Płk. Becka zastałem w łóżku. Był niezdrów. Zaraz na wstępie zapytał mnie, czy nie chciałbym pojechać na jakiś czas za granicę.Bez wahania odpowiedziałem, że tak, że wyjadę chętnie.Pułkownik zadał mi wtedy pytanie, czy znam język portugalski.Zdumiało mnie to, lecz oczywiście, odpowiedziałem, że znam.
Wtedy pułkownik przystąpił do sedna sprawy.
— Najpierw — mówił — musicie dobrze sobie zapamiętać, że to co wam teraz powiem jest tajemnicą, z której przed nikim niewolno wam się zwierzać.— Rozkaz!
— Jest taka sprawa: Marszałek Piłsudski wyjeżdża wkrótce na urlop, na Maderę … Czy znacie tę wyspę?— Tak jest, byłem na niej cztery razy.

— To dobrze. Otóż trzeba, abyście towarzyszyli Komendantowi w tej podróży i pomogli dr. Woyczyńskiemu w adiutantowaniu. Tylko widzicie, jest w tej sprawie taki sęk, że Komendant nie chce słyszeć o zabieraniu z sobą w drogę kogokolwiek.

— Więc jakże to będzie, panie pułkowniku?

— Będzie tak: pojedziecie na razie „cichcem”, a w Funchalu musi was Woyczyński jakoś wkręcić. Ostrzegam was przy tym, żew żaden sposób nie możecie się wsypać.Nie myślałem wtedy ani o „wsypie”, ani nawet o tym, że mam posiedzieć na ślicznej Maderze, lecz jedynie o tym, że będę mógł przysłużyć się i być użyteczny Marszałkowi Piłsudskiemu. Dziękowałem więc też serdecznie płk. Beckowi i ze skrzydłami u ramion opuszczałem jego mieszkanie.Udać się na zimę w strony cieplejsze, gdzie mógłby po trudachi kłopotach, związanych z prowadzeniem nawy państwowej, odpocząć i nabrać sił do dalszej pracy, postanowił Marszałek Piłsudski już w lecie. Z sumiennością i ścisłością sobie właściwą rozpoczął już wówczas zaznajamiać się z wszelkimi możliwymi terenami, które odpowiadałyby temu celowi. Po dłuższym wertowaniu przewodników i książek doszedł do przekonania, że najodpowiedniejszym miejscem będzie Egipt albo Madera. I wówczas, jak oświadczył później Prezydentowi Portugalii, gen.Carmonie, zdał się na instynkt swych ukochanych córeczek,Wandzi i Jagódki.

Do drogi nie potrzebowałem przygotowywać się długo. Czas między wizytą u płk. Becka i wyjazdem wypełniły mi dość szczelnie rozmowy z ludźmi wtajemniczonymi w podróż. Do nich należeli oprócz dr. Marcina Woyczyńskiego, szef oddziału II — płk dypl. Tadeusz Pełczyński, płk Aleksander Prystor, ppłk Stefan Mayer i „ekipa” ochrony, przeznaczona do eskortowania Marszałka do
Lizbony, skąd miała powrócić do Warszawy. Do niej należał mjr Stanisław Kucharski, późniejszy dyrektor biura usprawnienia administracji w Prezydium Rady Ministrów i kpt. Bolesław Ziemiański, wieloletni komendant ochrony osobistej Marszałka.
Ponadto, wiedział o wyjeździe Pan Prezydent oraz Jego syn p. Michał Mościcki, który już we wrześniu wyjeżdżał do Funchalu w celu wynajęcia odpowiedniej willi. Pan Michał Mościcki udzielił mi dokładnych wiadomości o dokonanych przygotowaniach.
Wszystkie te osoby nurtował głęboki niepokój o bezpieczeństwo Marszałka. Wszelkie jednak próby, zmierzające do uzyskania zgody na wysłanie na Maderę ochrony, spełzły na niczym. Marszałek miał na te „podchody” tylko jedną odpowiedź:
„nie chcę”.

[…]
Pomimo ścisłego zachowania tajemnicy, wieści o wyjeździe Marszałka Piłsudskiego na daleką wyspę przedostały się do wiadomości prasy. Już na kilka tygodni przed datą wyjazdu ukazały się obszerne na ten temat artykuły, a plotka dodawała, że Marszałek jest chory i że na Maderę musi pojechać. W rzeczywistości jednak nie był chory, a jedynie zmęczony i wyczerpany nerwowo. Mówił później, że w Polsce nie znalazłby takiego miejsca, gdzie by Go nie odnaleziono i nie zasypano sprawami do rozstrzygnięcia. Dlatego właśnie wybrał odległą Maderę, bo jak się później wyraził: „nie każdy Polak czuje w sobie Czarnieckiego”, robiąc aluzję do wyprawy dzielnego hetmana na wyspę Rugię.

 

