięcia wpływają minimalnie na ogólną ocenę książki. Trzeba przyznać autorowi, że udanie wypełnił lukę, jaka na rynku wydawniczym dotyczy udziału kobiet w walkach zbrojnych w trakcie pierwszej wojny i walk o granice Rzeczypospolitej. Wydaje się, że pozycja ta powinna trafić na półki nie tylko miłośników wojen, ale także tych, którzy pragną poznać faktyczny obraz nastrojów społeczeństwa, motywacje które przyświecały ochotniczkom, ich wyrzeczenia, trudne momenty i chwile zwątpienia, radości i osiągnięcia. Jest też recenzowana książka okazją do przywrócenia w zbiorowej pamięci wielu bohaterskich postaci, które miały być skazane na zapomnienie, bo nie wyznawały postępowych ideologii i nie walczyły po właściwej stronie. Może doczekamy kiedyś, że opisane przez Stanisława M. Jankowskiego kobiety staną się kandydatkami do nazwania ich nazwiskami kolejnych ulic w polskich miastach.

 

Dariusz Nowiński

 

Ocena recenzenta:

Temat i treść: 9/10
Język, styl, kompozycja tekstu: 9/10
Forma wydawnicza: 9/10

Informacje o publikacji:

Tytuł: Dziewczęta w maciejówkach

Autor: Stanisław M. Jankowski
Wydawnictwo: TRIO
Rok wydania: 2012
Liczba stron: 478
Oprawa: twarda
Format: B5
ISBN: 978-83-7436-289-4