Jej ideowy rodowód związany był z rozwojem sytuacji politycznej w Europie po pierwszej wojnie światowej i po wojnie polsko-bolszewickiej, kiedy to konieczna stała się budowa gotowości społeczeństwa do obrony niepodległości Rzeczypospolitej. Najistotniejszą rolę odegrały tu Siły Zbrojne RP, ukształtowane po 1926 roku w nowej strukturze: Ministra Spraw Wojskowych i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Działania naszej armii szły w trzech zasadniczych kierunkach: we własnych szeregach, wśród młodzieży oraz wśród rezerwistów i kombatantów. Stąd powstała koncepcja polityczno-ideologicznej ofensywy, mającej na celu przygotowanie dla armii elementu odpowiednio przysposobionego i uświadomionego.
Postawiono sobie następujące cele:
– kształtowanie i podtrzymywanie w społeczeństwie nastrojów przychylnych dla wojska (budowa i utrwalanie autorytetu Armii i jej korpusu oficerskiego)
– kształtowanie w społeczeństwie, w jego psychice, postaw gotowości obrony RP, gotowości bojowej
– wykrywanie i zwalczanie przeciwników politycznych tj. przeciwników idei niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej
Przygotowania kadr dla Armii prowadzone były w szkołach wojskowych:
a) podoficerów piechoty dla małoletnich w Śremie, Koninie i Nisku oraz w Korpusach Kadetów nr 1 Marszałka Józefa Piłsudskiego we Lwowie i nr 2 Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza w Rawiczu
b) podchorążych:
– saperów w Warszawie
– piechoty w Ostrowii Mazowieckiej
– kawalerii w Grudziądzu
– artylerii w Toruniu
– lotnictwa w Dęblinie (gr. pilotażu i obserwacji) i Warszawie (gr. techniczna)
– sanitarnych w Warszawie
– marynarki w Toruniu
c) oficerów dyplomowych kształciła Wyższa Szkoła Wojenna.
W dyspozycji armii znajdowały się ponadto instytuty naukowe: Wojskowy Instytut Naukowo-Oświatowy, Wojskowe Biuro Historyczne, Wojskowy Instytut Geograficzny i Towarzystwo Wiedzy Wojskowej.
Odpowiedzialną strukturą organizacyjną działalności związków i stowarzyszeń kombatanckich – byłych organizacji wojskowych – stała się Federacja Polskich Związków Obrońców Ojczyzny (FPZOO), powołana w styczniu 1927 roku. I zjazd federacji odbył się 26 lutego 1928 roku. Protektorem federacji był Prezydent RP prof. Ignacy Mościcki. Dożywotnim Prezesem Honorowym Federacji był Marszałek Polski – Józef Piłsudski, a po jego śmierci – Marszałek Polski Edward Śmigły-Rydz. Na czele Federacji stał legionista i działacz gospodarczy gen. dr Roman Górecki (od 1909 r. w Polskich Drużynach Strzeleckich, w latach 1914-16 w II Brygadzie Legionów, oficer służby stałej, Komendant Główny Federacji od jej powołania do września 1939 r.).
W skład Federacji weszło 26 organizacji kombatanckich; w 1939 r. było w niej sfederowanych 37 organizacji i związków , liczących ponad 500 tys. członków: Związek Legionistów Polskich, Związek Peowiaków, Związek Inwalidów Wojennych, Legia Inwalidów Wojennych – WP, Zw. Kaniowczyków i Żeligowczyków, Zw. Sybiraków, Zw. Byłych Ochotników Armii Polskiej, Zw. Ociemniałych Żołnierzy, Zw. Żołnierzy b. I Korpusu Wschodniego, Zw. Oficerów w Stanie Spoczynku, Zw. Ogólny Podoficerów Rezerwy WP, Zw. Legionistek Polskich, Zw. Byłych Uczestników Wojsk Straży Kolejowych, Stowarzyszenie Weteranów b. Armii Polskiej we Francji, Zw. Uczestników-Żydów Walk o Niepodległość, Zw. Osadników, Zw. Byłych członków Straży Obywatelskiej, Zw. Powstańców Wielkopolskich, Towarzystwo Przyjaciół Weteranów z 1863 r., Zw. Marynarzy Rezerwy, Zw. Obrońców Lwowa, Zw. Byłych Wojsk Polskich w Belgii, Zw. Powstańców i Wojaków OK. VIII, Zw. Oficerów Rezerwy, Stowarzyszenie Peowiaków, Zw. Rezerwistów, Związek Legionistów Polskich Formacji Puławskiej, Zw. Murmańczyków, Zw. Powstańców Śląskich, Zw. Byłych kurierek I Brygady Legionów Polskich, Stowarzyszenie Strzelczyń 1912-1914, Zw. Byłych Drużyniaczek, Zw. Byłych Żołnierzy Lekkiej Brygady III Korpusu WP na Wschodzie, Zw. Ochotników Armii Polskiej z Ameryki, oraz Zw. Żołnierzy Polskiej Siły Zbrojnej – stan z lutego 1939 r.
