Jako pierwsi szli pod
ekran płk Dziana i kpt Tadeusz Lisowski – Paulone. Szli jak
przystało na żołnierzy. Gdy podeszli pod ekran, Dziana zwrócił
się do katów – wykonujących wyrok śmierci, Steiwitza i
Mauzena z prośbą o niestrzelanie w tył głowy z „wiatrówki”,
lecz jak do żołnierzy z pistoletów i prosto w twarz. Widać,
że docenili odwagę tych żołnierzy, bo uwzględnili ich prośbę.
Paulone jeszcze krzyknął: „Niech żyje Wolna i Niep… i to było
ostatnie jego słowo.

Kapitan Paulone jest niewątpliwie jednym
z prawdziwych patriotów, z tych, którzy dla Ojczyzny
nie szczędzą sił, nie unikają trudów i cierpień, a nawet
świadomie i dobrowolnie składają życie na Jej ołtarzu.

Ciekawa to postać, a tak mało znana, nawet w
swych rodzinnych stronach. Wzór trwania na stanowisku nie dla
chwilowej kariery, wygodnego życia, poklasku widzów, – lecz
dla wyższego celu, jakim jest dobro Ojczyzny. Godny naśladowania
dla wszystkich, którzy naprawdę pragną Ją kochać –
niezależnie od tego, gdzie będą pracować i jak potoczą się ich
losy.

Tadeusz Paulone pochodził z maleńkiej wioski
Piekiełko, leżącej w Beskidzie Wyspowym, między Tymbarkiem a
Limanową, w województwie małopolskim.

Wprawdzie w Piekiełku nazwisko Paulone jest
jeszcze znane i są osoby – zwłaszcza starsze i z nim spokrewnione
– pamiętające Tadeusza z lat dziecięcych i młodzieńczych,
jednak młodzi często nie umieją już odpowiedzieć na pytanie kim
był kapitan Paulone.

Nie ma też w Piekiełku, ani w jego najbliższych
okolicach takiego nazwiska, co zdaje się być bardzo dziwnym.
Owszem, mieszkała tu rodzina o tym nazwisku, jednakże w 1929 roku
opuściła Piekiełko i wyjechała „za chlebem” do dalekiej
Argentyny. Pamięć o niej pozostała jedynie w postaci nazwy
osiedla, gdzie mieszkała, a które zwane jest „Talianówka”
– od nazwy państwa, z jakiego pochodziła – Italii.

Opowiadanie o tej rodzinie nie jest ani długie, ani poparte
dokumentacją, ale spróbujmy uchwycić to, co się udało
zebrać na podstawie wywiadów i nielicznych dokumentów
i powiązać, w miarę możności, w jakąś logiczną całość.
Być może na tej podstawie uda się komuś w sposób bardziej
naukowy opracować dokładniejszą historię – popartą badaniami
archiwalnymi.

Rodzina Paulone ma niewątpliwie korzenie
włoskie. W pisowni tego nazwiska występują różne formy. I
tak dziadek Tadeusza używał formy Paolone (Jan ur. 1858 w Quaiso,
Włochy). Na dokumentach późniejszych (metryki chrztu w Nowym
Rybiu) występuje forma Paulone, natomiast część rodziny osiadła
w Argentynie używa nazwiska Pauloni.

W metryce chrztu Tadeusza widnieje nazwisko Paulone,
takie też będzie używane w tym opracowaniu.

Pradziadek Tadeusza (niestety, nie jest nam
znane jego imię) przybył do Polski z Włoch – najprawdopodobniej
jako ochotnik wojskowy, w czasie Powstania Styczniowego. Tak twierdzą
niektóre osoby, z którymi przeprowadzono wywiady.
Ponieważ było ich kilka, należy przyjąć, iż jest to prawda. O
udziale włoskich ochotników w działaniach powstańczych
mówią różne źródła, np. w książce Stefana
Kiniewicza „Powstanie Styczniowe” (PWN, W-wa, !983) jest szereg
wzmianek dotyczących współdziałania Włochów
(Garibaldi, Mazzini i inni) z polskimi działaczami politycznymi i
wojskowymi. Na str. 411 czytamy: „Był na zachodzie jeszcze jeden
kraj – Italia – gdzie sympatia dla Polski była niemalże
jednomyślna. Nie tylko dla mazzinistów i garibaldczyków,
ale i dla umiarkowanych patriotów Polacy byli niedawnymi
sojusznikami, a sprawa ich solidarną ze sprawą Risorgimento. W
ciągu lutego i marca we wszystkich większych miastach włoskich
odbywały się propolskie wiece, zewsząd napływały składki,
tysiące ludzi podpisywały petycje domagające się pomocy dla
Polski.”

Gdzie i jak długo walczyli ochotnicy włoscy w
polskim powstaniu, tego nie wiemy i nie wgłębiamy się w takie
badania. Wiemy jednak, że na skutek wewnętrznych tarć między
przywódcami, nie było jedności w działaniach i oddziały
powstańcze rozpraszały się. Sytuację taką opisuje również
S. Kiniewicz w w/w książce, na str. 436: „O świcie 19 marca
Langiewicz opuścił obóz z niewielką konną eskortą
pozostawiając rozkaz dzienny, w którym zapewniał „walecznych
i wiernych towarzyszy broni”, ze żegna się z nimi tylko na dni
kilkanaście. Tegoż dnia po południu przeprawił się przez Wisłę
na stronę galicyjską i został aresztowany przez Austriaków.
Mówiono wtedy powszechnie, że to mirosławczycy wskazali
dyktatora austriackiej straży granicznej.

Po wyjeździe Langiewicza oddział jego
rozprzęgł sie całkowicie. W ciągu paru następnych dni oficerowie
na wyprzódki z żołnierzami, bezładnie przedostawali się na
stronę galicyjską.”

W takich to prawdopodobnie okolicznościach
ochotnik włoski Paulone dostał się do zaboru austriackiego, gdzie
został internowany (jak wielu innych powstańców), zaś po
zwolnieniu pozostał na stałe w Galicji – takie są nasze
przypuszczenia, gdyż brak jest jakiegokolwiek dokumentu to
potwierdzającego.

Nazwisko Paulone w okolicach Tymbarku –
Piekiełka pojawia się w drugiej połowie XIX w., wraz z
pracownikiem związanym z pracami budowy linii kolejowej na trasie
Chabówka – Nowy Sącz. Był nim Jan Paulone, syn ochotnika z
Powstania Styczniowego. Z zawodu kamieniarz, pracował przy stawianiu
przyczółków mostów i wiaduktów
kolejowych. Jan widocznie dłużej się zatrzymał w okolicach
Tymbarku (linia kolejowa przebiegała przez rzekę Łososinę i
liczne, powiązane z nią potoki, było więc dużo roboty
kamieniarskiej). Tutaj też poznał pannę Marię Leśniak, z którą,
w dniu 27 lipca 1884 r., zawarł związek małżeński. Ślub odbył
się w kościele parafialnym w Nowym Rybiu. Jak wynika z ksiąg
metrykalnych oboje państwo młodzi w roku zawarcia małżeństwa
kończyli po 26 lat.

Przy nazwisku Paulone jest także dopisek „di
Qualso” oraz „Toffalo”.

Jan z rodziną na stałe zamieszkał w Piekiełku –
na osiedlu, które do dzisiejszego dnia nazywanym „Talianówką”.
Z małżeństwa tego urodziło się dwóch synów:
Franciszek – ur. 25 stycznia 1885 oraz Andrzej – urodzony 30
listopada 1886 r.

Jan Paulone zmarł 14 września 1934 r., zaś
jego żona 5 stycznia 1941 r. Oboje spoczywają na cmentarzu
parafialnym w Nowym Rybiu. Tam również spoczywa ich młodszy
syn, Andrzej, który zmarł 21 grudnia 1954 r. Był on – jak
odnotowano w akcie zgonu – w „nieznacznym stopniu niepełnosprawny
w mowie i na umyśle”. Jednakże, w/g rozmówców, był
inteligentny i bardzo grzeczny w stosunku do innych.