Dnia 15 grudnia 1930 r. o godzinie 19.30 pociąg wiozący Marszałka opuścił dworzec Główny i potoczył się w kierunku zachodniej granicy państwa. Tak zwana salonka, czyli wagon specjalny przeznaczony dla Marszałka Piłsudskiego, przedstawiała się wprawdzie dość skromnie, ale przyzwoicie. Jedynie brak przewodów elektrycznych, które pozwalałyby się włączać do pociągów elektrycznych, dawał się nieco we znaki. Ze względu na ten brak, wagon Marszałka musiał jechać przez całą Szwajcarię jako ostatni, co, jak wiadomo, powoduje w tym górskim kraju trzęsienie i „rzucanie”. Do granicy szwajcarskiej pociąg przybył w nocy. Na pierwszej stacji oczekiwał poseł Modzelewski i przedstawiciel władz federalnych. Również dalsza droga do granicy francuskiej nie obfitowała w nic szczególnego, ważnego do zanotowania. Zaraz na pierwszej stacji francuskiej zameldował się prefekt departamentu granicznego oraz poseł Chłapowski wraz z attache wojskowym płk. dypl. Ferek-Błeszyńskim, późniejszym wiceministrem oświaty. W Lyonie zgłosił się dowódca miejscowego okręgu korpusu wraz z gronem wysokich dygnitarzy wojskowych, oraz przedstawicieli władz. Do Bordeaux pociąg przybył wczesnym rankiem. Ponieważ dalszą drogę miała odbyć salonka w składzie pociągu Sud- Express, łączącym Paryż z Madrytem i Lizboną, trzeba było czekać aż do godziny szóstej wieczorem. Około godziny dziesiątej, gdy Marszałek ubrał się już i zjadł śniadanie, przybył na stację dowódca okręgu korpusu z kilku wyższymi oficerami. Marszałek rozmawiał z nimi dłuższą chwilę, po czym udał się na miasto, wsiadł w ofiarowany Mu przez wojskowość samochód i udał się na przejażdżkę, w czasie której zwiedził port. Z Bordeaux przez Biarritz i Henday przybyliśmy o godzinie dziewiątej do Irun, stacji granicznej w Hiszpanii. Tutaj zameldował się Komendantowi jakiś tęgi oficer Jego Królewskiej Mości Alfonsa XIII, a ponadto poseł polski w Hiszpanii, minister Perłowski. Od Irunu prowadzi szeroki tor kolejowy, gdyż Hiszpanie podobnie jak Rosjanie hołdują zasadzie torów szerszych, aniżeli to jest przyjęte w reszcie Europy. Z tego powodu trzeba było zostawić salonkę polską i przenieść się do salonki hiszpańskiej, szerokotorowej, oddanej przez rząd madrycki do dyspozycji Marszałka. Aby jednak tę salonkę dostać, minister Perłowski musiał z Madrytu telefonować do Paryża, aby dopiero przy pomocy Quinonesa de Leon sprawę załatwić. Świadczy to o „lotności” królewskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które chciało Marszałka traktować jako ministra … W salonce polskiej pozostała przez nieuwagę szabla Marszałka, co później miało szerokie echo w prasie światowej, jako jej „zaginięcie” względnie „zrabowanie”. Było to tak. Na razie nikt braku szabli nie zauważył i dopiero przed przybyciem do Lizbony, gdzie na stacji miał powitać Marszałka minister spraw wojskowych i minister spraw zagranicznych, a więc zachodziła konieczność włożenia stroju oficjalnego, rozpoczęło się szukanie. Tymczasem Marszałek ubrał się w mundur i zapiął pas, a nie widząc koło siebie szabli, zapytał: „Gdzie moja szabla?”. Szabli nie było. Zrobił się gwałt. Przeszukano cały wagon na próżno. Marszałek musiał wysiąść na stacji w Lizbonie bez szabli. Echo tych „zdarzeń” z szablą doszło do prasy lizbońskiej w zniekształconej formie, jako jej zaginięcie, względnie zrabowanie. Wiadomość tę podchwyciły w swoje ręce wielkie agencje telegraficzne i poczęły nią po swojemu żonglować. Depesze o tym wypadku rozbiegły się na falach krótkich i długich po wszystkich kontynentach i po wszystkich bodaj krajach. Dzienniki, drukowane w setce [!] języków i odbijane w milionach egzemplarzy rozniosły tę wieść do najbardziej nawet zapadłych kątów globu. Stało się to jeszcze w grudniu i trwało krótko. Fajerwerk wypalił się. Po kilku dniach wszystko ucichło i, zdawało się, że nikt więcej o tym nie będzie wspominał, ale gdzie tam… W miesiąc później wiadomość odrodziła się. Dlaczego — tego na pewno nikt nie wiedział. Dość, że znowu zadrgały fale: „Policja międzynarodowa, jak również policja portugalska i hiszpańska dokładają wszelkich starań, aby odnaleźć zrabowaną szablę Marszałka Piłsudskiego”. Na Maderze poczęli mnie ludzie pytać, co słychać z szablą? Jak ta szabla właściwie wyglądała czy rękojeść miała wysadzaną brylantami, czy też tylko szafirami? I znowu ucichło. — No tym razem — pomyślałem sobie — to już chyba koniec z historią o szabli.

 

Nie wziąłem pod uwagę ciekawości dziennikarskiej, która, jak to okazało się na tym przykładzie, jest niewyczerpana. W lutym znowu zaczęto pisać o tym, że „sprawę zaginięcia szabli Marszałka Piłsudskiego komentuje żywo prasa amerykańska”. Po prostu nie mogłem wziąć do ręki pisma portugalskiego, aby nie natknąć się na historię o szabli. Później szablę tę odesłano z Warszawy do Funchalu, gdzie stała sobie niewinnie w kącie Marszałkowskiej sypialni, A co najciekawsze, to fakt, że przedmiot tak wysokiego zainteresowania był najzwyklejszą oficerską szablą bez diamentów, czy też szafirów na rękojeści. Marszałek Piłsudski, gdy się dowiedział o szerokim zainteresowaniu Jego szablą, śmiał się serdecznie i, swoim zwyczajem, nie polecił dawać żadnych sprostowań. Sud-Express przebiega Hiszpanię w noc, aby dotrzeć do granicy portugalskiej około ósmej rano. Z ostatniej stacji hiszpańskiej Marszałek Piłsudski polecił ministrowi Perłowskiemu wysłać do ówczesnego hiszpańskiego premiera, generała Berenguera, następującą depeszę: „Po doskonałej podróży przez terytorium hiszpańskie, śpieszę doznałem”. O godzinie dziewiątej rano, dnia 19 grudnia, Sud-Express stanął na pierwszej stacji portugalskiej, na której jakiś dygnitarz powitał Marszałka w imieniu Pana Prezydenta republiki — Carmony. Pod wieczór (pociąg przychodzi o godz. 18.42), ulice przed dworcem centralnym Rossio w Lizbonie były zatłoczone ciekawymi, chcącymi ujrzeć „największego i najsławniejszego Polaka” a jednocześnie pogromcę „straszliwych bolszewików”. Liczne kordony policji, bez których stacja byłaby zupełnie odcięta od normalnego ruchu, zaledwie były w stanie utrzymać ład i porządek. Każdy zrozumie łatwo, że skoro przyjazd Marszałka Piłsudskiego wywołał tak wielkie zainteresowanie wśród publiczności, to musiał on odbić się stokrotnie głośniejszym echem wśród miejscowych przedstawicieli prasy. Nic dziwnego też, że na peronie zjawił się tłum fotografów i dziennikarzy, przepychających się gorączkowo ku hiszpańskiemu rządowemu wagonowi salonowemu, którym niezwykły gość nadjeżdżał. Pełne cztery dni męczącej podróży kolejowej niemal przez całą Europę nie pozostawiły na Marszałku najmniejszego śladu. Przez dworzec szedł równie sprężystym i dziarskim krokiem, jak gdyby przejechał z Belwederu do Mokotowa na rewię wojskową. Następnego dnia Marszałek nie opuszczał hotelu aż do godziny 11.50, o której udał się samochodem do „Palacio de Belem” z wizytą do Prezydenta republiki gen. Carmony. W pół godziny później odbyło się tamże śniadanie. „Palacio de Belem” jest to niski, lecz rozległy gmach, położony przy dużym placu-ogrodzie w pobliżu rzeki Tag. W chwili przybycia Marszałka Piłsudskiego powiewała na jego wieży chorągiew prezydencka, oznaczająca, że głowa państwa znajduje się wewnątrz. Posterunki wojskowe pełniła gwardia w strojach galowych, na które składają się barwne, piękne mundury, oraz hełmy z końskimi ogonami i białe rękawiczki. Po śniadaniu, w którym wzięło udział tylko nieliczne grono najwyższych dostojników państwowych. Marszałek udał się na krótką chwilę do hotelu, skąd samochodem Prezydenta Carmony, około godziny 14.30, wyjechał do portu, na molo zwane „Cais de Areia”. Był ubrany w zwykły swój mundur marszałkowski i w maciejówkę. Na Jego piersiach widniał krzyż „Virtuti Militari” i wysoki order portugalski „Wieży i Szpady”, wręczony Mu przed godziną przez głowę państwa. Na molo oczekiwała kompania honorowa 7 pułku strzelców z orkiestrą, oraz delegacja miejscowej kolonii polskiej. Marszałek odbył przegląd kompanii, po czym udał się wraz z kilkunastoma dygnitarzami miejscowymi na pokład okrętu „Angola”, oczekującego przy molo. W salonie okrętowym przyjął delegację polską, która wręczyła Mu kwiaty i adres hołdowniczy. Tymczasem ja pożegnałem się z mjr. Kucharskim i kpt. Ziemiańskim i jeszcze przed przybyciem Marszałka udałem się również na pokład „Angoli”, gdzie przezornie usadowiłem się jak najdalej od Jego kajuty. Okręt, który wiózł Marszałka Piłsudskiego z Lizbony do Funchalu, stolicy wyspy Madery, nazywał się, jak już wspominałem, „Angola”. Był to statek pasażersko-towarowy, odbywający stałe rejsy z Lizbony przez wyspę Maderę, wyspy Zielonego Przylądka, wzdłuż zachodniego wybrzeża Afryki do przylądka Dobrej Nadziei, po czym, opływając ten najdalej na południe wysunięty cypel czarnego lądu, wpływał na Ocean Indyjski i zawijał do Mozambiku. Po drodze odwiedzał porty w Gwinei Portugalskiej, w Angoli, w Kraju Przylądkowym i w szeregu innych krajów afrykańskich. Był to niewątpliwie jeden z lepszych okrętów portugalskich, niemniej jednak w porównaniu z wielkimi parowcami transatlantyckimi, łączącymi wybrzeża Europy z Ameryką tracił bardzo wiele. Prawdę mówiąc, był to statek skromny, jednak, należy przyznać, czysty i starannie utrzymany. W szczególności z racji jazdy Marszałka Piłsudskiego, kapitan okrętu, który o tej jeździe wiedział już kilka dni wcześniej, kazał „Angolę” porządnie wyszorować i w niektórych miejscach podmalować. Po zaaplikowaniu odpowiedniej ilości wody i farby okręcisko nabrało wyglądu wcale przyzwoitego i od biedy mogło imponować wielu innym parowcom, nie goszczącym na swych pokładach żadnej wysoko postawionej osobistości, a więc, jak to bywa z reguły we flocie portugalskiej, nieco zaniedbanym. Pomimo tego, że w grudniu ocean u brzegów Europy jest zwykle dość burzliwy i fale kołysały „Angolą” nie na żarty. Marszałek nie uległ morskiej chorobie ani na chwilę. Steward, który przynosił Mu do kajuty jedzenie i pełnił zwykle posługi, opowiadał, że Marszałek spędził cały pierwszy wieczór na czytaniu książek, i że apetyt miał dobry.

