Niewielu bliskich współpracowników Józefa Piłsudskiego pozostawiło swe relacje o kontaktach z Marszałkiem. Do najbardziej znanych należą „Strzępy meldunków” Sławoja Felicjana Składkowskiego, które jednak, ze względu zarówno na formę, jak i na okres który obejmują, nie dają wglądu w tę część życia Komendanta, która jest mniej znana. Lukę tę w jakimś stopniu uzupełniają wspomnienia Leona Wasilewskiego zatytułowane „Piłsudski jakim Go znałem”.

   Postać Leona Wasilewskiego nie jest powszechnie znana. Prawdopodobnie, gdyby przeprowadzić sondaż, byłby mniej popularny od swej, niesławnej pamięci, córki Wandy (nota bene jej ojcem chrzestnym był nie kto inny niż Józef Piłsudski). Ten działacz przyszły minister II RP z ruchem socjalistycznym zetknął się w pierwszej połowie ostatniej dekady dziewiętnastego wieku. W 1896 r. miał okazje spotkać się i poznać Józefa Piłsudskiego, z którym przez kolejne ćwierćwiecze posiadał bliski kontakt i współpracował. Początkowa faza współpracy dotyczyła wydawania prasy socjalistycznej a szczególnie czasopisma „Przedświt”, redagowanego w Londynie, a do którego stałe korespondencje przesyłał towarzysz „Wiktor”. Później Wasilewski redagował także „Robotnika”. Jako bliski współpracownik Piłsudskiego znalazł się z nim w PPS-Frakcja Rewolucyjna, a w czasie Wielkiej Wojny działał w Naczelnym Komitecie Narodowym i Polskiej Organizacji Wojskowej.

Kolejny ściślejszy etap współdziałania z Naczelnikiem Państwa nadszedł w listopadzie 1918 r. Leon Wasilewski został ministrem spraw zagranicznych w pierwszym rządzie odrodzonej Rzeczypospolitej, a następnie delegatem Naczelnika na kongres pokojowy w Wersalu. Okres ten, związany z walką o międzynarodowe uznanie państwa polskiego oraz wytyczenie jego zachodnich granic wymagał od Leona Wasilewskiego szczególnie intensywnej pracy i zmysłu dyplomatycznego. Brał także w negocjacjach dotyczących warunków zawarcia pokoju z bolszewicką Rosją, które toczyły się w Rydze.

   Po odejściu ze służby państwowej Leon Wasilewski poświęcił się sprawie upamiętniania działalności niepodległościowej. Wszedł w skład grona organizatorów Instytutu Badań Najnowszej Historii Polski, który z czasem przekształcił się w Instytut Józefa Piłsudskiego. Stał się jego pierwszym prezesem. Z jego inicjatywy i pod jego redakcją ukazywać zaczęło się czasopismo „Niepodległość”, a wkrótce przystąpiono do wydawania pism i korespondencji Józefa Piłsudskiego.

   Praca Wasilewskiego „Piłsudski jakim Go znałem” nosi datę 19 maja 1935 r, a więc zaledwie o tydzień późniejszą niż data śmierci Marszałka. Podzielona została przez autora na cztery rozdziały, które stanowią odzwierciedlenie różnych etapów działalności Józefa Piłsudskiego.

   W pierwszym z nich, autor opisuje okoliczności, w jakich zetknął się z towarzyszem „Wiktorem”. Było to w Petersburgu, w 1896 r., ale wówczas nie wiedział jeszcze kto nosi ten pseudonim. Zwrócił natomiast uwagę na szacunek którym darzyli go uczestnicy spotkania. Drugi kontakt, pod koniec 1897 r., nie było dla autora pracy najmilszy. Ze względu na planowane zmiany w wydawaniu „Przedświtu” Wasilewski stał się obiektem niechęci przedstawiciela PPS reprezentującego „kraj”, którym był nie kto inny niż poznany w poprzednim roku Józef Piłsudski. Jednak z czasem Wasilewski przekonał do siebie tajemniczego „Wiktora ( nazwiska jego wówczas jeszcze nie znał), a co więcej, ze względu na sprawowaną funkcję wydawcy „Przedświtu” pozostawał z nim w częstym, zazwyczaj korespondencyjnym kontakcie. Treść listów wymienianych pomiędzy tymi dwoma członkami PPS stanowi dodatkową atrakcję recenzowanej pracy. Już wówczas daje się poznać zainteresowanie obu działaczy sprawami narodowościowymi wschodnich sąsiadów Polaków, które z czasem przekształcą się w koncepcję federacyjną, a w przypadku Wasilewskiego także w ścisłą specjalizację.

