Służba zagraniczna to jeden z najważniejszych nerwów organizmu państwowego, toteż osoby zainteresowane dobrem państwa powinny – podobnie, jak w przypadku wojska czy służb specjalnych – uważnie śledzić wpływ, jaki wywiera na jej działanie obecny reżim demokratyczny. W dotychczasowych dziejach Republiki Okrągłego Stołu utrzymuje się praktyka polegająca na tym, że każda kolejna ekipa rządowa dokonuje w aparacie dyplomatycznym czystki personalnej, a wytworzone w ten sposób wakaty obsadza własnymi nominatami dobranymi według klucza partyjno-towarzyskiego. Nie jest to z pewnością metoda na zapewnienie ważnej instytucji ciągłości działania i profesjonalizmu funkcjonariuszy. Dla porównania, to, co w Republice Okrągłego Stołu ponawia się z każdą kadencją parlamentarną – rekonstrukcja personalna służby dyplomatycznej państwa – w dwudziestoletniej historii Polski niepodległej zdarzyło się zasadniczo tylko dwukrotnie, za każdym razem z odmiennych powodów.
Marian Seyda minister spraw zagranicznych w rządzie W. Witosa.
Objęcie MSZ wpływem endecji znalazło wyraz nie tylko w partyjnej czystce personalnej w aparacie dyplomatycznym; wpłynęło również na opracowywane w ministerstwie koncepcje polityki zagranicznej, które zaczęto dostosowywać do tez endeckiej ideologii. Jako przykład posłużyć może Opinia MSZ w sprawie polityki bałtyckiej, przygotowana w Wydziale Wschodnim MSZ pod koniec 1925 r. Jądro dokumentu stanowiło twierdzenie, iż Litwa, Łotwa i Estonia są tworem czasowym i istnieć mogą tylko do momentu, kiedy ta czy inna Rosja zechce je włączyć do swego terytorium, w związku z czym wiązanie się z nimi jakimikolwiek traktatami politycznymi i wojskowymi, które mogłyby postawić Polskę w obliczu konfliktu rosyjsko-bałtyckiego jest niedopuszczalne – innymi słowy, postulat rzucenia przez Polskę wymienionych państw na pożarcie ZSRS. Wyrastał on z podstawowego założenia doktryny endecji, głoszącego, że na wschodzie Polska graniczy nie z krajami bałtyckimi, czy wieloetnicznymi ziemiami byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, ani nawet nie z wielonarodowym Związkiem Sowieckim, ale z Rosją i tylko z Rosją, że północna, wschodnia, i południowo-wschodnia granica Polski tworzą zachodnią granicę strefy wpływów Moskwy, w której Polska powinna popierać Moskwę we wszystkim, co ta zechce tam uczynić (łącznie z zamiarami aneksyjnymi w stosunku do położonych tam państw) i z góry akceptować wszelkie rezultaty jej działań. Tym samym życie potwierdziło słowa opublikowane na łamach piłsudczykowskiego pisma teoretycznego „Droga” przez jednego z głównych przedstawicieli tzw. prometejskiej myśli geopolitycznej, Tadeusza Hołówkę (1889-1931), w październiku 1924 r.: Mianowicie zwyciężył strach Narodowej Demokracji przed tą „trzecią Rosją”, która w bujnej imaginacji Narodowej Demokracji miała lada dzień przyjść w aureoli niebywałej potęgi i zmieść jak domki z kart te „różne Łotwy, Estonie i Ukrainy”, i wymierzyć Polsce – „promotorce” tych fantazji „federalistycznych” – straszliwą karę i zemstę. To był jeden wzgląd. Drugi to chęć lisa, który nie przeszkadza lwu pożerać jego ofiary, by dostać coś niecoś z „królewskiego” stołu dla siebie.