Drugi dzień podróży przyniósł wspaniałą pogodę. Błękit nieba i ciepłe słońce wywabiło z kajut wszystkich pasażerów. Przyciągająca siła tych elementów musiała oddziałać również i na Marszałka, gdyż około godziny 9 rano zjawił się na pokładzie i rozpoczął przechadzkę. Pojawienie się Jego wywołało zrozumiałą sensację wśród załogi i pasażerów okrętu, którzy zbiegli się zewsząd, aby obejrzeć wielkiego Polaka. Jednak nawet objawy zainteresowania, których Marszałek tak nie lubił, nie potrafiły pozbawić Go dobrego humoru i spędzić wyrazu zadowolenia z twarzy. Zmęczony przymusowym kilkudniowym siedzeniem w wagonie i uroczystościami w Lizbonie „rozprostowywał” teraz nogi na pokładzie „Angoli”. Z werwą i życiem przemierzał deptak okrętowy przez dobre trzy godziny. Wieczorem, podróżni jadący „Angolą” mogli obserwować Marszałka Piłsudskiego, stojącego na górnym pokładzie i wpatrującego się w mrok nocy. Podparł się rękami o burtę i, jak zwykle, samotny i milczący — marzył. Z Jego poważnej, chmurnej twarzy na pewno nikt nie wyczytał — o czym. Może myślał o dwu drobnych istotkach, które żegnając Go płakały rzewnie … Pasażerowie nie mącili Mu tych rozmyślań. Odeszli na bok i mówili szeptem. Instynktownie odczuwali, że temu człowiekowi przeszkadzać nie można. W nocy zerwał się wiatr i rzucał naszą łupiną na wszystkie strony. Marszałkowi nie przeszkadzało to jednak zupełnie. Nie zrobił ani razu użytku z dzwonka, przy którym czuwał steward. Następnego ranka kończyła się już podróż morska. Około godziny 9 zawarczał łańcuch kotwiczny i „Angola” stanęła. W jednej chwili otoczył ją rój drobnych łódeczek z przekupniami owoców południowych i osobliwości miejscowych, jak koronki, wyroby koszykarskie itd. Pokazali się też natychmiast mali, nadzy chłopcy, prosząc natarczywie o rzucanie w morze drobnej monety, za którą skakali do wody, jak jakieś ziemnowodne zwierzątka i chwytali wcześniej, aniżeli zdążyła się pogrążyć choćby na kilka metrów.
Właśnie „rzemiosło” chłopaczków kwitło w najlepsze, gdy ukazał się na pokładzie Marszałek Piłsudski. Wychylił się przez burtę i ciekawie obserwował niezwykłą zręczność dzieci. Marszałek dzieci lubił, przyglądałby się im dłużej, ale do okrętu przybiła motorówka z flagą urzędową, a z niej wysiadł przedstawiciel gubernatora. Mieszkańcy wyspy Madery są przyzwyczajeni do różnych niezwykłych gości. Funchal stanowi jedno z najmodniejszych zimowisk angielskich i gdyby nie konkurencja wysp Bermudzkich i Kanaryj-skich, byłby niewątpliwie jedyną miejscowością, gdzie Europejczyk może bez odbycia długiej podróży spędzić przyjemnie grudzień i styczeń. 29
Nic dziwnego też, że każdego roku przyjeżdża tu tysiące najpoważniejszych polityków, literatów, milionerów, a nawet głów koronowanych. Jednak przyjazd Marszałka Piłsudskiego zrobił m Maderczykach, znudzonych różnymi wizytami, wrażenie bardzo duże.
O Polsce wiedzą tam niewiele. Wydaje się ona jakimś krajem odległym, zawianym śniegiem, ściętym mrozem, a nade wszystko, sąsiadującym z bolszewią. To sąsiedztwo zwłaszcza wpływa niepokojąco. Hm, zawszeć to o miedzę! I tu nagle z tego dziwnego kraju, z nad samej granicy Rosji, przybywa ten Piłsudski, najsławniejszy Polak. Przepasany w Lizbonie przez prezydenta wstęgą „Wieży i Szpady”, honorowany, poprzedzony depeszami wszystkich agencji prasowych, zjawia się na kamiennym molu Funchalu w swoim jasnym mundurze i płaskiej czapce jak postać z czarodziejskiej legendy.
W dniu przyjazdu Marszałka Piłsudskiego do Funchalu pogoda była prześliczna. Słońce świeciło jasno i tak wesoło, jak gdyby nigdzie na świecie nie padał w tym samym czasie śnieg i pod nogami nie chlupało na pół zmarznięte błoto. Nigdy nie można być pewnym tego, co drugi człowiek czuje i co piastuje w sercu, jednak patrząc na twarz Marszałka Piłsudskiego, gdy odjeżdżał z mola do swojej willi, wystawiając plecy na słońce, domyślałem się, że przepełnia Go radość.

