Harcerstwo na Rusi i w Rosji 1913-1920

sedlaczek Historia polskiego harcerstwa obejmuje nie tylko tereny obecnego państwa polskiego i Lwów. To także mniej znana, żeby nie użyć słowa zapomniana, działalność drużyn i środowisk harcerskich na Wschodzie, na terenach należących obecnie do Ukrainy i Rosji. Przez wiele lat na ten temat mówiono niewiele, uznając, ze Polska kończy się na Bugu. Trzeba by przecież przy okazji wspomnieć skąd się Polacy tam wzięli i czy pobyt tam należał do bezproblemowych.

Stanisław Sedlaczek, to jeden z najbardziej zasłużonych działaczy harcerskich. Należał do elitarnego grona instruktorów, którzy otrzymali stopień harcmistrza Rzeczypospolitej. Swą przygodę z harcerstwem rozpoczynał jako student we Lwowie, gdzie szybko stał się członkiem władz skautowych. Losy wojenne rzuciły go do Kijowa, gdzie od 1915 do 1919 r. był naocznym świadkiem wydarzeń tam zachodzących oraz przede wszystkim czynnym instruktorem, dzięki któremu rozwijało się polskie środowisko skautowe.

Swą wiedzę na temat polskiego harcerstwa na Rusi i w Rosji Stanisław Sedlaczek zawarł w książce, której reprint ukazał się w ramach serii „Przywrócić Pamięć” wydanej przez oficynę Wydawniczą „Impuls”. Książka ta stanowi niezwykle cenne źródło wiedzy na temat historii harcerstwa. Co prawda po prawie osiemdziesięciu latach od momentu jej wydania można by było podjąć się opracowania tematu od nowa, ale na razie nie widać chętnych do wykonania tak olbrzymiej pracy.

Początki polskiego skautingu w Kijowie sięgają 1912 r. Liczne środowisko polskie w tym mieście nie próbowało odcinać się od swych korzeni, a wręcz przeciwnie, podtrzymywało swą polskość mimo niechętnej postawy władz rosyjskich. Nawiązano kontakt ze Lwowem, skąd uzyskano pełnomocnictwa do prowadzenia działalności skautowej, choć z oczywistych względów miała ona charakter niejawny. Wśród uczestników kursu szkoleniowego w Skolem można odnaleźć Władysława Nekrasza, który był pierwszym zastępowym w Kijowie.

Wybuch wojny światowej i przesiedlenie, częściowo przymusowe, znacznego odsetka ludności polskiej z zaboru rosyjskiego na wschód spowodowały zwiększenie ilości Polaków na terenach Rosji. Stąd też znacznie zwiększyła się liczba potencjalnych członków ruchu skautowego i osób, które miały z nim już do czynienia. Rozwojowi struktury nie sprzyjała postawa władz rosyjskich, które nie akceptowały odrębnego od rosyjskiego ruchu organizmu, widząc w nim, całkiem słusznie, miejsce pielęgnowania patriotyzmu polskiego. Sytuacji nie ułatwiał fakt, że nie udało się rozwiązać problemu powołania organizacji, która stanowiłaby swoiste wsparcie dla skautów, a składałaby się z osób obdarzonych powszechnym szacunkiem i zaufaniem zarówno strony polskiej jak i rosyjskiej.

Zmiana sytuacji nastąpiła po rewolucji lutowej 1917 r. W związku ze zliberalizowaniem polityki wewnętrznej, w tym także dotyczącej działalności stowarzyszeń i organizacji niemających powiązań z władzami państwowymi udało się rozwinąć działalność, a przede wszystkim ujawnić funkcjonowanie polskich harcerek i harcerzy. Co prawda stan taki nie trwał długo, bo zakończyła go rewolucja bolszewicka w listopadzie 1917 r., ale okres ten wykorzystano maksymalnie, dając szansę na okrzepnięcie struktury. Miarą sukcesu mogą być liczby przedstawione przez autora, które dają pogląd na ilość młodzieży skupione wokół idei skautowej. Stan około 10 000 młodzieży skupionej w organizacji, to niewątpliwy sukces, jaki udało się osiągnąć gronu zaangażowanemu w działalność harcerską. Jeżeli dodać do tego organizację kursów instruktorskich, wydawanie prasy, a także prowadzenie działalności dającej dochód przeznaczany na funkcjonowanie organizacji, to nikt nie może zanegować sukcesu, jaki udało się osiągnąć.