Franciszek natomiast (starszy syn Jana) – w
akcie małżeńskim odnotowany został już jako rolnik, mimo iż
nadal zajmował się – po ojcu – kamieniarstwem. W styczniu 1908
r. zawarł związek małżeński z Julianną Homa, pochodzącą z
Tymbarku. Jako małżeństwo osiedli w Piekiełku, gdzie prowadzili
niewielkie gospodarstwo rolne. Na „Talianówce” wybudowali
dom i oborę, w dużej części z kamienia, co w tamtych czasach nie
było spotykanym w tych okolicach. Rodzina mieszkała tam ponad 20
lat – do czasu wyjazdu do Argentyny.

Państwo Julianna i Franciszek Paulone –
mieszkając w Piekiełku – mieli pięcioro dzieci. Byli to:
Tadeusz – urodzony 23 lipca 1909 r., Edmund Paweł – urodzony 3
lipca 1912 r., Jan Eugeniusz – urodzony 24 stycznia 1914 r.,
Zdzisław (?) i Emilia Marianna – urodzona 22 lipca 1921 r. W
Argentynie urodziło się jeszcze dwóch chłopców:
Eugeniusz – w 1931 r. i Emilio Luis – w 1933 r. Dzieci urodzone w
Polsce dzieciństwo spędziły w Piekiełku. Tu też uczęszczały do
szkoły ludowej, w której nauka trwała 4 lata. Mieściła się
ona w budynku karczmy Żyda Kaufmana. Uczył w niej tylko jeden
nauczyciel. Patronem tej szkoły był św. Stanisław Kostka.

Po ukończeniu szkoły ludowej dalszą naukę
chłopcy kontynuowali w szkole powszechnej w Tymbarku, gdzie często
odwiedzali pp. Kapturkiewiczów, jako że p. Maria
Kapturkiewicz była siostrą ich matki (Julianny Homa). Po pewnym
czasie wytworzyła się bardzo serdeczna więź między Tadeuszem, a
ciotką, która traktowała go jak własnego syna. Była to
prawdziwa więź rodzinna, która dotrwała do ostatnich dni
jego pobytu w Tymbarku, w sercach zaś na pewno do końca życia
obojga. W każdym razie widać wyraźny wpływ cioci (tak zawsze
zwracał się do p. Marii.) na Tadeusza. To ona zachęcała go –
chociaż on również tego pragnął – do kontynuowania
nauki. Ona też zapewne miała duży wpływ na jego patriotyczne
ukształtowanie, jako Polaka.

Nie wiemy co było powodem, że rodzina
Tadeusza postanowiła opuścić Polskę i wyjechać do Argentyny.
Możemy tylko domyślać się, że była to chęć poprawy sytuacji
materialnej, gdyż w dawnej Galicji, a szczególnie w
powiecie limanowskim panowała wówczas ogromna bieda. Pisze o
niej Orkan, który tak doskonale znał warunki życia
mieszkańców tego regionu. Piszą i inni, np. opisujący
działalność inż. Marka na tym terenie.

Nie wchodząc w szczegóły stwierdzamy
tylko, że w roku 1926 wyjeżdża najpierw sam Franciszek Paulone,
pozostawiając w kraju resztę rodziny – do czasu znalezienia w
Argentynie pracy i przygotowania mieszkania. Dowiadujemy się tego z
„Karty wezwania” Wydziału Konsularnego w Argentynie, dotyczącej
sprowadzenia tam żony Julii wraz z dziećmi. Z „Karty” tej
dowiadujemy się również, że Franciszek Paulone zamieszkał
w miejscowości Florencja w prowincji Santa Fe, gdzie zatrudniony był
jako murarz, zarabiając dziennie 8 dolarów, co dawało mu
miesięczny dochód 200 dolarów.

Wtedy też prawdopodobnie nastąpiła decyzja
Tadeusza o pozostaniu w Polsce. W „Karcie Wezwania” zapisane
jest, że Franciszek pragnie sprowadzić „Żonę y pięcioro
dzieci: Tadeusz, Zdzisław, Jan, Edmund i Emilja, zam. w Polsce”.
Później nastąpiła jednak zmiana i na „Karcie” dokonano
poprawki, skreślając z niej Tadeusza.

Zachodzi pytanie – dlaczego Tadeusz nie
pojechał do Argentyny wraz z resztą rodziny? Odpowiedź
otrzymujemy od p. Marii Pulit, córki Marii Kapturkiewicz –
ciotki Tadeusza. Kiedy nadszedł decydujący moment wyjazdu do
Argentyny, Tadeusz ze łzami w oczach prosił: „Ciociu, ja jestem
Polakiem i chcę żyć w Polsce. Będę Ci pomagał i wszystko robił
dla Ciebie, tylko pozwól mi pozostać . Nie będę dla was
ciężarem”. Na takie prośby ciocia nie pozostaje obojętna.
Godzi się i przyjmuje go do swego domu, jak własnego syna. Mimo,
że matka z rodzeństwem jeszcze nie wyjechała, Tadeusz już
zamieszkał w Tymbarku, gdzie czuł się doskonale.

Ciotka, pragnąc by chłopiec dalej się
kształcił, po ukończeniu szkoły powszechnej zapisuje go do
renomowanego II Gimnazjum im. Króla Bolesława Chrobrego w
Nowym Sączu. Było to w roku 1927. Na czas nauki Tadeusz zamieszkał,
jak wielu innych gimnazjalistów z prowincji, na prywatnej
stancji. Dojazd wprawdzie był możliwy, gdyż kursował pociąg
relacji Chabówka – Nowy Sącz, jednakże zabierał zbyt
dużo czasu. Tak więc korzystniejszym było mieszkać na stancji –
mimo iż wiązało się to z dość dużymi kosztami. Ciotka
chętnie łożyła na kształcenie chłopca, mimo iż państwo
Kapturkiewiczowie nie należeli do bogatych. Często też – aby
zaoszczędzić na kosztach przejazdu – pieszo wędrowała z
Tymbarku do Nowego Sącza, by zanieść Tadeuszowi „coś do
jedzenia”. Potwierdzeniem, że było to praktykowane jest opis ks.
Władysława Pachowicza z Zarąbek k/ Tymbarku, zamieszczony w
książeczce pt. „Matka” (Tarnów 1993) na str. 12/13.

Tadeusz został gimnazjalistą, a jego matka
wraz z pozostałymi dziećmi wyjechała w roku 1929 do męża w
Argentynie. Wcześniej jednak sprzedano gospodarstwo sąsiadom,
Aleksandrowi i Józefowi Smoter oraz Bubuli.

Tadeusz uczył się dobrze. Szczególnie
– podobno – interesował się historią, z której
„wybierał” swych ulubionych bohaterów (z którymi
się identyfikował), zwłaszcza walczących o dobro Ojczyzny i
pokonujących jej wrogów.

Dyrektorem II Gimnazjum im. Króla
Bolesława Chrobrego był wówczas Stanisław Serafin, cieszący
się dużym autorytetem. To dzięki jego kierownictwu poziom
nauczania w tej szkole był wysoki. Sam, jako nauczyciel i kierownik
tej placówki, był wymagający, ale sprawiedliwy. Cieszył się
więc powszechnym szacunkiem w sądeckim środowisku.

W roku 1931 młody Paulone kończy naukę w
gimnazjum egzaminem maturalnym. Po otrzymaniu świadectwa dojrzałości
wraca na krótko do Tymbarku – na odpoczynek. Ma już
sprecyzowane plany co do dalszego życia. Postanawia podjąć
zawodową służbę wojskową. W rozbudzeniu zainteresowania wojskiem
dopomógł brat matki – Jan Homa, zawodowy wojskowy.
Skierował on Tadeusza do szkoły wojskowej (niestety nie jest nam
znana jej nazwa) w Dębicy. Po jej ukończeniu, już jako oficer
Paulone przeniesiony został do Cieszyna, gdzie otrzymał przydział
służbowy w 4 PSP.