 

Marszałek Piłsudski zajął willę w ogrodzie, położoną w północno- zachodniej stronie miasta Funchalu, a właściwie już na jego przedmieściu, zwanym Sao-Martinho. Nie była to willa luksusowa, jakich na Maderze, a w szczególności w jej stolicy nie brakuje. Był to raczej skromny domek piętrowy, kryty dachówką, o ścianach koloru jasnokremowego. Z zewnątrz nie rzucał się niczym szczególnym w oczy. Był taki, jakich wiele spotyka się na każdym kroku w tamtej skromnej dzielnicy. Leżał w rozległym ogrodzie, który w bezpośredniej bliskości domu przepełniały kwiaty i klomby, ale który w swoich dalszych częściach przypominał raczej jakieś zarośla tropikalne, aniżeli park. Zarówno część pierwsza, jak i druga posiadały swoje uroki i obie uzupełniały się świetnie. Przy samym domu rosła wysoka rozłożysta pinia, rodzaj sosny południowej, która sterczała jak wieża i pozwalała z wielu dalszych punktów miasta rozpoznać miejsce, w którym mieszkał „protektor republiki polskiej”, jak Marszałka Piłsudskiego nazywali mieszkańcy Madery. Uliczka, przy której stała willa, stanowi jeden z wylotów, prowadzących z miasta do wnętrza wyspy. Jak wszystkie mniejsze ulice Funchalu, również i ona posiada po obu stronach wysokie mury, poza którymi mieszczą się domy i domki mieszkańców. Jest to uliczka wąska i skromna. Mieszkają przy niej głównie drobni właściciele sadów i rzemieślnicy, a ponadto paru bogatych ludzi w swoich quinta’ch, czyli willach w ogrodach. Zza jej murów wyglądają powoje i kwiaty, a na nich zielenią się kolczaste kaktusy. Panuje tam cisza i spokój. Kroki przechodnia lub dźwięk kołatki metalowej u bramy, z rzadka tylko mącą powagę tej dzielnicy.
średniowieczczyzny i coś ze wschodnich zagród haremowych, Willę wybudowano na niewielkim wzgórku, górującym nad doliną małego strumienia Ribeira Secca, który o pół kilometra dalej wpada do morza. Dolinka ta stanowi jeden wielki gaj bananowy, poprzecinany niewielkimi pólkami trzciny cukrowej i winnicami. Z ogrodu i okien willi roztaczał się na te plantacje rozległy widok. Wprost u swoich stóp widziało się czuby krzewów bananowych i rozhuśtaną zieleń trzciny cukrowej. Od strony południowej rozpościerał się dalszy ciąg dolinki strumienia Ribeira Secca, domy i wille, opadające ku brzegowi morskiemu, i wreszcie… morze. Willa leżała sto czterdzieści metrów nad jego poziomem, a więc widok z niej był bardzo rozległy. Z ogrodu można było obserwować wielkie okręty, malejące w oddaleniu i zanurzające się w toniach morskich; to znowu małe barki rybackie, kołyszące się zabawnie na falach i zdające się urągać oceanowi swoją pozorną bezsilnością. Marszałek Piłsudski stawał często w zadumie przed tym bezmiarem wód i wybiegał wzrokiem hen, daleko, w ślad za okrętami, które stąd, z tych rozstajnych dróg, rozbiegały się na wszystkie strony świata. Od zachodu oddzielał willę wysoki mur uliczny. Z poza jego kamieni widać było tylko sąsiedni szczyt górski, pokryty winnicami i zielonymi łąkami. W tym murze, mającym w sobie coś ze znajdowała się obszerna brama wiodąca do wnętrza ogrodu i do willi. Zaraz za nią widniała piękna uliczka obsadzona kwiatami i wybrukowana drobnymi kamyczkami, zbieranymi nad brzegiem morza. Ta uliczka sprawiała, że przechodzień, który zajrzał z ciekawości przez bramę do ogrodu, nastrajał się dla jej mieszkańców przyjaźnie. „Tutaj mieszkają zapewne dobrzy ludzie — mógł pomyśleć — skoro tak pięknie dobrali kwiaty i tak pięknie przystroili nimi wejście do swojego home”. Przed tą bramą, a częściej w chłodzie pięknej alejki wysadzanej kwiatami, wylegiwał się całymi dniami mały, czarny psiak i wystawał rosły policjant portugalski. Obaj żyli w wielkiej przyjaźni. Najbliższe otoczenie willi było miłe. Znajdowała się tam i miejscu, w Quinta Bettencourt na stosunkowo znacznym romantyczna altanka i parę ławeczek, a także alejka, gdzie można było przechadzać się w słońcu i taka sama druga, położona w cieniu. Marszałek spacerował po ogrodzie codziennie. Z drugiej strony dolinki, z wąskiej uliczki, wiodącej gdzieś między małe domki podmiejskie, przychodnie widywali często Marszałka spacerującego niezmordowanie wzdłuż muru. Jego wysoka, oryginalna sylwetka wyraźnie odbijała od zielonych krzewów bananowych, rzucając charakterystyczny cień na jasne ściany willi. Mieszkańcy przeciwległych domów, zdumieni niezwykłym zwyczajem „protektora republiki polskiej”, opowiadali, że czasem mijało dwie godziny, a cień Jego wciąż jeszcze migotał jednostajnymi ruchami przechadzki. Idealne powietrze, które na Maderze znajduje się na każdym wyniesieniu ponad miastem i morzem, wydawało się — trzeba tu użyć koniecznie banalnego słowa — balsamiczne. Tym darom natury, które poczciwa staruszka rozsypała w tym miejscu tak hojnie, w małej tylko mierze odpowiadało urządzenie wnętrza willi. Wprawdzie nosiło ono cechy wytworności, szlachetności linii itd., ale wszystkie przedmioty były już nieco draśnięte zębami czasu. Dzień Marszałka Piłsudskiego rozpoczynał się na Maderze wcześnie. Już o godzinie 8 rano opuszczał łóżko, zjadał śniadanie, i o ile pogoda pozwalała, udawał się do ogrodu. Tutaj albo odbywał najpierw długą przechadzkę na swój zwykły sposób, to znaczy na małej przestrzeni, a potem zabierał się do czytania francuskich dzieł, traktujących o działaniach wojennych, bądź też odwrotnie — najpierw czytał a później spacerował. O godzinie 11 przychodziła pokojówka Georginia (czytaj Zorżinia) i zawiadamiała, że drugie śniadanie jest już na stole. Marszałek udawał się wtedy do jadalni, gdzie wypijał herbatę z bułeczkami lub ciastem. Przy drugim śniadaniu, podobnie jak przy innych posiłkach towarzyszył Marszałkowi dr Marcin Woyczyński. Czas między 14 a 15, o której Marszałek miał zwyczaj jadać obiad, wykorzystywał podobnie jak godziny ranne na czytanie dzieł wojskowych, a niekiedy na robienie notatek, lub pisaniu pracy którą wydał później pt. Poprawki historyczne. Dr Woyczyński w przewidywaniu tej pracy przywiózł z Polski maszynę do pisania zaopatrzoną w polski alfabet, która, jak się później okazało, bardzo się przydała. Przyrządzaniem obiadu zajmował się kucharz Teixeira, Maderczyk, który przez długie lata praktyki w miejscowych hotelach przeznaczonych dla cudzoziemców, nauczył się przyrządzać jadło na sposób francuski, przyjęty częściowo i u nas. Pewnego razu zapytałem tego kucharza, czy Marszałek wyrażał jakie życzenie odnośnie do obiadów, czy też kolacji. Okazało się jednak, że Marszałek mało interesował się kuchnią i żadnych życzeń nie wyrażał. Teixeira czuł się nawet tym urażony. Jak wiadomo, ocean u brzegów Madery obfituje w doskonałe gatunki ryb. Wskutek tego stół wyspiarzy jest zwykle nimi przeładowany. Również na obiad Marszałka składały się ryby, oprócz mięsa, prawie codziennie. Wielka ich różnorodność pozwalała na tę pozorną jednostajność. Marszałek spożywał zwykle obiad szybko i udawał się do swego pokoju. Około godziny czwartej zjawiał się ponownie w ogrodzie, gdzie wyciągał się wygodnie na wiklinowym fotelu. Ten czas, poświęcony absolutnemu wypoczynkowi, był jednak bardzo krótki. Zwykle już po godzinie Marszałek zaczynał nudzić się bezczynnością i poczynał oglądać się za swoimi książkami i notatkami. Czasem tylko, gdy piękna pogoda aż „łapała za serce” odkładał pracę na później i spacerował po ogrodzie, stając często w zadumie na miejscu, skąd roztaczał się niezrównany widok na bezmierny ocean. Wieczory spędzał Marszałek w swoim pokoju. W Jego oknach światło świeciło się do późna. Niekiedy długo jeszcze po północy prześwitywało poprzez listowie drzew rosnących przed willą. Jak wiadomo. Marszałek Piłsudski nie lubił fotografować się.
Przed obiektywem nigdy nie pozował i nie znosił, gdy z okazji różnych uroczystości prztykały naokoło Niego aparaty. Pomimo jednak tej niechęci, odezwał się pewnego razu do zdumionego Jego słowami dr. Woyczyńskiego:
— Zdejmcie no mnie tu, w oknie, bez marynarki. Chcę, żeby moje dzieci widziały, jak to na Maderze można sobie w styczniu drwić z zimy.