Kolejna zmiana nastąpiła po przejęciu władzy przez bolszewików. Sukcesywnie, w miarę przybliżania się końca wojny, następował odpływ zarówno ludności polskiej jak i instruktorów do Polski. Zwiększenie represji ze strony nowych władz, które postrzegały harcerstwo, jako oręż w tradycyjnym wychowaniu patriotycznym Polaków, zmusiły ponownie do przejścia do niejawnej pracy wychowawczej. Nie obyło się bez ofiar sowieckich represji. Stanisław Sedlaczek podaje nazwiska osób, które poniosły śmierć w związku z działalnością harcerską i niepodległościową, ale trzeba mieć świadomość, że jest to tylko niewielki wycinek strat. Wielu zasłużonych działaczy i członków skautingu poniosło śmierć bez pozostawienia świadectwa, które mogłoby być przekazane potomnym.

W recenzowanej książce znaleźć można także informacje o polskim harcerstwie w rejonach tak odległych od ziem polskich jak Syberia czy Mandżuria. Na samej Syberii liczebność drużyn harcerskich określono na blisko tysiąc osób.

Istotnym elementem zawartości opracowania jest wykaz środowisk harcerskich, które podlegały Naczelnictwu Harcerskiemu w Kijowie. Najliczniejsze były drużyny w stolicy Ukrainy, ale w miejscowościach takich jak Odessa czy Omsk było po ponad 200 harcerek i harcerzy. Autor wymienia 115 środowisk. Nie we wszystkich udało się ustalić stan liczebny, ale nawet zakładając, ze nie są one pełne należy uznać ogrom sukcesu, jakim było funkcjonowania harcerstwa na terenie Rosji.

Oprócz wartości historycznej jaką ma książka Stanisława Sedlaczka należy rozważyć kwestie jej odniesienia do współczesności. Na wschód od obecnych granic państwa polskiego żyją setki tysięcy naszych rodaków. Na ziemiach należących w chwili obecnej do Litwy, Białorusi czy Ukrainy funkcjonują organizacje harcerskie skupiające naszych rodaków. Ich sytuacja jest oczywiście odmienna od tej, która panowała w Rosji sto lat temu. Są to jawnie działające stowarzyszenia, nikt nie powinien czuć się zagrożony w związku z przynależnością do nich. Pamiętać jednak należy, że sytuacja polskiej mniejszości narodowej wcale nie jest prosta. Nie tylko od polskich harcerzy w kraju zależy przyszłość polskiego środowiska na wschodzie. Wsparcie musi być wielotorowe. Poczynając od zaangażowania poszczególnych drużyn, hufców czy chorągwi, które wspierają lokalne środowiska na wschód od Bugu, poprzez działalność organizacji krzewiących pamięć o polskich Kresach, a na władzach państwowych odpowiedzialnych za wspieranie Polonii kończąc.

Książka „Harcerstwo na Rusi i w Rosji 1913-1920” powinna znaleźć się w podręcznym zbiorze każdego, kto interesuje się historią harcerstwa polskiego, a także tych, którzy w jakikolwiek sposób związani są z podtrzymywaniem i promowaniem polskości na Wschodzie.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 9/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 8/10

Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Harcerstwo na Risu i w Rosji

Autor: Stanisłąw Sedlaczek

Wydawca: Oficyna Wydawnicza „Impuls”

Rok wydania: 2014

Format: 150 x 225 mm

Liczba stron: 136