Służąc w Cieszynie, w roku 1936 poznał
panienkę o nazwisku Roma Sygnarska. Była to córka
nauczycieli mieszkających pod Dębicą. Do gimnazjum chodziła w
Cieszynie. Miłość była głęboka i wzajemna.

Oto co pisze o tym sama Roma Sygnarska w liście do
matki Tadeusza:

„Chodziłam wówczas do ósmej
klasy gimnazjalnej w Cieszynie, gdy w lutym 1936 roku poznałam Pani
syna. Nie mogłam go nie pokochać – Miał coś czarującego w
obejściu (…) a poza tym był człowiekiem nadzwyczaj uczciwym,
bardzo dobrym i uczynnym, o prawym charakterze (…) Był ceniony w
wojsku przez przełożonych (…) przepowiadano mu świetną karierę.
Dosyć na tym, że nie widziałam poza nim świata.

Nie wiem dlaczego pokochał mnie i on (…)
pewnie wiedział, że jestem mu oddana i bardzo go kocham, bo było
przecież mnóstwo kobiet ładniejszych i bardziej
wartościowych ode mnie, które chętnie nazwałyby go „swym”.

Niestety, ja jestem biedna, a aby wyjść za mąż
za wojskowego, który nie był kapitanem, trzeba było złożyć
parę ładnych tysięcy w ministerstwie. Tak więc czekaliśmy: ja
koło Dębicy, u moich rodziców, on w Cieszynie. Od czasu do
czasu przyjeżdżał do mnie, a gdy ja miałam więcej wolnego czasu
niż on, to z kolei ja jeździłam do Cieszyna. (…) Ale nie
doczekałam się na ślub. Wybuchła wojna…”

Piękna to miłość i warta opisu – szkoda
tylko, że nie doszło do szczęśliwego finału, jak to bywa w
romansach lub bajkach. Widmo wojny było natomiast realne.

W połowie roku 1939 nastąpiły nominacje
oficerskie. Jan Homa, wujek Tadeusza – na stopień majora, zaś
Tadeusz – na stopień kapitana. Radość, gdyż teraz – jako
kapitan – będzie mógł zawrzeć związek małżeński z
ukochaną Romą. Radość jednak przedwczesna. Dnia 1 września
Tadeusz, jako dowódca zwiadu konnego 4 PSP w Cieszynie,
wyrusza na front.

Niestety, nie znamy jego udziału w kampanii
wrześniowej. Przeżył ją jednak zdrowo, bez odniesienia ran.
Uniknął niewoli. Natomiast jego wujek – Jan Homa – poległ na
polu walki. O dalszych losach Tadeusza dowiadujemy się nieco dzięki
temu samemu listowi Romy, który cytowaliśmy powyżej. Czytamy
w nim:

„10 września 1939 roku przyszedł do nas
Tadzio zarośnięty (…) z dwoma kolegami w pełnym uzbrojeniu.
(Niemcy byli tu już od trzech dni). (…) Przebraliśmy ich w
cywilne ubrania i tego samego wieczoru wywiozłam ich do znajomego
leśniczego. Tam odpoczęli dwa dni i już w cywilu, ale z bronią w
ręku (co groziło śmiercią) poszli za wojskiem, aby dołączyć do
oddziałów”.

Z tych zdań wynika, że oddział Tadeusza
został rozbity, a jemu i jego kolegom udało się wymknąć i
uniknąć niewoli. Po odpoczynku udali się w kierunku frontu, by
kontynuować walkę. To jednak im się nie udało i wkrótce –
jak pisze dalej pani Roma w swym obszernym liście: „Dokładnie
po tygodniu wrócił do nas Tadzio. Rosjanie wkroczyli i nie
było sensu iść dalej. Siedział u nas trzy tygodnie.”

Te trzy tygodnie to okres przygotowania do
dalszego życia. Wraz z panną Romą snuli plany na przyszłość.
Ponieważ w szkole, w której uczyli rodzice Romy, kwaterowało
wojsko, zaś Tadeusz nie miał żadnych cywilnych dokumentów,
pobyt w tej miejscowości stawał się niebezpieczny. Postanowiono
więc, że wróci do Tymbarku, gdzie w sposobnym czasie zawrą
związek małżeński. W Tymbarku, ze względów
bezpieczeństwa, nie zamieszkał u ciotki, lecz w tzw. „Starym
Dworze”, u administratora miejscowych dóbr ziemskich,
Mariana Prökla. Wcześniej jeszcze – z tych samych powodów
– przez krótki czas ukrywał się na terenie Rabki, w willi
inż. Antoniego Grochowolskiego. Mieszkając tam nawiązał kontakt z
majorem Franciszkiem Galicą, szefem tworzącego się na tamtejszym
terenie podziemia.

W Tymbarku zjawił się pod koniec października i
został zatrudniony (fikcyjnie) przez dziedziczkę tutejszych dóbr
ziemskich, Zofię Turską na stanowisku gajowego lasów pod
Mogielicą. To daje mu dużą możliwość kontaktowania się z
innymi oficerami WP, z którymi rozpoczyna organizować w
terenie tajne komórki ruchu oporu.

W pierwszych dniach stycznia 1940 r., dzięki
pracownikom Urzędu Gminy w Tymbarku,

a szczególnie Michałowi Macko, Tadeusz
Paulone otrzymuje nowe dokumenty na nazwisko „Tadeusz Lisowski,
urodzony w miejscowości Krzywczyce koło Lwowa, dnia 23 lipca 1909
roku.” Pod takim też nazwiskiem Podhalańska Spółdzielnia
Owocarska w Tymbarku wydała mu dokument (również fikcyjny),
że jest zatrudniony w tej placówce jako zbieracz ziół
i runa leśnego, co dawało mu możność stosunkowo swobodnego
poruszania się w terenie.

6 stycznia 1940 r., w domu Stanisława Pyrcia w
Tymbarku zorganizowano pierwszą formalną komórkę
konspiracyjną, pod przewodnictwem kpt. Tadeusza Paulone. W jej skład
weszli:

• kpt. Tadeusz Paulone – ps. „Lisowski”

• por. Szymon Pyrć – ps. „Jaskółka”

• Władysław Duchnik – ps. „Duchniewski”

• Józef Kulpa – ps. „Owoc”

• Andrzej Kruczyński – ps. „Horodenko”

• Michał Macko – ps. „Ryszard”

• Adam Niesiołowski – ps. „Gawin”

• Franciszek Sojka – ps.„Kajos”

• Antoni Surdziel – ps. „Dzik”

• Jan Zapała – ps. „Osa”

• bracia Kołowscy.

Wszyscy złożyli przysięgę na krzyż, według
tekstu:

„Wobec Boga Wszechmogącego i Najświętszej
Marii Panny Królowej Korony Polskiej kładę swe ręce na ten
święty krzyż – znak nadziei i zbawienia – i przysięgam być
wiernym Rzeczypospolitej, stać na straży Jej honoru i Jej
wyzwolenia. Walczyć ze wszystkich sił, aż do ofiary samego życia.

Przysięgam – Prezydentowi Rzeczypospolitej
oraz Naczelnemu Wodzowi i jego rozkazom oraz wyznaczonemu
Komendantowi będę bezwzględnie posłuszny, a tajemnicy niezłomnie
dochowam, cokolwiek by mnie spotkać miało. Tak mi dopomóż
Bóg!”

Dokonanie tego aktu potwierdzili wszyscy swymi
podpisami na tylnej stronie jednego z obrazów
religijnych, znajdujących się w mieszkaniu Stanisława Pyrcia.