Listy adresowane do Marszałka Piłsudskiego kładł kierownik poczty funchalskiej do dużej koperty, zaklejał i przesyłał do Ouinty Battencourt. Te duże koperty były oczekiwane przez adresata z nieciepliwością, gdyż często przychodziły listy od żony, lub też Wandzi i Jagódki. Wszystkim znana jest głęboka miłość, jaką Marszałek Piłsudski obdarzał swoją rodzinę i dlatego nikogo też ta niecierpliwość nie dziwiła. Z drugiej strony oceanu, w Polsce, z taką samą bez wątpienia niecierpliwością wyglądano w Belwederze listów z marką portugalską, zaopatrzoną w stempel pocztowy z Funchalu. Poczciwa poczta spełniała swój obowiązek sumiennie. Kwadratowe, białe koperty krążyły między Polską a Maderą niezmordowanie. Nie zawsze jednak poczta była zwiastunem listów miłych. Częściej zdarzało się, że wielką kopertę wypełniały prośby różnych spryciarzy, którzy umieli ze swoimi żalami trafić aż na Maderę i mącić nimi spokój odpoczynku Marszałka. Prawdziwym utrapieniem były depesze. Przeciętnie sześć, siedem, a czasem i piętnaście razy dziennie rozlegał się u furty Quinty Bettencourt przeraźliwy głos kołatki, a na zapytanie, kto się dobija, padała nieodmiennie odpowiedź:
— Telegram!
Depesza, to czasami niemiła rzecz. Kto wie, co może zawierać? Może ktoś z bliskich zachorował, może ktoś umarł? Polak z tradycji jest do depesz nastrojony nieufnie. Nic też dziwnego, że na twarzy dr. Woyczyńskiego odbierającego je, odbijało się za każdym razem pewne zaniepokojenie. — A nuż co złego …

Na początku lutego rząd lizboński wydał dekret, na podstawie którego stawki celne dla wwozu zboża i mąki zostały bardzo znacznie podwyższone. Rozporządzenie to odbiło się tylko słabym echem w Portugalii kontynentalnej, gdzie ziarna jest dostatek, a więc ograniczenie dowozu szło na rękę dużej części ludności. Inaczej sprawa przedstawiała się na Maderze, która roślin chlebodajnych nie produkuje prawie wcale i gdzie „chleb powszedni” wypieka się z mąki, względnie ziarna sprowadzanego z Kanady. Tutaj podniesienie stawek celnych oznaczało jednocześnie znaczną podwyżkę cen chleba, tym bardziej, że dekret wprowadzał cło również na zboże przywożone z Portugalii kontynentalnej.

 Nic też dziwnego, że w południe tego samego dnia, w którym prasa doniosła o podpisaniu nowego rozporządzenia, rozgorzały przeciw niemu demonstracje na ulicach Funchalu. Początkowo nie zapowiadało się na nic szczególnie groźnego. Władze pokpiwały sobie z zajść, a komendant policji zapytany
przeze mnie, co sądzi o sytuacji, odpowiedział:
— Jutro będziemy mieli spokój.
Jednakże nadeszło „jutro”, a spokoju nie było. Tłumy demonstrowały na głównym placu Funchalu, przy którym wznosi się stara cytadela z XVII wieku, mieszcząca obecnie biura gubernatorstwa wojskowego i cywilnego. Manifestacje odbywały się na ogół spokojnie, a w wielu wypadkach nawet „na wesoło”. Marszałka Piłsudskiego powiadomił o rozruchach dr Woyczyński, dodając, że wszystko odbywa się pokojowo i z humorem. Marszałek, wysłuchawszy relacji, pokiwał głową i mruknął: — Miłe złego początki — po czym zagłębił się w swoją zwyczajną pracę i przestał się już w ogóle rewolucją w mieście zajmować. Pod wieczór drugiego dnia sytuacja poczęła stawać się coraz
mniej wesoła. Gubernator wyspy, pułkownik Jose Maria Freitas, schronił się do koszar, posterunki policyjne zostały z miasta wycofane, a na ulicach ukazały się oddziały wojska.