Ponadto działała Unia Polskich Związków Obrońców Ojczyzny, której przewodniczyła Marszałkowa Aleksandra Piłsudska. W Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny wyodrębnić można dwie grupy:
a/ związku kombatanckie, określone inaczej jako grupa zamknięta – historyczna, odpowiadająca różnym nurtom walki o niepodległość Polski,
b/ związki rezerwistów.
Wśród sfederowanych związków najważniejszą rolę odgrywały: Związek Legionistów Polskich (powstały 30 maja 1918 r. – 15 tys. członków) i Związek Peowiaków (23 tys. członków).
Najważniejszym zadaniem Federacji była realizacja zasady: „Wszystko dla Państwa, jego rozwoju i bezpieczeństwa”. Poprzez wymienione wyżej sfederowane związki, Federacja kładła szczególny nacisk na szkolenie ideowo-obywatelskie i wojskowe swych członków. Było to tym istotniejsze, iż rola byłych wojskowych w życiu politycznym RP była nader poważna: zajmowali oni wiele ważnych stanowisk we wszystkich dziedzinach: aparacie państwowym, administracji, aparacie samorządowym, gospodarczym, społecznym i kulturalnym. Statut Federacji zakładał i stanowi nadal:
– sprawowanie pieczy nad moralnym i zdrowym rozwojem wszystkich związków wchodzących w skład FPZOO,
– „urabianie w związkach typu ofiarnego, karnego i świadomego swych obowiązków oraz wyszkolonego obywatela-żołnierza, gotowego poświęcić dla Państwa swój czas, pracę, zdrowie i życie” (statut z 1936 i 1990 r.),
– urzeczywistnianie jak najszerzej pojętej zasady samopomocy.
Stwierdzono, iż Federacja „dąży do wytworzenia warunków do planowej, jednoczącej i karnej współpracy związków sfederowanych z armią czynną w dziele wzmożenia materialnych i moralnych sił obronnych państwa”. Statut Federacji akcentował od początku, że podstawowym jej zadaniem jest dążenie do utrzymania stałej gotowości bojowej rezerwistów, czemu służyć miało: kultywowanie i pogłębianie tradycji żołnierskich, utrzymywanie sprawności fizycznej i wprowadzenie szkolenia wojskowego, zachowanie trwałego kontaktu rezerwistów z macierzystymi pułkami. W wyniku zmiany statutu Federacji w 1936 r. czynnikiem nadrzędnym w dziedzinie utrzymania gotowości bojowej , sprawności fizycznej i wychowania wojskowego stał się Minister Spraw Wojskowych. Włączenie się Federacji w nurt prac nad przygotowaniem społeczeństwa do obrony ojczyzny znalazło swój wyraz m.in. w powołaniu Komendanta Głównego oraz Komendy Głównej i komend okręgowych, a także powiatowych Federacji PZOO (wg statutu z 1936 r.). Podkreślić należy szczególnie element przygotowania moralnego do obrony kraju. Podjął to i konsekwentnie realizował Marszałek J. Piłsudski a następnie, równie konsekwentnie kontynuował Marszałek E. Śmigły-Rydz; zaowocowało to we wrześniu 1939 r., w Polskim Podziemnym Państwie, w różnych strukturach wojskowych, w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie i w latach po II wojnie światowej – jako Wolność Ducha, którą niszczono bezwzględnie.
Praca Federacji była należycie zorganizowana w zachodnich okręgach Rzeczypospolitej; w pozostałych pozostawiała wiele do życzenia. Odgrywała istotną rolę łącznika między armią i społeczeństwem, pełniąc ważne funkcje m.in. edukacyjne. Prowadziła akcję na rzecz ubezpieczeń byłych wojskowych, podejmowała – w latach kryzysu – intensywne działania na rzecz wyszukiwania miejsc pracy dla bezrobotnych kombatantów. Prowadziła bardzo aktywną działalność na forum międzynarodowym, by w 1929 r. wejść w skład FIDAC – Federation Interalliee Des Anciens Combattants. Zdominowała pracę tej organizacji, a gen. R. Górecki był dwukrotnie powoływany na stanowisko prezesa FIDAC: w 1032 r. na XIII Kongresie w Portugalii i w 1937 r. na XVIII Kongresie we Francji.
Pod koniec września 1939 r. Komenda Główna Federacji – podobnie jak Komenda Naczelna Związku Legionistów Polskich – przeniesiona została do Krakowa. W latach 1939-1956 Federacja działała w konspiracji, w ramach „Grupy Oleandry” (konspiracyjny kryptonim Komendy Naczelnej – ZLP). Działalnością Federacji, od września 1939 r. do swojej śmierci w grudniu 1974 r. – kierował legionista, Kawaler Orderu Virtuti Militari, Krzyża Niepodległości, Krzyża Walecznych – dr Stanisław Korczyński – Komendant związku Legionistów Polskich.
W 1988 r. Legioniści – Żołnierze RP wydali oświadczenie o wznowieniu działalności Federacji PZOO, a Walny Zjazd w dniu 16 września 1989 r. Związku Legionistów Polskich – to prawnie usankcjonował. W latach 1989-90 pracowano nad aktualizacja statutu, a dnia 22 sierpnia 1990 r. wznowiono oficjalna działalność.
Władysław Kołopoleski
fotografie: Wikimedia Commons