Tak rozpoczęła się oficjalna działalność
Ruchu Podziemia na Tymbarskiej Ziemi. Oczywiście, działalność ta
miała miejsce już wcześniej. Przecież już 11 grudnia 1939 r. we
dworze Zofii Turskiej major Szyćko, ps. Wiktor”, wraz z
porucznikiem Janem Cieślakiem, ps. „Maciej” przyjęli przysięgę
od rodziny Zofii Turskiej i niektórych pracowników jej
dworu. Było to jednak działanie nieoficjalne. Natomiast od dnia 6
stycznia, po złożeniu przysięgi w domu Pyrcia, działalność ta
stała się już oficjalną.

Kapitan Paulone działał bardzo aktywnie,
jednakże był żołnierzem „z krwi i kości” i dlatego praca
konspiracyjna nie dawała mu zadowolenia. On pragnął walczyć jak
przystoi na żołnierza – otwarcie, z bronią w ręku. Postanawia
więc przedrzeć się przez kordon graniczny i dotrzeć do tworzącej
się Armii Polskiej na Zachodzie, której organizatorem i
naczelnym wodzem był gen. Władysław Sikorski Rozpoczyna więc
odpowiednie przygotowania – rozpoznanie terenu i możliwości
przekroczenia granicy. W lutym robi już osobiste przygotowanie do
wymarszu..

Znów pojawia się u ciotki
Kapturkiewiczowej, która pomaga mu w skompletowaniu ekwipunku.
W daszek czapki wszywa prawdziwe jego dokumenty. Fałszywe natomiast
mają mu służyć jedynie „na wszelki wypadek” – w czasie
przekraczania granicy.

Wreszcie nastąpiła najcięższa chwila dla
Tadeusza i jego najbliższych – chwila pożegnania. Było to
pożegnanie bardzo czułe, a zarazem bardzo bolesne – wszyscy
bowiem podświadomie przeczuwają, że jest to ich ostatnie już
spotkanie. Ciotka, ze łzami w oczach, błogosławiąc go na drogę,
czyni znak krzyża świętego na czole i szepce modlitewne błaganie
o szczęśliwą drogę, gorąco całuje jego czoło. Tadeusz równie
gorąco całuje ręce cioci, dziękując za wszelkie dobro, jakie mu
wyświadczyła w życiu i przeprasza za wszystkie kłopoty, jakie jej
sprawił swoją obecnością i prosi o pamięć w modlitwie. Ciotka
wręcza mu jeszcze specjalny kawałek chleba, tzw. „ułomek”, aby
mu nigdy chleba nie brakowało (taki jest bowiem zwyczaj w tej
okolicy). Tadeusz ruszył w świat – „w nieznane”.

Przerzut został ustalony przez granicę w
Szczawnicy – w marcu. Tam też zameldował się – w określonym
miejscu i ustalonym terminie. Początek wyprawy odbył się bez
żadnych przeszkód. Dalej jednak los mu nie sprzyjał. Ledwie
zdążył przekroczyć granicę w Szczawnicy i wszedł na teren
Słowacji, zatrzymany został przez tamtejszą, współpracującą
z Niemcami, policję. Natychmiast powiadomiono placówkę
gestapo w Nowym Sączu i wkrótce (w Muszynie) nastąpiło
przekazanie Tadeusza przez policję słowacką funkcjonariuszom
gestapo. Ci przewieźli go do swej siedziby w Nowym Sączu, gdzie
przez pewien czas był przesłuchiwany i torturowany. Tadeusz był
jednak odporny. Mimo różnych metod tortur i upokorzeń nie
uległ, nie zdradził nikogo i nie ujawnił powiązań
organizacyjnych. Śledztwo spełzło na niczym, podjęto więc
decyzję przewiezienia go do Tarnowa, gdzie osadzono go w więzieniu
i nadal prowadzono śledztwo. Jednakże i tu nie załamał się i nie
zdradził nikogo. Uznano go jednak za osobę niebezpieczną i wysłano
do nowopowstałego obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Otrzymał
tam numer 329. Był tam jednym z pierwszych więźniów i
jednym z pierwszych działaczy konspiracyjnych walczących o wolność
Ojczyzny.

Odnośnie aresztowania Tadeusza nieco więcej
szczegółów przynosi również list jego
narzeczonej, Romy Sygnarskiej, która pisze:

„Myśleliśmy, że Tadziowi się udało i
czekaliśmy wiadomości z Węgier. Tymczasem 27 maja 1940 r. dostaję
z Tarnowa kartkę, żeby przyjechać. Otóż okazuje się, że
wszystkich złapano na Słowacji. Trzech kurierów, którzy
mieli ze sobą różne rzeczy rozstrzelano na miejscu, majora i
Tadzia wsadzono do więzienia, z którego wyłamali drzwi i
uciekli. Następnie złapano ich i znowu wsadzono.”

Po otrzymaniu tych informacji Roma pisała
listy i wysyłała paczki do więzienia w Tarnowie oraz czyniła
starania o uwolnienie narzeczonego. Podobnie było, kiedy dowiedziała
się, że wysłany został „do nowo utworzonego obozu
koncentracyjnego w Oświęcimiu”. Jej starania, niestety, nie
powiodły się. Odetchnęła jedynie nieco, kiedy w 1941 r. od
jednego z więźniów, który zwolniony został z obozu,
uzyskała wiadomość, że „Tadeusz pracuje w kartoflarni, a
więc jest pod dachem i pracy nie ma ciężkiej”.

Natomiast w obozie – podobnie, jak na gestapo i
w więzieniu – Tadeusz nie uległ załamaniu, lecz szukał więźniów
o podobnych poglądach, by wspólnie działać konspiracyjnie o
wolną i niepodległą Polskę, mimo iż byli za drutami obozu,
otoczeni zewsząd „stróżami” i „uszami” tych
stróżów.

Dość szybko nawiązał kontakt z innymi
więźniami – byłymi oficerami Wojska Polskiego, którzy
również postanowili na terenie obozu utworzyć komórkę
Związku Walki Zbrojnej. I jednostka taka rzeczywiście powstała w
lutym 1941 r.. Jej oficjalnym założycielem, a zarazem komendantem
był płk Kazimierz Rawicz. Jednostka ta swą strukturę
organizacyjną miała podobną jak w normalnych jednostkach
wojskowych, z zachowaniem stopni oficerskich. W „sztabie”, jaki
został utworzony, znalazł się również i kapitan Tadeusz
Lisowski – pod takim bowiem nazwiskiem był zarejestrowany w
obozie. Powierzono mu dowództwo trzeciego „batalionu” i
miał pod swoją komendą zaprzysiężonych konspiratorów z
bloku 19 i 26, z kuchni obozowej oraz personelu z bloku 20, 21 i 28.

Działalność tej grupy konspiracyjnej trwała
dość długo, bo aresztowania nastąpiły dopiero we wrześniu 1943
r. Jeszcze w końcu kwietnia 1943 r. „Lisowski”, wraz z
siedmioma innymi więźniami wysłany został do obozu
koncentracyjnego w Dachau na kurs „prowadzenia księgowości
kuchni” (wykaz uczestników kursu podany jest w załączniku).
Po powrocie zaś, z kolei on udzielał instruktażu młodej
więźniarce z obozu kobiecego Auschwitz- Birkenau – Zofii Posmysz.

Te spotkania miały wielkie znaczenie, tak dla
Tadeusza Paulone, jak i dla Zofii Posmysz – późniejszej
warszawskiej dziennikarki. Bardzo pięknie i dość szczegółowo
opisała to w swym opowiadaniu pt. „Chrystus oświęcimski”,
zamieszczonym w kwartalniku literackim „Wyspa” (marzec 2008). Oto
wyjątki z opowiadania:

„Tego pamiętnego dnia Aufserherin
Franz wkroczyła do kuchni nie sama. O krok za nią szedł więzień.
Zatrzymała się przy moim „biurku”… powiedziała: „Ten
więzień nauczy panią prowadzenia księgi.”

