Na rynku księgarskim pojawiła się nowa książka Lech Wyszczelskiego pt. „Armia rezerwowa II Rzeczypospolitej”. Profesor Wyszczelski znany jest z niezwykle twórczej działalności pisarskiej. W ciągu ostatnich kilku lat ukazało się kilkanaście pozycji jego autorstwa.

Tematyka przygotowania społeczeństwa II Rzeczypospolitej do konfliktu zbrojnego ma już w polskiej historiografii swoje miejsce. Pisali o niej Jan Kęsik, Janusz Odziemkowski, Aneta Ignatowicz, sam autor, a także inne osoby, które podejmowały cząstkowe próby ujęcia tematu.. Dlatego wydaje się, że przygotowanie nowej książki o tej tematyce mogło być możliwe tylko jako podsumowanie dotychczasowego stanu wiedzy albo jako oparte o rzetelne badania źródłowe, które nie były wcześniej publikowane. Lech Wyszczelski wybrał tę pierwszą możliwość, co przy tempie pisania przez niego książek nie wydaje się niczym dziwnym. Nie byłoby w tym nic zaskakującego, gdyby praca taka wiązała się choćby z weryfikacją ustaleń innych autorów. Jak się jednak okazuje autor dość bezkrytycznie powiela informacje zawarte w opracowaniach, z których korzystał.

Książka składa się ze wstępu, dziesięciu rozdziałów, zakończenia i bibliografii. W pierwszym z rozdziałów autor przedstawił teoretyczne koncepcje dotyczące „narodu pod bronią” jakie pojawiały się w okresie międzywojennym. Wśród autorów, których teorie prezentuje Wyszczelski odnajdziemy generałów: Władysława Sikorskiego, Wacława Stachiewicza, czy Józefa Zająca, a także spośród osób cywilnych bądź niższych stopni Wincentego Lutosławskiego i Romana Starzyńskiego. Kolejny rozdział poświęcony został geopolitycznym i strategiczno-militarnym uwarunkowaniom położenia Polski. Autor zwraca uwagę na położenie pomiędzy dwoma wielkimi sąsiadami, niekorzystne ukształtowanie granic oraz wynikające z tego implikacje natury militarnej. Trzeci z rozdziałów dotyczy miejsca Wojska Polskiego w systemie bezpieczeństwa państwa. Omówiony został udział WP w wojnach toczonych w latach 1918-1921, a następnie okres jego pokojowego egzystowania. Autor przedstawia własne, często dyskusyjne tezy dotyczące przygotowania armii do przyszłego konfliktu zbrojnego. Wydaje się, że lepszym miejscem do odniesienia się do tych twierdzeń będzie recenzja ostatniej książki Lecha Wyszczelskiego „Polska mocarstwowa”. Następne rozdziały poświęcone są analizie działalności organizacji mających za zadanie m.in. przygotowanie rezerw osobowych dla sił zbrojnych RP. Chodzi zarówno o przygotowanie przedpoborowych do służby wojskowej, jak i utrzymanie gotowości bojowej żołnierzy rezerwy. Na szczególne uznanie w oczach autora zasłużył Związek Strzelecki jako organizacja o największych możliwościach i zasługach w zakresie szkolenia dla potrzeb armii. Osobny rozdział przeznaczył autor dla Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny. Pozostałym organizacjom proobronnym poświęcony został następny rozdział Omówiono tam działalność m.in. Ligi Morskiej i Kolonialnej, Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Związku Harcerstwa Polskiego.

Jeden z rozdziałów dotyczy Państwowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego powstałego w 1927 r., który odgrywał do 1939 r. kierowniczą rolę w kształtowaniu działalności poszczególnych organizacji w zakresie przysposobienia wojskowego. Dzięki posiadanym środkom finansowym, a także kadrom dawał możliwość pełniejszego realizowania polityki państwa w zakresie obronności.

Osobne rozdziały poświęcone zostały przysposobieniu wojskowemu kobiet, a także formacjom obrony narodowej. Ostatni z rozdziałów opisuje działania podejmowane przez władze wojskowe w celu przygotowania działań dywersyjnych w oparciu o członków organizacji przysposobienia wojskowego.