Od lewej: Szymon Askenazy, Władysław Baranowski, August Zaleski, płk Igancy Matuszewski
Funkcjonowanie polskiej służby dyplomatycznej całkowicie odmienił jednak wkrótce zamach majowy. Na fotelu ministra spraw zagranicznych zasiadł na kilka lat – czas wyjątkowo długi, jak na wymuszane wcześniej przez system parlamentarny standardy, w których skład rządu ulegał zmianie niemal z porami roku – August Zaleski, jeszcze niedawno wyrzucony z polskiego poselstwa we Włoszech. W 1931 r. dyrektorem Wydziału Osobowego MSZ został związany wcześniej z wojskowymi służbami specjalnymi kpt. Wiktor Tomir Drymmer (1896-1975). Miał on pozostać na tym stanowisku aż do upadku Państwa Polskiego w 1939 r. (od 1933 r. pełnił równocześnie w MSZ funkcję dyrektora Departamentu Konsularnego). Drymmer jeszcze podczas I wojny światowej zajmował się budowaniem służby wywiadowczej Polskiej Organizacji Wojskowej. Podczas wojny polsko-bolszewickiej służył w wywiadzie ofensywnym, zaś po jej zakończeniu kierował zorganizowaną przez siebie placówką wywiadowczą „Witteg” w Rewlu (dzisiejszym Tallinie), penetrującą Piotrogród i Moskwę. Propaganda i publicystyka opozycyjnych ugrupowań politycznych otoczyła Drymmera czarną legendę tego, który zaprowadził w polskiej dyplomacji stronniczą i szkodliwą politykę kadrową, wyrzucając ze służby zagranicznej osoby o poglądach nieprzychylnych piłsudczykom, a na ich miejsce zatrudniając lojalnych „swoich” i koleżków (innymi słowy, przypisała mu wcześniejsze praktyki m.in. endeków). W rzeczywistości podjęta przez Drymmera rekonstrukcja aparatu dyplomatycznego została obliczona na odwlekane dotąd naprawienie skutków wcześniejszej, okresami stronniczej bądź przypadkowej, polityki personalnej w MSZ. Drymmer nie prowadził czystki, lecz weryfikację. Zatrudnionych przed kilku laty młodych i zwykle niedoświadczonych pracowników kierowano na praktykę w ministerstwie i staż w jednej z placówek dyplomatycznych, a następnie poddawano zestawowi surowych egzaminów. Drymmer zwolnił też część najstarszych dyplomatów, którzy kształcili się i zdobywali doświadczenie jeszcze w państwach zaborczych, oceniając ich jako nieefektywnych. Dyrektor Wydziału Osobowego MSZ część zastanych przez siebie pracowników placówek zagranicznych Rzeczypospolitej charakteryzował słowami: monokle, getry na nogach, parasole, nie wymawianie litery „r” mówienie przez nos, podawanie dwóch palców temu, kogo uważało się za coś „niższego od siebie”. W ramach pozbywania się tego rodzaju postaci zwolniony został ze służby dyplomatycznej konserwatysta Alfred Chłapowski (1874-1940), wieloletni ambasador we Francji. Drymmer nie usuwał jednak z zasady wszystkich dyplomatów wywodzących się z ery zaborów, o ile ich pracę oceniono jako rzetelną, zatrzymując np. jednego z najbardziej doświadczonych – dr. Alfreda Wysockiego (1873-1959), który swą urzędniczą karierę rozpoczynał jeszcze w służbie Austro-Węgier. O tym, że przeprowadzana przezeń weryfikacja nie była powodowana grupowym interesem, najlepiej świadczy fakt, iż nie ominęła ona również piłsudczyków. Jeden z nich, Stanisław Patek (1866-1944) został zdjęty ze stanowiska ambasadora Polski w Związku Sowieckim (po przerwie objął jeszcze ambasadę w USA, po czym definitywnie opuścił służbę). Paradoksalnie, z powodu swoich poglądów musiał w tym okresie pożegnać się z dyplomacją nie przeciwnik polityczny sanacji, a piłsudczyk – mocarstwowiec i rzecznik prometeizmu Roman Knoll (1888-1946), który od początków niepodległej Polski pracował w MSZ, gdzie pełnił kolejno różne funkcje kierownicze, analityczne i dyplomatyczne. Znany z ciętego języka, odpłacił za to złośliwie Drymmerowi, opisując jego przyjście do ministerstwa w głośnym artykule „Najazd bandytów na dom wariatów”. W ostatecznym rezultacie zaprowadzone przez dyrektora Departamentu Osobowego MSZ zmiany przyniosły redukcję personelu służby zagranicznej (i, co za tym idzie, kosztów jego utrzymania) przy jednoczesnym podniesieniu poziomu jego profesjonalizmu.
Od lewej: Wiktor Tomir Drymmer, Alfred Chłapowski, Alfred Wysocki, Stanisław Patek
Czy we współczesnej Polsce można żywić nadzieje, że jakaś siła polityczna utnie zdecydowanie praktykę traktowania służby zagranicznej jako rezerwuaru synekur i ciepłych posadek dla kolegów, krewnych, partnerów w interesach, „zasłużonych” działaczy partyjnych, związkowych itd.? Wydaje się to w najwyższym stopniu wątpliwe. Nie istnieje odpowiedni zasób niepartyjnej kadry, kierującej się etosem państwowców, który mógłby zastąpić zbiór partyjnych nominatów z poszczególnych kadencji parlamentarnych. Brakuje również tradycji i metod kształcenia oraz ośrodków formowania takiej kadry. Nie ma wreszcie woli dokonania tego rodzaju zmiany – wszystkie liczące się ugrupowania polityczne, niezależnie od doraźnych sporów, są zainteresowane utrzymaniem status quo, ponieważ widzą w posadach w aparacie dyplomatycznym swoje przyszłe łupy. Przezwyciężenie owej sytuacji wymagałoby chyba nowego zamachu majowego. Niestety, nie widać w Polsce grupy zdolnej i skłonnej go przeprowadzić.
Adam Danek
fot. NAC, „Tygodnik Ilustorowany” 1923