Siedzieliśmy więc pochyleni nad księgą,
głowa przy głowie, w bliskości urągającej regulaminowi, nie do
pomyślenia tutaj, z innego świata pamiętanej. Nie rozmawialiśmy,
obecność czujnej kapo Berty kazała mieć się na baczności.
Jedno, drugie szybkie spojrzenie na nauczyciela zanotowało twarz o
twardych, wyrazistych rysach, osadzonych głęboko oczach, uważnych,
ale i dobrych. No i numer na pasiaku. Trzycyfrowy: 329.(…) Raz i
drugi, kiedy nasze spojrzenia się spotkały, zobaczyłam w jego
oczach uśmiech zachęty jakby, a może otuchy? Wodząc palcem,
ostentacyjnie chyba, po kolumnach cyfr, „to wpisujesz tutaj, a to
tutaj”, potrafił przekazać mi wyjaśnienie jego niezwykłej
obecności. (…) Zdołał też, miedzy jednym a drugim zapełnieniem
strony cyframi, zapytać „skąd jesteś i za co trafiłaś”? Gdy
usłyszał, że za ulotki, powiedział „to pięknie”, co wydawało
mi się dziwne, a nawet przesadne wobec powodu tak błahego w
porównaniu z posiadaniem broni czy choćby radia.

Niepostrzeżenie przyszło południe,
godzina, gdy Franz udawała się na obiad. Przejrzała wyniki naszej
pracy. „Also, wir gehen”, powiedziała. Czy coś rzekł na
odchodnym, zrobił jakiś pożegnalny gest? Nie pomnę. Patrzyłam w
ślad za nimi, gdy przez długą halę kuchni podążali do wyjścia.
Tadeusz. Tak miał na imię, tyle zdążył powiedzieć mi o sobie.
Nie wiedziałam wówczas, że to imię stanie się dla mnie
sztandarem na dalsze życie, jeśli jeszcze miało być przede mną
jakieś życie. Nie myślałam, że go jeszcze zobaczę. A
przecież…

To było ich pierwsze spotkanie.

„Nazajutrz znów siedzieliśmy obok,
w tej nie do uwierzenia, niepojętej bliskości. To był dzień drugi
naznaczony pytaniem „czy masz nadzieję stąd wyjść”?,
pytaniem, którego ja od czasu karnej kompanii sobie nie
zadawałam, zastępując je innym, jak przeżyć następną godzinę?
Wprawdzie moja obecna komfortowa wręcz sytuacja dawało prawo do
nadziei, jednakże będąc nie tak dawno na rewirze widziałam zmarłe
na tyfus prominentki, więc… zrozumiał widać moje wahanie,
powiedział „to dobrze”, co zdumiało mnie nie mniej niż
wczorajsze „to pięknie”. Spytałam, dlaczego dobrze, i w
odpowiedzi usłyszałam słowa przeczące wszystkiemu, co się zwykło
mniemać o nadziei. ”Tutaj najszybciej wykańczają się ci, co
mieli nadzieję, że za miesiąc skończy się wojna, że świat
postawi Hitlerowi ultimatum, że alianci zbombardują garnizon SS”.

Przed odejściem Franz chciała wiedzieć,
czy umiem już dosyć, by podołać stojącemu przede mną zadaniu.
Odrzekłam, że chyba sobie poradzę, co zagadnięty z kolei mój
nauczyciel potwierdził: „Jasne, że sobie poradzi, pozostały
drobiazgi, ale sama się z tym upora.”

Tak zakończyło się ich drugie spotkanie. Los
jednak był im łaskawy i dzięki niemieckiej dokładności Franz,
spotkali się po raz trzeci . Jak się okazało było to
najważniejsze spotkanie.

„I tak nastąpiło trzecie a zarazem i
ostatnie widzenie. I to pytanie zadane w trakcie przeliczania
Lagerstarke na kaszę, na mąkę, czy na cukier. „Wierzysz w Boga?”
Pamiętam, że się żachnęłam: Jak można pytać? W którymś
z kotłów świszczała para, biegły do niego kucharki,
krzyczała kapo, słyszałam to jakby przez watę w uszach, ale jego
słowa były aż nadto wyraźne. „Bo wielu uważa, że jeśli jest
możliwe coś takiego jak Auschwitz…” nie dokończył. Lecz to
było wystarczająco przejmujące. Przypomniały mi się słowa
matki: „Jeżeli na świecie jest zło, to pochodzi od szatana, nie
od Boga.”. Nie wypowiedziałam ich jednak. Mama była kobietą
niewykształconą, a ten więzień numer 329, mimo błazeńskiej
mycki na głowie, wydawał się kimś światlejszym. (…) Koło
zagrożonego wybuchem kotła trwała krzątanina, w pobliżu nas nie
było nikogo. Na białej stronie buchalteryjnej księgi leżał mały
metalowy przedmiot. Medalik. „Weź na pamiątkę ode mnie. Niech
cię chroni. Strzeż go i przenieś go do wolności”.

To były jego ostatnie słowa i ostatnie
spojrzenie na Zofię, która medalik ów na blok
przeniosła we włosach, by uniknąć wpadki w czasie kontroli. Była
bardzo wzruszona. Dopiero – jak pisze dalej – „Na najwyższej
pryczy bloku dziesiątego, gdzie przez szyby pod sufitem wpadały
promienie zachodzącego słońca oglądałam dar, twarz cierpiącego
Chrystusa. Bez korony cierniowej na skroniach. Tą artysta uwieńczył
nazwę na odwrocie „Oświęcim”. Wyryta pod nią data „1943”
przypomniała mi, że niebawem skończę dwadzieścia lat.”

Tak zakończyło się spotkanie Tadeusza
Paulone z Zofią Posmysz – więźniarką numer 7566, bezpośrednie
spotkanie „oczy w oczy”. Kontakt jednakże nie został
zerwany. Pozostał inny, możliwy i szeroko stosowany w obozach i
więzieniach – grypsy. W swym opowiadaniu pani Zofia wspomina
również i o nich:

„W jego grypsach ani razu nie pojawiło się
słowo miłość, ani nic, co by ją choćby sugerowało. Była w
nich mowa o górskich ścieżkach, mrocznych ostępach leśnych,
o strumieniu i unoszącymi nad nurtem pstrągami, o pewnym cmentarzu
wojennym.(…) Nic o uczuciach, choćby sympatii, lub przynajmniej o
tym co pisze do mnie, dzieli swymi myślami, w jakimś stopniu sobą
się dzieli. Lecz i to co napisał, w zupełności wystarczało.
Wtykając zwitek papieru za belkę więźby dachowej szeptałam: „Nie
budźcie miłości, dopóki nie zechce sama” – słowa
zasłyszane nie wiedzieć gdzie i kiedy.

Cóż z tego, że tak naprawdę nic o
nim nie wiedziałam? Ani kim był z zawodu, skąd, czy był wolny,
czy żonaty. Był. Istniał. (…) Tak to było.

Raz jeden pozwoliłam sobie odwołać się
do jego podarunku, medalika z głową Chrystusa. Ta twarz
przywodziła mi bowiem na pamięć inną, tę Ubiczowanego z Piwnicy
Piłatowej w Kalwarii Zebrzydowskiej, w którą wpatrywałam
się uczestnicząc wraz z mamą w Pasji Wielkiego Tygodnia. Miałam
świadomość, że moje listy, samoograniczające się, lękliwe, nie
mogą mu się podobać. A przecież czytał je. I na ten odpowiedział
specjalnie. W krótkim dwuzdaniowym grypsie: „Ten ubiczowany
z piwnicy Piłatowej i Ten z medalika, mówią jedno: „Bądź
wola Twoja. I ty to mów, ilekroć nań spojrzysz.”. Ten
gryps był ostatni.

