Generał Gustaw Orlicz-Dreszer, to postać na wskroś przesiąknięta duchem patriotyzmu i godności żołnierskiej. Należał do tych dowódców wojskowych, którzy u boku Józefa Piłsudskiego zdobywali szlify oficerskie, a później wężyki generalskie. Uważany był zarówno przez Marszałka, jak i innych za dobrego dowódcę, zręcznego organizatora, a przede wszystkim za lojalnego podkomendnego. Biorąc pod uwagę fakt, że wywodził się z rodziny o zapatrywaniach narodowodemokratycznych musiał przejść dłuższą niż inni, aby zdobyć zaufanie Komendanta.

Po 1989 r. ukazały się dwie publikacje mające za zadanie przybliżyć postać generała. Autorem pierwszej, wydanej w 1993 r., był Piotr Kardela, a siedem lat później ukazała się książka Przemysława Olstowskiego. Pierwszy z autorów pokusił się o zarys biografii wojskowej i politycznej. Nie jest wykluczone, patrząc na objętość pracy i rok wydania, że jest to publikacja pracy magisterskiej. Natomiast druga z książek, to przygotowana do publikacji praca doktorska. Już na tej podstawie wydawałoby się, że osobą bardziej predystynowaną do napisania tekstu o Orlicz-Dreszerze jest obecny profesor Instytutu Historii PAN. Jednak, to aktualnemu dyrektorowi Oddziału IPN w Białymstoku powierzono zadanie opracowania merytorycznego tekstu poświęconego byłemu szefowi Ligi Morskiej i Kolonialnej. Drugim współautorem, odpowiedzialnym za dobór materiału ilustracyjnego jest Marcin Kruszyński.

Wydawałoby się, że postać Gustawa Orlicz-Dreszera, to przysłowiowy samograj. Od najmłodszych lat zaangażowany w walkę o polską szkołę w zaborze rosyjskim, jeden z przywódców młodzieży szkolnej w Częstochowie, oficer i zastępca Władysława Beliny-Prażmowskiego w kawalerii legionowej, dowódca 1 pułku szwoleżerów, a następnie brygady i dywizji jazdy. Autor pamiętnego wystąpienia skierowanego w listopadzie 1925 r. do Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, dowódca sił wiernych Marszałkowi w trakcie porządków majowych 1926 r. Następnie inspektor armii w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych, dowódca rewii kawalerii w 1933 r. w Krakowie z okazji 250-lecia wiktorii wiedeńskiej. Szef Ligi Morskiej i Kolonialnej, a wreszcie przez dwa tygodnie inspektor Obrony Powietrznej Państwa. Nimb bohatera nadały mu także okoliczności śmierci. Jeden z najbardziej zaufanych oficerów Józefa Piłsudskiego, to postać, która mogłaby być bohaterem nawet filmu ukazującego epokę..

Sięgając po album wydany przez Instytut Pamięci Narodowej byłem przekonany, że stanowił on będzie niezwykle cenne wydawnictwo, które będzie nie tylko ozdobą jednej z wielu półek, ale także okazją do uczty intelektualnej. Niestety, oczekiwania te spełniły się tylko częściowo. Posiadając książkę Przemysława Olstowskiego, nie spodziewałem się, że z kilkudziesięciostronicowego opisu postaci dowiem się czegoś nowego. Chciałem tylko zorientować się, na jakie elementy życia i charakteru autor zwrócił największą uwagę. Okazuje się jednak, że każda książka może zaskoczyć.