Niestety, stare przysłowie polskie mówi, że „co nagle, to po diable”. Pośpiech przy wydawaniu kolejnej książki nie uchronił niestety autora i wydawnictwa od błędów i pomyłek, których można było uniknąć. Na stronie 67 mowa jest o fortyfikacjach w okolicach Wólki Węgierskiej, gdy w rzeczywistości chodzi o Węgierską Górkę. Siedem stron dalej autor pisze o uchwale sejmowej dotyczącej poboru, gdy w rzeczywistości chodziło o ustawę z 7 marca 1919 r. Marsz Pierwszej Brygady nie był marszem Związku Strzeleckiego, ale jego hymnem (str. 109). Na stronie 131 znajdziemy przykład bezkrytycznego opierania się na ustaleniach innych autorów. Autor pisze o płk. Leukos –Kowalskim (str. 131) używając błędnej części nazwiska Lenkos. Ten sam błąd występuje w książkach Małgorzaty Wiśniewskiej dotyczących Związku Strzeleckiego, z których korzystał Lech Wyszczelski. Co ciekawe akapit, w którym występuje błędne nazwisko powtórzony jest w całości na str. 259. Przykładem niekonsekwencji jest informacja zawarta na str. 182, która odnosi się do organizacji nie zrzeszonych w Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny. Wśród kilku innych wymieniony jest także Związek Legionistów Polskich, który dziesięć stron wcześniej wskazywany jest jako członek założyciel FPZOO. Oczywiście to właśnie ta informacja jest prawdziwa.

Na str. 189-190 mowa jest o podoficerach rezerwy z ukończoną szkołą podoficerską, ale w stopniu co najmniej kaprala. Autor, jako były wojskowy powinien chyba wiedzieć, że stopień ten jest najniższym stopniem podoficerskim. Na stronach 204 i 206 autor używa błędnej nazwy Związku Strzeleckiego dodając do tej nazwy jeszcze dodatkowy człon „Strzelec”. Wyszczelski nie ma szczęścia do nazw organizacji, na str. 214 z nazwy Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej wypadło słowo „Obrony”. W używaniu skrótu tej nazwy też brakuje autorowi konsekwencji. Raz jest to LOPiP (str. 11), a raz LOPP (str. 149). Na stronie 224 można przeczytać o Uniwersytecie Wileńskim , choć takiego w II RP nie było. Był natomiast Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie. Na stronie 231 znalazło się słowo „pagony”. W żadnym regulaminie wojskowym okresu międzywojennego nazwy tej nie można znaleźć, natomiast występuje słowo „naramienniki”, które jest odpowiednikiem użytego przez autora rusycyzmu. Błąd nazewniczy występuje też na str. 296 gdzie użyte jest określenie „oficerowie zawodowi”. Oficerem zawodowym był Lech Wyszczelski. Natomiast oficerowie Wojska Polskiego byli oficerami służby stałej. Nieznajomości zasad oznaczania oficerów o tym samym imieniu i nazwisku w Wojsku Polskim omawianego okresu dowodzi zapis ze str. 254. Zamiast ppłk Władysław II Ciepielowski powinno być Ciepielowski Władysław II. Na stronie 260 nazwisko ppłk. Eichlera zmieniono na Elchner. Nie bardzo też wiadomo co autor chciał powiedzieć używając określenia „zdecydowana przewaga mniejszości ukraińskiej” (str. 262). Trudno odgadnąć dlaczego autor pisząc o polskim ultimatum wobec Czechosłowacji w sprawie zwrotu części Zaolzia, Spiszu i Orawy używa pojęcia „październikowe” skoro było ono wystosowane we wrześniu 1938 r. Na tej samej stronie Lech Wyszczelski pisząc o Sekcji Pogotowia Obywatelskiego pierwotnie pisze, że zlikwidowano ją w 1936 r., aby kilkanaście wersów niżej pisać o jej utworzeniu w tym właśnie roku.

Dodatkowo można znaleźć kilka błędów literowych. Na str. 49 chochlik drukarski zmienił słowo „niewygodna” na „niegodna”. Na stronie 75, w wersie dziewiątym od góry, należałoby wykreślić słowo „jej” albo „armii”. Na str. 265 w słowie „Polonii” zabrakło jednego „i”.

Reasumując powyższe można stwierdzić, że po książkę tę sięgnąć mogą osoby pragnące znaleźć podstawowe informacje dotyczące przygotowania społeczeństwa Drugiej Rzeczypospolitej do ewentualnego konfliktu zbrojnego. Jeśli chcą zapoznać się z bardziej szczegółowymi informacjami powinni sięgnąć po pozycje wskazane w bibliografii.

Dariusz Nowiński

 

Ocena recenzenta:

Temat i treść – 6/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 7/10

Forma wydawnicza – 7/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Armia rezerwowa II Rzeczypospolitej. Społeczeństwo pod bronią 1918-1939

Autor: Lech Wyszczelski

Wydawnictwo: Bellona

Rok wydania: 2014

Format: 145 x 205 mm

Liczba stron: 296

Oprawa: miękka

ISBN – 978-83-11-13433-1