Essenfarerzy zdejmowali kotły. Władek nie
mrugnął na mnie, jak zwykle, gdy miał przesyłkę, ani pokręcił
przecząco głową, gdy jej nie miał. Unikał mojego wzroku,
wreszcie, tuż przed końcem rozładowywania znalazł sposobność,
by się znaleźć w pobliżu. „Lisowski aresztowany. Jest w
bunkrze. Zniszcz listy, jeśli je masz”. „Lisowski?” Nie
rozumiałam związku ze mną. „Tak, Lisowski. Tadek. Gdy znajdą
jego grypsy, gestapo wydusi z ciebie, kto je przekazywał. Tu chodzi
i o moją skórę, rozumiesz?” Ból. Kociołek, jakoś
źle postawiony, upadł mi na nogę.

Tej nocy Marta, moja lagrowa siostra,
spaliła listy w palenisku kuchennego kotła”.

Kapitan Tadeusz Paulone został aresztowany.
W jaki sposób gestapo poznało właściwe nazwisko
„Lisowskiego”, nie jest wyjaśnione Jedni twierdzą, że był to
przypadek – jakiś więzień, pochodzący z okolic Limanowej,
poznał go i w okrzyku powitalnym zawołał: „Paulone! Co ty tu
robisz?” Usłyszał to jeden z SS-manów i wiadomość
przekazał gestapo, które aresztowało Tadeusza, od wielu
miesięcy poszukiwanego.

Ludwik Kowalczyk – więzień oświęcimski
numer 121336, który w tym czasie pracował w obozowym
szpitalu jako pielęgniarz, w swym „Kompendium o Oświęcimiu”, w
rozdziale „Szpicle”, na str. 36, pisze: „Olpiński
zadenuncjował Lisowskiego z Tymbarku, który był członkiem
organizacji podziemnej w Auschwitz („Paolone”). Odbyło się to
tak: Boger powitał Lisowskiego w bunkrze 11 słowami: „Guten
Abend Herr Leutnant Paolone”, po czym Lisowski został
rozstrzelany”.

A w trakcie dalszego opisywania życia w obozie
podaje:

„W połowie września 1943 roku aresztowano 74
polskich oficerów z HKB – Rudolfa Diem, Ksawerego
Dunikowskiego, Władysława Frjkiela, Stefana Frolicha (kapo z
Schreibstuby), Edwarda Hulka, Kazimierza Kowalczyka, Hermana
Langbeima, Henryka Sokołowskiego, Ludwika Worla, Paula Wienholda.
Tadeuszowi Lisowskiemu udowodniono, że był zawodowym oficerem
Wojska Polskiego i że się nazywa Paulone. 11 października 1943
wywołano tych więźniów i rozstrzelano na bloku 11”.

Natomiast Ludwik Rojewski – również
więzień Oświęcimia – opisuje śmierć kapitana Paulone w swej
książce pt. „Oświęcim w systemie RSHA” na stronie 111:

„Sprawa wojskowych w Oświęcimiu: 25 września
1943r. w sobotę, po apelu wieczornym, wyczytani zostali przez
blokowych różnych bloków więźniowie, których
zaprowadzono przed kuchnię.

43 ludzi, pełnych wzruszenia, niespokojnych o
swój los. – Polityczny oddział w obozie – to zły znak –
to na pewno śmierć. – Oskarżenie wypłynęło od Bogera. –
Krwawy zbir rzucił pod adresem tych ludzi oskarżenie, za które
grozić mogła tylko śmierć. Oskarżeni o spisek wojskowy wewnątrz
obozu. Płk Dziana, płk Gilewicz, mjr Bończa i kapitan Lisowski
–Paulone, jako główni oskarżeni byli zamknięci tydzień
wcześniej – a teraz pozostałych zamykali do bunkra, by rozprawić
się jak należy (płk Stamirowski, adw. Szumański, kpt. Keler i
wielu, wielu innych). – Śledztwo trwało 16 dni – 16 dni męki i
świadomości, że stąd się nie wraca. – Pamiętam słowa wyryte
w celi 18-ej, celi śmierci: „Ci, którzy weszli tutaj
porzućcie wszelką nadzieję.”

Piekło tam było przez te 16 dni. – Ile
to razy wyciągały te zbiry naszych towarzyszy i prowadziły pod
„ekran”. – Nie wszyscy byliśmy przesłuchiwani. Zbyszek
Mosakowski (był tydzień w obozie), Karol Karp nr 626, Antek
Szczulak, Henryk Kalinowski i wielu innych, bez przesłuchania, bez
badania poszli pod ekran 11 października. (Ekran – podobny do
kinowego tylko czarny pod tą ścianą rozstrzeliwań). Tylko
przypadek zrządził, że nas dwunastu zostało zwolnionych –
dlaczego – trudno powiedzieć. Przecież szło zbirom o zniszczenie
inteligencji polskiej, ewentualnych kierowników –
przypuszczalnej samoobrony więźniów. I tak właśnie 11
października, między godziną !0,20 a 11,00, gdy kilku z nas
czekało w politycznym, dokąd prowadzono z bunkra – nasz los
jeszcze niepewny – w tym czasie rozprawiali się w krwawy sposób
z ludźmi nieprzesłuchiwanymi, których winą mogło być
tylko to, że byli Polakami. Inni przesłuchiwani: jak Gilewicz,
Woźniakowski, Szumański, Lisowski-Paulone – bronili się tak samo
jak i my przed zarzutem spisku wojskowego – ich odpowiedzi i
wyjaśnienia były bez znaczenia. Sprawa zanim powstała, była
przesądzona.- Wyrok śmierci na kilkudziesięciu ludzi – to
gwarancja spokoju w obozie.

Jako pierwsi szli pod ekran płk Dziana i kpt
Tadeusz Lisowski – Paulone. Szli jak przystało na żołnierzy. Gdy
podeszli pod ekran, Dziana zwrócił się do katów –
wykonujących wyrok śmierci, Steiwitza i Mauzena z prośbą o
niestrzelanie w tył głowy z „wiatrówki”, lecz jak do
żołnierzy z pistoletów i prosto w twarz. Widać, że
docenili odwagę tych żołnierzy, bo uwzględnili ich prośbę.
Paulone jeszcze krzyknął: „Niech żyje Wolna i Niep… i to było
ostatnie jego słowo.

Zginęli jak żołnierze, jak wierni synowie
Tej, co nie zginęła.”

W kilka tygodni po akcie rozstrzelania, 20
listopada 1943 r., w obozie sporządzono akt zgonu Tadeusza
Lisowskiego, w którym wpisano: „Tadeusz Lisowski, syn
Franciszka Lisowskiego i Julii Lisowskiej, z domu Homa, ur. 23 lipca
1909 r. w Krzywczycach koło Lwowa, zmarł 12 października 1943 r.
na zapalenie opłucnej i płuc, co stwierdził doktor medycyny w
Oświęcimiu (podpis nieczytelny).” Akt ten przesłano do
wiadomości rodzinie Tadeusza Paulone.

Tak zakończył swą ziemską wędrówkę
jeden z naszych bohaterskich rodaków – gorący patriota,
który świadomie złożył na ołtarzu Ojczyzny najcenniejszy
skarb – własne życie, dając w ten sposób przykład innym,
jak należy żyć i postępować, w imię wyższych idei oraz
wspólnego dobra, jakim jest Ojczyzna.

Panią Zofię Posmysz – więźniarkę z obozu
kobiecego, którą Tadeusz uczył buchalterii kuchennej – o
aresztowaniu „Lisowskiego” oficjalnie poinformowała jej
„opiekunka” z SS, o czym pani Zofia pisze w swym opowiadaniu
„Chrystus Oświęcimski”:

„Nazajutrz Aufseherin Franz zjawiła się w
pracy wcześniej nią zwykle. Przez chwilę przyglądała mi się
badawczo. „Mam nadzieję, że z nim nie korespondowałaś?”
powiedziała. Udało mi się wydusić z siebie zdziwienie „z kim?”
oraz wytrzymać przenikliwe spojrzenie. „Z kim? Z tym Tadeuszem,
który cię uczył”. Zaprzeczyłam. Zdawało mi się, że
uwierzyła. „Nie tak dawno pytał jak sobie radzisz.” Wydawało
mi się, że czeka na moją reakcję, a gdy milczałam, dodała:„Na,
pass bloss(?) auf. Er wurde verhaftet”.(…)

Został rozstrzelany 11 października 1943
roku. Dowiedziałam się o tym nie od kogo innego, tylko od samej
Aufscherin Franz. Raz jeszcze ukazała mi swą drugą twarz, twarz
człowieka.