Spróbuję pokrótce wskazać te informacje, które stanowiły dla mnie novum. Okazuje się, że I Brygada Legionów Polskich funkcjonowała już w sierpniu 1914 r. (str. 23) oraz, że oddział Beliny działał do 10 października tego samego roku w okolicach Końskich, jak rozumiem nie uczestnicząc w walkach w okolicach Nowego Korczyna czy Opatowca (str. 24). Stronę dalej dowiedziałem się, że Orlicz był w Częstochowie 30 X 1914 r. i wtedy zwerbował dwa plutony ochotników do kawalerii, a całe to przedsięwzięcie związane było z operacją znaną jako „Ulina Mała”. Koniec roku Dreszer spędził w Rajbroju, a będąc członkiem (Oficerskiego) Sądu Honorowego zajmował się kwestiami odznaczeń dla wyróżniających się ułanów. Nie wiem jednak gdzie dokładnie zlokalizowana była ofensywa, która zdaniem autora przeprowadzona została na południe od Wisły (str. 27) Na tej samej stronie okazuje się, że ułani przebywali w tajemniczym Słupiu i nie mniej nieznanych Domarodzicach. Na kolejnej stronie kolejna nieznana miejscowość – Wołczek. Autor twierdzi, wbrew temu, co ustalił Przemysław Olstowski, że Orlicz został dowódcą dywizjonu kawalerii w 1915 r. i ze piastował stanowisko zastępcy dowódcy pułku. Kurs, w którym uczestniczył Orlicz miał miejsce w Zegrzu, a nie Zgierzu (str. 29). Do daty 19 grudnia czuję się niezwykle mocną estymę, która wynika jednak z tego, że w tym dniu obchodzę imieniny, a nie dlatego, że rzekomo (wg autora) 1 pułk szwoleżerów (wtedy nie noszący jeszcze tej nazwy) stoczył bitwę pod Dołhobyczowem. Piotr Kardela jest historykiem, a nie matematykiem, więc być może dlatego nie potrafił dokładnie podać wieku bohatera albumu. O ponad rok pomylił się w jego wieku (str. 37). W 1920 r. Juliusz Rómmel był pułkownikiem, a nie generałem. Kolejna rzecz, o której się dowiedziałem, to taka, że Dreszer już 17 kwietnia 1920 r. brał udział w walkach armii gen. Sikorskiego na froncie północnym. Ciekawostką jest także to, że to gen. Jan Sawicki dowodził w czasie wydarzeń majowych pułkiem popierającym Marszałka. W swej ignorancji sądziłem, że ten generała walczył po stronie rządowej i zajmował nieco wyższe stanowisko niż dowódca pułku (str. 47). To, że funkcjonował Sztab Główny wiem, ale że działał też Główny Inspektorat Sił Zbrojnych (str. 50) nie wiedziałem, choć moje zdezorientowanie pogłębił fakt, że kilka stron dalej pojawia się Generalny Inspektorat. Na stronie 51 występuje rotmistrz Protasowicki, choć ja słyszałem, ze podkomendnym generała był Protassowicki. Myślę, że również rzekome spotkanie między Orlicz-Dreszerem, a gen. Sikorskim przed południem 12 maja 1935 r. (jak twierdzi autor po śmierci Józefa Piłsudskiego) powinno być zdecydowanie zakwestionowane, a nie potraktowane jako mało prawdopodobne.

Zdziwiony taka ilością błędów postanowiłem sięgnąć do źródła, czyli do książki wydanej przez Piotra Kardelę w 1993 r. Jakież było moje zdziwienie, gdy okazało się, że tekst w albumie, to nieomalże to samo, co ukazało się przed ćwierć wiekiem. Jedyne różnice, to błędy powstałe przy przepisywaniu tekstu (m.in. błędna data bitwy pod Dołhobyczowem). Wydaje się, że w dobrze pojętym interesie zarówno autora, jak i wydawnictwa byłoby poświęcenie większej uwagi korekcie.

Na szczęście album ma ponad dwieście stron więcej niż tekst Piotra Kardeli. Jako uzupełnienie zamieszczono relację Cypriana Odorkiewicza dotyczącą wydarzeń w listopadzie 1918 r. w Chełmie, gdzie oddziałami polskimi rozbrajającymi Austriaków dowodził Gustaw Orlicz-Dreszer. Blisko dwieście stron zajmują zdjęcia i dokumenty. Ich wyboru dokonał Marcin Kruszyński. Obrazują one panoramę życia generała. Znajdziemy wśród nich zarówno fotografie, które znane są z innych publikacji, jak i takie, które nie pojawiają się w powszechnym dostępie. Większość z nich dotyczy oczywiście wojskowej strony życia generała, ale trafimy też na chwile wypoczynku (np. polowania). Uzupełnieniem są reprinty czasopism i dokumentów, które związane są z bohaterem publikacji, I właśnie dla nich warto nabyć recenzowaną pozycję. W znakomitym stopniu zacierają one nie najlepszy odbiór części opisowej. To właśnie dla tej części warto nabyć recenzowaną pozycję, która zapewne na długi czas będzie najobszerniejszym źródłem ilustrującym życie i działalność wybitnego Polaka. Wydaje się, że optymalnym rozwiązaniem jest postawienie obok siebie na półce dwóch książek: pracy Przemysława Olstowskiego i przedmiotowego albumu.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 8/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 7/10

Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji

Autor: Piotr Kardela, Marcin Kruszyński

Tytuł: „Generał Gustaw Orlicz-Dreszer 1889-1936”

Wydawca: Instytut Pamięci Narodowej

Rok wydania: 2018

Format: 215 x 300 3mm

Okładka: twarda

Liczba stron: 272

ISBN: 978-83-8098-483-7