Trzeciego dnia rozruchów rano udałem się, jak zwykle, do centrum miasta, aby zobaczyć, co się dzieje. Działo się niedobrze. Na placu przed gubernatorstwem zgromadził się kilkutysięczny, podniecony tłum, wznoszący wrogie okrzyki już nie tylko przeciw dekretowi, ale również przeciw gubernatorowi i policji. Jakaś „komisja” ogłosiła strajk powszechny, który też niezwłocznie wybuchł, ogarniając wszystkie fabryki, zakłady, sklepy i instytucje. Wszelki ruch zamarł. Do środka miasta napłynęły tysiące robotników portowych, robotników z licznych tu gorzelni itd. Do hasła
na pozór niewinnego i z ruchem społeczno-politycznym mającego luźny tylko związek, poczęły przyplątywać się zagadnienia inne. Coraz częściej dawały się słyszeć okrzyki: „Abaixo dictatura” (precz z dyktaturą), a mury miasta pokryły się napisami antyrządowymi.

Około południa 7 lutego doszło do starć. W pobliżu wielkiej gorzelni, mieszczącej się opodal centrum miasta, tłum począł napastować znaczny oddział policji i zmusił go do schronienia się poza mury fabryki. Stróże bezpieczeństwa publicznego zatarasowali się i rozpoczęli strzelanie z okien do atakujących. Na bruk padło kilku zabitych i rannych. Na widok masakrowanych cywilów, ujął się za nimi jeden z oddziałów wojskowych i rozpoczął ogień … do policji. Noc z 7 na 8 lutego minęła w atmosferze niepewności. Ani władze w Lizbonie, ani „lud” nie zamierzali ustąpić. Nikt nie był pewien co zrobi wojsko, ani jak się zachowa nieobliczalna ulica. W niedzielę, dnia 8 lutego, w stolicy wyspy Madery panował spokój.
Cała ta ekspedycja została załadowana na okręt pasażerski Wojsko, które z początku strzelało do policji i zdradzało wciąż jeszcze nastrój buńczuczny. Tłumy wciąż jeszcze wykrzykiwały: „abaixo dictatura” i „abaixo decreto”, lecz miny rzedły z godziny na godzinę niedwuznaczną sympatię ku ruchowi, zmieniło nagle chorągiewkę i rozpoczęło nową erę swej działalności od zaaresztowania pięćdziesięciu przywódców demonstracji. Tak postąpiła piechota, ale nie trzeba zapominać, że w Funchalu stacjonuje również bateria armat. Artylerzyści ani myśleli wystąpić przeciw „ludowi”, zachowując się w stosunku do ruchu z przyjazną neutralnością. Tymczasem rząd lizboński zaalarmowany wiadomościami z Madery, nadchodzącymi drogą telegraficzną, która nie uległa przerwie ani na chwilę, rozpoczął przeciwdziałanie. Pierwszym krokiem było kreowanie nowego urzędu dla wyspy, a mianowicie Delegatury Rządu. Delegatem został mianowany pułkownik Silva Leal, który podobną funkcję w podobnych warunkach pełnił w swoim czasie na wyspach Azorskich. W celu zabezpieczenia prestiżu dodano mu 120 żołnierzy z 5 pułku strzelców, oraz cztery ciężkie karabiny maszynowe z obsługą liczącą czterdziestu ludzi. „Pedro Gomez” i dnia 7 lutego o godzinie 13 wyruszyła do Funchalu. Przed tym jeszcze odbyło się na pokładzie huczne pożegnanie z orkiestrą i szampanem, w którym brał udział szereg ministrów, generałów i admirałów. Snąć wieści, które nadeszły do Lizbony po odjeździe delegata rządu nie były uspokajające, gdyż jeszcze tego samego dnia, w nocy, wysłano w ślad za „Pedro Gomezem” statek wojenny, kontrtor-pedowiec „Guadiana”. Dnia 11 lutego było już „po wszystkim”. W starej cytadeli z XVII wieku urzędował pułkownik Silva Leal, który zaraz w pierwszym swoim rozporządzeniu udzielił gubernatorowi Jose Maria Freitasowi ciepłej pochwały, przyjmując jednakże jego dymisję. Jeszcze tego samego dnia mieszkańcy Funchalu dowiedzieli się, że nowym panem wyspy został mianowany kapitan Artur de Almeida Cabaco, pełniący dotychczas funkcje dowódcy batalionu w 5 pułku strzelców pieszych, oraz że każde wykroczenie przeciw porządkowi publicznemu ulegnie [!] surowej karze. Wykonanie sławetnego dekretu, nakładającego wysokie cło wwozowe na zboże i mąkę wstrzymano aż do czasu rozważenia słusznych życzeń ludu.
Do Lizbony pomknęły depesze radiowe i kablowe, obwieszczające radośnie: „Na Maderze zapanował spokój”. „JESTEŚCIE WŁÓCZĘGA” Przybywszy do Funchalu nie pokazywałem się początkowo Marszałkowi zupełnie i nawet bardzo uważałem, aby nie nasunąć się Mu na oczy. Wprawdzie było rzeczą wątpliwą, aby mnie poznał, jednak pomny na przestrogi płk. Becka uważałem, że „strzeżonego Pan Bóg strzeże”. Zamieszkałem więc bliżej miasta, w ładnym pensjonacie położonym w rozległym parku. Jako towarzyszy miałem samych Anglików. Z Quintą Bettencourt miałem łączność przez dr. Woyczyńskiego, z którym codziennie spotykałem się w mieście, w cukierni. Nawiązałem też znajomości z miejscowymi dygnitarzami, a w pierwszym rzędzie z gubernatorem i komendantem policji. Ten ostatni był początkowo w pewnym kłopocie, gdyż przez pewien czas nie powiadomiono go ońcjalnie o konieczności roztoczenia opieki nad miejscem pobytu Marszałka. Pomimo jednak tego wykonał wszystko o co go prosiłem, a gdy instrukcję później otrzymał, pokazał mi ją z prawdziwym zadowoleniem.
Z Polską utrzymywałem ożywioną korespondencję i w ten sposób uspokajałem niepokój osób najbliższych Marszałkowi, obawiających się zarówno o stan Jego zdrowia, jak i bezpieczeństwo. Ale w Funchalu wszystko szło w porządku i nic nie zwiastowało, aby niepokój ów miał być w jakiejkolwiek formie usprawiedliwiony. Niemniej jednak premier ówczesny płk Walery Sławek uznał za potrzebne, aby wysłano oficera, który by wszystko w Funchalu obejrzał, orzekł fachowo, jak się sprawa bezpieczeństwa przedstawia i postawił odpowiednie wnioski. Wybór padł na mjr. Juliana Grudzińskiego.
Na początku stycznia 1931 r. otrzymałem depeszę szyfrowaną o jego wyjeździe na wyspę. W oznaczonym dniu poszedłem do portu i udałem się na okręt. Grudziński przyjechał. Teraz we dwóch, a więc dla mnie raźniej, poczęliśmy się troszczyć o osobę Marszałka. Jakoś wkrótce po jego przybyciu otrzymaliśmy wiadomość, że jednym z niemieckich okrętów ma podobno przyjechać dwóch Ukraińców w celach podejrzanych. Znacznie później dowiedzieliśmy się, że wiadomość miała pochodzić od jakiegoś znanego jasnowidza, ale niemniej jednak okazała się nieprawdziwa. Ponieważ jednak wówczas o tym źródle nie wiedzieliśmy, przeto niemało nakłopotaliśmy się, i niejedną noc przepędzili na baczeniu na willę Marszałka. Parotygodniowa obecność Grudzińskiego była dla mnie miłym intermezzem w nudzie pobytu na wyspie. Towarzyski, wesoły, rozmiłowany
w dobrym winie, był świetnym kompanem i towarzyszem. W drugiej połowie lutego mjr Grudziński wyspę opuścił i życie potoczyło się dawnym trybem. Nie na długo jednak, gdyż dr Woyczyński uznał, że teraz właśnie można zameldować mnie Marszałkowi. Aczkolwiek wiadomość ta napełniła mnie radością, to jednak cierpła na mnie skóra na samą myśl, że obecność moja może Marszałka rozgniewać. Nadszedł wreszcie dzień, gdy dr Woyczyński powiedział: — Jest tu, Komendancie, w Funchalu, kapitan Lepecki, ten podróżnik.