„Schade um den Kerl” powiedziała cicho. To
„Schade um den Kerl” zapadło mi w pamięci na zawsze.

To była także Aufseherin Annelise Franz.
Potrafiła czasami nie pamiętać, że nosi mundur SS.”

Tadeusz Lisowski – Paulone został
rozstrzelany, wydawać by się mogło, że ten epizod w życiu Zofii
Posmysz został zakończony. A jednak nie. Pozostała jeszcze sprawa
medalika, który otrzymała od niego ze słowami: „Strzeż
go, donieś do wolności”. Tu rozpoczyna się nowa historia
związana z tymi osobami – Tadeuszem, ofiarodawcą i Zofią, która
pragnęła spełnić jego prośbę, donieść medalik do wolności.
Oto fragmenty „Chrystusa Oświęcimskiego”, dotyczące tej
historii:

„Wiozłyśmy „fasung” z głównego
magazynu. Popychając wózek dostrzegłam w pewnej chwili coś,
po co się schyliłam. Medalik. Widać jakiś przerażony Zugang
zobaczywszy na drodze esesmana, wyrzucił go w popłochu. Po
wieczornym apelu obejrzałam medalik. Na metalowym łańcuszku
owalna, aluminiowa blaszka z wytłoczonym wizerunkiem Matki Boskiej
Szkaplerznej. Przyszło mi na myśl, że ten łańcuszek mógłby
przygarnąć i mój skarb. Wydostałam go zza krokwi,
spróbowałam czy zapinka przejdzie przez uchwyt ryngrafiku.
Ściągnęłam z łańcuszka znaleziony medalik. Po chwili jednak,
nie wiedząc co z nim począć, w odruchu jakby litości, ponownie
nań nawlekłam. Następnie zawiesiłam na szyi.”

I dalej:

„(…) Ten esesman skorzystał z okazji, że
Aufscherin Franz wyjechała na obiad, aby wtargnąć do brotkamery.
Wpadł do baraku z wrzaskiem „antreten” zaczął przetrząsać
najpierw szuflady w jej kantorku, następnie półki z chlebem,
wreszcie, gdy nic nie znalazł, rozkazał stojącym w szeregu
więźniarkom pokazać ręce, odsłonić nadgarstki i szyje. Poczułam
ziębnięcie twarzy i drobniutkie, obrzydliwe szczękanie zębów.
„Zdjąć” rozkazał. Podniosłam ręce, dłonie jednak drżały,
nie mogłam uporać się z zapięciem. „Los, runter damit!”
ponaglił. Wtedy podbiegła Marta. Czułam na karku jej palce. A
potem zobaczyłam. Zobaczyłam wpadający do worka łańcuszek.

Tropiciel biżuterii odszedł, a ja wciąż
siedziałam na ziemi. Nie na wszystko, jak mi się zdawało, byłam
gotowa. Marta pomogła mi wstać, wprowadziła do kantorka. „Masz”
wyciągnęła rękę. Na jej dłoni leżał medalik. Mój, z
głową Chrystusa. Jak? Jak to zrobiłaś?” Tylko tyle zdołałam z
siebie wykrztusić. „Zsunęłam go z łańcuszka. Do worka trafił
drugi”.

Cud? Odżyła w pamięci chwila, gdy z błota
Lagerstrasse podniosłam aluminiową blaszkę z wizerunkiem Matki
Boskiej Szkaplerznej. Czy nie dlatego tam się znalazł, prawie pod
moim butem, aby ocalić moją bezcenną pamiątkę, Oświęcimskiego
Chrystusa?

Do końca mojego pobytu w Birkenau, a i
później, w Ravensbrück i Neustadt Glewe
przechowywałam medalik a to w zakamarkach odzieży, a to w bucie,
czasami w ciasno upiętych włosach, a raz, podczas szczególnie
dokładnej rewizji w ustach. Doniosłam go do wolności. I zachowałam
do dzisiaj.”

Na tym jednakże nie kończy się historia
medalika. Pani Zofia była dociekliwa i postanowiła poznać bliższe
okoliczności jego powstania. Kto i kiedy go wykonał – i to w
Oświęcimiu Jak trafił do rąk Tadeusza i dlaczego przekazał go
właśnie jej z prośbą –„Donieś do wolności”. Rozpytuje
znajomych więźniów z Oświęcimia, a także jubilerów,
jednakże – zdaje się – bezskutecznie. Wszystko jednak ma swój
czas. Po sześćdziesięciu latach – na prośbę kustosza muzeum
Auschwitz-Birkenau – pani Jadwigi Dąbrowskiej – przyjechała
znów do Oświęcimia, by wziąć udział w nagraniu filmowej
relacji z pobytu w karnej kompanii w Budach. I oto dalsza relacja
pani Zofii:

„Medalik został sfotografowany w archiwum –
Muzeum gromadzi eksponaty tego rodzaju, przejawy twórczości
więźniów. Pani Jadzia Dąbrowska, przejęta jego historią,
przyrzekła dołożyć starań, aby ustalić, kto go wykonał.

Dzięki jej pośrednictwu poznałam panią
Hannę Ulatowską, profesora uniwersytetu w Dallas, również
była więźniarką Auschwitzu, dokąd jako jedenastoletnia
dziewczynka trafiła z powstania warszawskiego wraz z matką i
bratem. Pani Hanna pisze pracę na temat twórczości więźniów,
stąd jej częste wizyty w Muzeum w Auschwitz-Birkenau, a także
spotkania z byłymi więźniami. Okazało się, że pani Hanna zna
kogoś, kto mógłby coś wiedzieć na temat oświęcimskiego
medalika z Chrystusem, bowiem w obozie zatrudniony był w pracowni,
nazwijmy to artystycznej, w której więźniowie wyrabiali dla
esesmanów różnego rodzaju przedmioty, dzieła i
dziełka, poczynając od płaskorzeźb, drzeworytów, figurek,
obrazów, a kończąc na biżuterii wytwarzanej z zagrabionych
na rampie złotych monet. Ten ktoś mieszka w Gdańsku, jest
rzeźbiarzem, twórcą kilku pomników. Nazywa się
Tołkin. Pani Hanna (…) spotyka się także z Tołkinem, właśnie
ze względu na jego obozowe losy. Zagadnie go o medalik z Chrystusem.
(…)

Boże Narodzenie roku 2004. (…) Spotykamy
się z panią Hanią. I słyszę, że Wiktor Tołkin bardzo się moim
medalikiem zainteresował: jaki ma kształt? Czy nie ryngrafu? Ile
uchwytów? Jeden, dwa? I wyraził pragnienie zobaczenia go.
Cóż, że leży w szpitalu? Prosi żebym przyszła..(…)

Wiktor Tołkin. Szczupły, siwowłosy, o
pociągłej, zaskakująco młodej twarzy. Ile też lat miał tam?
Padają rytualne między byłymi więźniami pytania: ilu cyfrowy
numer, Auschwitz główny, czy Birkenau, blok, komando? Gdy
słyszy nazwisko ofiarodawcy, nieruchomieje. „Lisowski? Paolone? Od
niego pani dostała?” Jest zelektryzowany. „To by się zgadzało”
mówi raczej do siebie, ledwo dosłyszalnie. Podnosi medalik do
oczu, ręce mu drżą, drży głos”. „Paolone…To przecież on
umożliwił mi…Byłem w kartoflarni, on był zastępcą kapo.
Sprawnie mi szło obieranie, to sobie czasem pozwalałem na jakąś
przyjemność – raz i drugi wyrzezałem w brukwi figurkę.
Zobaczył to, powiedział „masz zdolności” i spowodował, że
dostałem się do takiej grupy plastyków…”. Milknie,
bardzo wzruszony. „Nieodżałowany człowiek…” W drżących
palcach obraca medalik, znów go podnosi do oczu. „Jeszcze
jeden podobny wykonałem z Matką Boską. Też dla niego”.