   O zacieśniających się kontaktach pomiędzy autorem pracy, a Józefem Piłsudskim świadczy także tytuł drugiego rozdziału. Używanie zdrobniałej formy imienia Józef czyli Ziuk zastrzeżone było dla niezbyt szerokiego grona bliskich współpracowników przywódcy PPS. Jeśli dodać, że Ignacy Daszyński, jeden z liderów socjaldemokracji w zaborze austriackim, dostąpił zaszczytu przejścia na „ty” z Komendantem dopiero w marcu 1915 r., to nie można wątpić, że Leona Wasilewskiego można zaliczyć do sprawdzonych towarzyszy walki niepodległościowej. Sprzyjało temu zwiększenie częstotliwości kontaktów, spowodowane przeprowadzeniem się Wasilewskiego z Londynu do Krakowa. Opisuje on w tym rozdziale okres poprzedzający wydarzenia z lat rewolucji 1905-1907, a w szczególności atmosferę wewnętrznej walki w PPS pomiędzy „starymi” a „młodymi”, realizacji koncepcji militaryzacji ruchu skierowanego przeciwko zaborcy rosyjskiemu. Nie brak tu także odniesień do stanu zdrowia Ziuka czy jego stosunków z żoną Marią.

   Wybuch wojny zastał autora u boku Komendanta. Pierwotnie odpowiadał za prowadzenie działań propagandowych na zajmowanych przez strzelców terenach, a później skierowany został do tworzenia Polskiej Organizacji Narodowej. Wejście w skład struktur NKN zmniejszyło częstotliwość kontaktów z Józefem Piłsudskim, ale w niczym nie zmniejszyło wagi zadań, które bezpośrednio bądź pośrednio od niego otrzymywał. W 1917 r., po odejściu z biura NKN, miał częstą okazję widywać się z nim w biurze Komisji Wojskowej Tymczasowej Rady Stanu, w której zatrudniona była prawie cała struktura dowódcza POW. O pozycji Leona Wasilewskiego w środowisku bliskich współpracowników Józefa Piłsudskiego świadczyło także to, że wszedł w skład Konwentu Organizacji „A”, grupującego śmietankę lewicy niepodległościowej.

   Ostatni fragment rozdziału trzeciego i cały czwarty poświęcony jest okresowi, w którym bohater wspomnień stał na czele państwa polskiego. Opisuje ścisłą współpracę z Tymczasowym Naczelnikiem Państwa w czasie sprawowania funkcji ministra spraw zagranicznych, a w szczególności codzienne narady w Belwederze, które rozpoczynały się około północy, po zakończeniu obrad Rady Ministrów. Kolejny fragment wspomnień dotyczy działania Leona Wasilewskiego jak wysłannika Naczelnika Państwa do Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu w celu uczestniczenia w obradach konferencji pokojowej. Także tu autor przytacza in extenso treść listów jakie wymieniał z Naczelnikiem.
W tej części można znaleźć praktycznie jedyny fragment, w którym znajduje się informacja, za ścisłość której nie wzięliby odpowiedzialności biografowie Marszałka. Otóż 30 lipca 1919 r. Leon Wasilewski został zaproszony przez Komendanta do Sulejówka, aby mógł zobaczyć starszą (a wtedy jedyną) z jego córek. W owym czasie Józef Piłsudski nie posiadał jeszcze willi w Sulejówku, choć nie można wykluczyć, że w miejscowości tej przebywała czasowo Aleksandra Szczerbińska.

   Książka Leona Wasilewskiego należy do tych, które wnoszą do biografii Józefa Piłsudskiego sporo szczegółów, których na próżno by szukać w dokumentach czy wspomnieniach innych osób. Dlatego też cieszyć się należy, że stanowi ona pierwszy z tomów większej serii wydawniczej, zaplanowanej na lata 2013-2018, która nosi tytuł „100-lecie niepodległości. Wspomnienia i pamiętniki”. W roku bieżącym mają ukazać się dwa kolejne tomy, wśród których znajdą się wspomnienia Jędrzeja Moraczewskiego „Przewrót w Polsce. Rządy ludowe w Polsce. Szkic wypadków z czasów wyzwolenia Polski do 16 stycznia 1919 roku”.

   Wspomnienia Leona Wasilewskiego poprzedzone zostały liczącym blisko sto stron wstępem, przygotowanym przez prof. Andrzeja Friszke. Książka zawiera także wkładkę zdjęciową oraz indeks nazwisk. Całość ocenić należy wysoko, zarówno na treść, jak i sposób wydania. Wydaje się, że inicjatywa zapoczątkowana pracą twórcy „Niepodległości” stanowi znakomite rozpoczęcie przygotowań do obchodów stulecia odzyskania Niepodległości, a jej wartość jest tym większa, że pozostawia po sobie trwałą wartość w postaci szeregu pozycji, które stanąć powinny na półce każdego, kto interesuje się historią Polski XX wieku.

Dariusz Nowiński
 
Ocena recenzenta:
Temat i treść: 8/10
Język, styl, kompozycja tekstu: 9/10
Forma wydawnicza: 8/10

Informacje o publikacji:
Tytuł: Piłsudski jakim Go znałem
Autor: Leon Wasilewski
Wydawca: Muzeum Historii Polski
Rok wydania: 2013
Liczba stron: 272
Oprawa: miękka z obwolutą
Format: 125 x 195 mm
ISBN: 978-83-60642-89-4