— A on co tu robi? Dr Woyczyński odpowiedział dyplomatycznie:
— Przyjechał.
Marszałek Piłsudski nie zdradzał dużej ciekawości do tego, skąd przyjechałem i po co. A gdy na trzeci czy czwarty dzień dr Woyczyński zagadnął, że prosiłem, abym mógł przynieść swoje książki, zgodził się bez protestu.
Stało się więc, że pewnego dnia, wziąwszy właśnie wyszła z druku Na Amazonce i w Peru pod pachę, udałem się do Quinty Bettencourt. Marszałek Piłsudski siedział w głębokim fotelu trzcinowym, przy małym, również trzcinowym okrągłym stoliku, w cieniu wielkiego drzewa smoczego. Był w swoim zwykłym siwym ubraniu, kurtkę miał rozpiętą, palił papierosa. Gdy zameldowałem się i złożyłem książkę. Marszałek wziął ją, kazał mi siąść, a sam zaczął oglądać fotografie. Była godzina około czwartej-piątej po południu, w powietrzu „wisiała” już ta przedwieczorna cisza, tak cudowna u nas podczas lata, a na Maderze zjawiająca się przez okrągły rok. Na niebieskim jakby ufarbkowanym niebie wisiała nad Pico Ruivo gorąca kula słoneczna, sypiąca pomimo dnia lutowego upalne promienie. W dole, poza dachami Funchalu, otwierała się pustynia
nieruchomych wód morskich. Daleko, prawie już za horyzontem widniał komin i kawałek okrętu, a nad nim smuga dymu. Z ogrodu szedł zapach kwiatów i liści bananowych. Marszałek skończył przeglądać książkę i rzekł:
— To pan tam wszędzie był, w tych wszystkich krajach?
— Tak jest, panie Marszałku.
— I nie nudno panu tak wciąż jeździć?
— Nie.
— No ja myślę, gdzieżby mogła sprzykrzyć się podróż.
Marszałek zamilkł. Przez dłuższą chwilę palił papierosa, wypuszczając duże kłęby dymu. Zauważyłem, że nie „zaciągnął się”. Sądząc, że może zbyt przedłużam rozmowę, wstałem, ale Marszałek widząc mój ruch, odezwał się:
— Siadajcie. Siadłem.
— Powiedzcie mi — rzekł — w jakim pułku służyliście?
— W pierwszym — i dodałem — jestem legionistą, panie Marszałku. Marszałek podniósł wysoko brwi i zahuczał niskim śmiechem.

— A to heca — rzekł — jest tu już na tej wyspie dwóch. Duma we mnie wezbrała. Nie wytrzymałem i powiedziałem:

— Ja i pan Marszałek. Teraz Marszałek zaczął się śmiać jeszcze przeciągłej.
Spoglądał na mnie przy tym co chwilę kątami oczu.
— Nie, — rzekł wreszcie — nie ja i pan, ale Woyczyński i pan.
Twarz mi się wydłużyła i mina zrzedła. Chciałem jeszcze coś powiedzieć, ale Marszałek wziął karty pasjansowe do ręki, począł je tasować i kazał mi zawołać Zorżinię, służącą. Gdy dziewczyna nadeszła. Marszałek rzekł:
— Powiedzcie jej po portugalsku, żeby dała zaraz herbaty.
Powiedziałem.
— Jak to wyście powiedzieli zaraz?
— Em suguida, panie Marszałku.
Widząc, że Marszałek jest w doskonałym humorze, postanowiłem kuć żelazo póki gorące i pamiętając instrukcje pułkownika Becka chciałem zabezpieczyć sobie wstęp do Quinty Bettencourt. — Gdyby pan Marszałek pozwolił, to bym czasem przyszedł coś pomóc doktorowi. Ku mej radości Marszałek nie protestował, ale od razu zgodził się.
— Możecie sobie przychodzić, włóczęgo — rzekł.
— Dziękuję panu Marszałkowi — odrzekłem, a co do tej włóczęgi, to już taka moja słabość. Gdy odchodziłem, Marszałek jeszcze raz wrócił do tej myśli.

— Tak, tak, jesteście włóczęga — rzekł.
Początkowo segregowaliśmy karty z Woyczyńskim, ale później wówczas w Funchalu wydało mi się, że ten akt pamięci i hołdu był. Już w połowie marca poczęły napływać na wyspę najpierw Przychodziłem teraz co dnia do willi Marszałka i często z Nim rozmawiałem. Niekiedy byłem zapraszany na podwieczorek, lunch, lub kolację. Jedliśmy wówczas we trzech: Marszałek, Woyczyński i ja. Marszałek pracował nad Poprawkami historycznymi i w rozmowach często poruszał ten temat. Dni biegły żwawo. Już poprzednio Marszałek zdecydował, że powrót z Madery odbędzie okrętem wojennym. Wybór padł na nowy wówczas kontrtorpedowiec „Wicher”. Przyczyniliśmy się z dr. Woyczyńskim nieco do tej decyzji „podgadywaniem”, że to byłoby najlepiej. Rzeczywiście było to najlepiej ze względu na bezpieczeństwo osobiste Marszałka, które nie mogło być przecież nigdzie lepsze, jak na okręcie wojennej floty polskiej.