Nagłe rozwarcie w pamięci luku: stolik z
buchalteryjną księgą, wyciągnięta nad nią dłoń, a na
niej…tak, na niej dwa medaliki. „Wybierz, który wolisz”.
Teraz i mnie drży głos. „Wiem, widziałam ten medalik. Otrzymała
go koleżanka o imieniu Ellen.”

Wiktor Tołkin. To jego palce, jak „rylec
pisarza biegłego” wyrysowały w srebrnej blaszce bolesną twarz
Chrystusa. Chrystusa Oświęcimskiego.”

Tak kończy się opowiadanie pani Zofii Posmysz o
Chrystusie Oświęcimskim i o Tadeuszu – kapitanie Lisowskim –
Paulone.

Wróćmy jeszcze do cytowanego już listu
narzeczonej Tadeusza, a pisanego z francuskiej miejscowości
Hauteville (wysłanego 20 września 1946 roku) do Argentyny, gdzie
mieszkała matka kapitana. W poniższym cytacie wspomina o tym, w
jakich okolicznościach trafiły do niej ostatnie pamiątki po
narzeczonym:

„Przy egzekucji był atleta cyrku
Staniewskich, który był strażnikiem bunkra. Wieczorem przed
rozstrzelaniem, gdy Tadeusz wiedział, że śmierć mu pisana,
postarał się o przemycenie do p. Br. Budyna książeczki i medalika
z prośbą o doręczenie mnie. „To są jedyne rzeczy, które
mogę jeszcze mej narzeczonej posłać”.

Ostatnim jego życzeniem było, aby jego
przełożeni dowiedzieli się, „że nie przyniósł ujmy
mundurowi, który nosił i nie zawiódł oczekiwania
jakie jego przełożeni w nim pokładali”. Jak więc Pani widzi
umarł jak wielki Polak z myślą nie o rodzinie, i nie o mnie, ale
o Polsce.”

I dalej wyznaje pani Roma:

„Byłam z nim przez siedem lat związana i
bardziej może związało mnie z nim więzienie, niż okres
szczęścia, jaki z nim przeżyłam. Bardzo być może, że ja też
kiedyś znajdę kogoś, kogo będę mogła nazwać swoim mężem,
niemniej jednak wątpię abym znalazła kogoś, kto stałby tak
wysoko jak Tadzio. Tacy idealiści jak on nieczęsto się trafiają
i gdy w dzisiejszych czasach przyglądam się różnym ludziom,
widzę dokładnie różnicę między nim, a innymi. Widziałam
ją zresztą zawsze.”

W dalszej części listu pani Roma pisze, że
spotkała osoby, które twierdziły, że Tadeusz nie został
rozstrzelany, a jedynie wywieziony z karnym transportem do innego
obozu. Czekała więc na jakieś pomyślne informacje. Kiedy jednak
okazało się, że rozstrzelanie w Oświęcimiu było faktem,
postanowiła przesłać matce Tadeusza jego książeczkę do
nabożeństwa, pisząc:

„To jest rzecz, która towarzyszyła mu
i była pociechą we wszystkich cierpieniach i zwątpieniach życia
obozowego. Oblałam ją kiedyś łzami, szczególnie, gdy
odczytywałam najbardziej zniszczone miejsca – Litanię do Matki
Boskiej i modlitwę duszy opuszczonej przez wszystkich. Trzy i pół
roku więzienia niemieckiego to niemało i ma Pani rację mówiąc,
że przeszedł przez piekło. Do przetrzymania pomogła mu
książeczka, którą przesyłam Pani oraz głęboka wiara w
Boga i umiłowanie słuszności sprawy. Chciałabym bardzo aby żył
bez względu na to, czy zostałby moim mężem, czy nie, uważam
bowiem, że odrodzenie naszego narodu, a może nawet całej ludzkości
leży w ludziach podobnych jemu.

Przepraszam, ze list jest tak długi, ale nie
chciałam go pisać na raty. Wolę mieć to już poza sobą. Już
trzy lata prawie po śmierci Tadeusza, ale zawsze takie roztrząsanie
jego życia jest dla mnie bolesne i wstrząsające, tym bardziej, że
długo w nią nie wierzyłam”.

Jakże niezwykłe i bogate przeżycia opisuje
pani Roma – od bardzo bolesnych, jakich doznała, poprzez te
najserdeczniejsze. Dzięki temu listowi wyraźniej widzimy postać
kapitana Paulone i jego narzeczonej – Romy Sygnarskiej, a także
rodziny Tadeusza – tej w Tymbarku i tam w dalekiej Argentynie, w
której, mimo upływu tylu lat, nadal trwa pamięć o tych,
którzy już odeszli oraz – przechowuje się po nich pamiątki
jako bezcenne skarby, czego najlepszym dowodem jest zachowany i
przesłany nam list pani Romy, która pisała go ponad 60 lat
temu.

Dzięki tym pamiątkom i życzliwej pamięci
wielu osób, możemy poznać nie tylko Tadeusza Paulone, ps.
„Lisowski”, ale także i wiele innych postaci, jakie związane
zostały z jego życiem Trudno tu wymienić wszystkich, by oddać im
hołd i cześć – za trwanie w polskości mimo cierpień i
upokorzeń, jakich doznawali w czasie okupacji, a szczególnie
w czasie przebywania w obozach. Widzimy jednakże, że życie ich nie
poszło na marne, że dzięki nim nasza Ojczyzna znów cieszy
się wolnością. Że, dzięki nim, wielu ludzi „uszlachetniło”
się, odzyskało swą „ludzką twarz” – choćby Aufseherin
Annelisa Franz, kiedy wobec pani Zofii wypowiedziała: „Schade um
den Kerl”.

Ile to wątków związanych jest z jednym
życiem, w cudowny sposób łącząc się w logiczną całość.
Ile jest tu do przemyślenia, ile wzorów do naśladowania i
ile pytań, na które nigdy nie znajdziemy odpowiedzi. Warto
jednak postawić jeszcze jedno związane z kapitanem Paulone –
oświęcimskim więźniem – czy Tadeusz musiał zginąć w obozie?

Przecież miał w rodowodzie pochodzenie włoskie,
Włosi zaś w tym czasie byli sprzymierzeńcami Niemiec. Gdyby to
ujawnił i okazał nieco skruchy, powiedział, że on także pragnie
służyć idei Hitlera i Mussoliniego – zapewne zostałby
ułaskawiony. Może zostałby jedynie wcielony do jakiejś jednostki
wojskowej na froncie, by nadal walczył – lecz już po drugiej
stronie. Iluż to było takich. Być może i on tak myślał i
rozważał, jednakże tak nie postąpił. Czuł się bowiem
obywatelem polskim, patriotą i dlatego poddał się cierpieniom, a
w końcu życie swe złożył na ołtarzu Ojczyzny.

Składając cześć Jego pamięci pragniemy
wyrazić pragnienie, by dla nas wszystkich – szczególnie
zaś dla młodych, był wzorem do naśladowania.

Opracowanie Stanisław Wcisło

W Tymbarku podjęto działania, celem nadania
Jednostce Strzeleckiej Nr. 2007 ZS

„ Strzelec „ OSW w Tymbarku imienia kapitana
Tadeusza Paulone. Uroczystości zaplanowano 11 Listopada 2009r.

Robert Nowak