Setki, tysiące, potem dziesiątki tysięcy, a wreszcie miliony kart pocztowych z życzeniami imieninowymi. Był to rezultat hasła rzuconego w Polsce przez pułkownika Walerego Sławka: każdy Polak winien przesłać hołd Pierwszemu Obywatelowi Polski. Pomimo tego, co tam później wygadywano i wypisywano, był to naprawdę akt wzruszający, te miliony życzeń słanych na daleką wyspę do człowieka, którego wielkość czuła już poza garścią obrzydliwców — cała Polska. Nie chciałbym być za śmiały w swoich sądach, ale Marszałkowi miły. I choćby tylko za jedną chwilę wzruszenia, której doznał z racji „tych Polaków”, od których tyle zmartwień doświadczał, przebaczyć by warto to, że ta czy inna kanalia na pocztówkach interes zrobić chciała. nie tylko zaniechaliśmy tej syzyfowej pracy, ale nawet musieliśmy udać się na pocztę i poprosić, aby worki z tą korespondencją składano na kupę i wcale do willi nie odsyłano, bo nie było ich gdzie pomieścić. Później odwieźliśmy je autami ciężarowymi na pokład „Wichra” i na nim wróciły do Polski. Dalej ich losem zajęła się panna Kazimiera Iłłakowiczówna, która kazała je powiązać w kilkukilowe paczki i odesłała do archiwum.

Kapitan Mieczysław Lepecki siedzi na workach z pocztą imieninową dla Józefa Piłsudskiego. NAC

„Wicher” przyjechał bardzo rano. Gdy wstałem o 7, był już w porcie. Niezwłocznie udałem się na pokład, po czym zabrałem dowódcę statku do Ouinty Bettencourt. Marszałek przyjął go na krótką chwilę i wydał mu dyspozycję co do odjazdu.
Gdy komandor Podjazd-Morgenstern powrócił na „Wichra” ogarnęły mnie wątpliwości, czy mogę wracać z Marszałkiem bez zapytania. Postanowiłem więc zapytać się, aczkolwiek odmowa byłaby mnie postawiła w nieprzyjemnej sytuacji. Na szczęście, Marszałek nie dopatrzył się niczego zdrożnego w mojej chęci towarzyszenia Mu w podróży powrotnej. — Dobrze, dobrze, panie kapitanie, ja nic nie mam przeciwko temu, tylko niech pan się jeszcze zapyta komandora. Marszałek Piłsudski nazywał mnie jeszcze wtedy oficjalnie „pan”, js później zwracał się do mnie w tej formie tylko wówczas, gdy był zagniewany lub podżartowywał sobie ze mnie. Normalnie, na co dzień, byłem „wy”, „dziecko”, lub, gdy był w wyjątkowo dobrym usposobieniu
— „moje dziecko”, albo „moje drogie dziecko”. Wspominam
o tym nie dlatego, aby się pochwalić, lecz dlatego, że były to f formy używane przez Marszałka nie tylko do mnie, lecz do wielu: swoich żołnierzy, których lubił i obdarzał zaufaniem. Moment odjazdu „Wichra” został wyznaczony na godzinę 16.30.
Batalion honorowy uszykował się już przed wpół do czwartej, a wkrótce potem zaczęli zjeżdżać dygnitarze portugalscy. Najpierw zjawił się na molo dymisjonowany z racji niedawnych rozruchów gubernator wyspy — płk Jose Maria Freitas, następnie wysoki komisarz rządu centralnego — płk Silva Leal i wreszcie dowódca 13 pułku piechoty, dowódca baterii artylerii, komendant miejscowego P.K.U., kapitan portu, gubernator wojskowy, konsul honorowy polski, konsul francuski i tłum ludzi. Punkt o godzinie 16 nadjechał samochodem Marszałek Piłsudski w towarzystwie por. Namieśniowskiego Konrada z załogi „Wichra” oraz cywilnego gubernatora wyspy, Jose Almeida Cabaco.
Dowódca batalionu honorowego wydał komendę prezentowania broni. Marszałek wysiadł z samochodu i przywitawszy się z niektórymi dygnitarzami, przeszedł przed frontem wojska, po czym dał znak dowódcy, aby wydał komendę „spocznij”. Wywiązała się krótka rozmowa, w której Portugalczycy pytali, jak Marszałek czuł się na Maderze i czy nie zamierza kiedyś zawitać na nią ponownie. Marszałek wyspę bardzo chwalił i mówił, że z pobytu na niej jest zadowolony, jednakże co do ewentualnego powrotu zachował milczenie. Jeszcze przed ceremoniami pożegnalnymi przybiła do molo łódź motorowa, która miała przewieźć Marszałka na pokład „Wichra”, zakotwiczonego o kilkanaście metrów od brzegu. Punktualnie co do minuty wydał komandor Podjazd-Mor genstern rozkaz podniesienia kotwicy.
Zgrabnie, lekko, wykręcił się „Wicher” dziobem w stronę Europy i ruszył. Po chwili przed oczami naszymi zaczęły szybko przewijać się barwne widoki wyspy. A więc najpierw ukazał się wysoki, ponury przylądek Garajac; potem błysnęła na chwilę wieża kościoła w Santa Cruz; zaśmiało się ku nam białymi domami i piękną zatoczką miasteczko — Machico; mignęła za drzewami kapliczka Sta Izabel dos Milagres, w której leżą legendarni kochankowie Robert i Machin i Joanna d’Arfet; potem ukazał się znowu inny przylądek i znowu inna wioska, aż wreszcie roztoczyły przed nami swoje pustynne, księżycowe widoki — bezludne Wyspy Desertas.
Marszałek Piłsudski zapowiedział, schodząc w Funchalu do kajuty, aby Mu dano znać, gdy znajdziemy się w pobliżu wysepki Porto Santo, na której pięć wieków temu mieszkał przez szereg lat Krzysztof Kolumb.
Dotarliśmy do tej wyspy o godzinie szóstej. Był jeszcze dzień.
— Komendancie, Porto Santo!
Marszałek wyszedł na pokład i oparłszy się plecami o żelazny słupek, patrzył na malutki skrawek lądu rzucony w bezmiar oceanu. W wieczornym świetle majaczyły w dali jasne smugi piaszczystych  plaż i ostre szczyty gór. Kilkadziesiąt domów, stanowiących jedyną wieś na wysepce, przypominało szare, mało widoczne plamki. W tyle, za nami, niknęła w morzu piękna Madera, raj Atlantyku, mizerny szczątek starej, legendarnej Atlantydy. Spośród chmur, zlewając się z nimi, wyłaniał się jeszcze jej najwyższy szczyt — wygasły wulkan Pico Ruivo. Po chwili i on począł roztapiać się w mroku i oceanie, aż wreszcie zniknął. Staliśmy zamyśleni z dr. Woyczyńskim obok Marszałka i nie wiem na pewno, który z nas dwóch wypowiedział wtedy melancholijne słowa: — Żegnaj, Madero! „Wicher” pruł ostrym dziobem ultramarynowe fale, sapiąc monotonnie i posuwając się niezmordowanie naprzód. Kontrtorpedowiec „Wicher” nie był luksusowym okrętem pasażerskim, lecz prostym, o surowym, spartańskim urządzeniu
wewnętrznym — okrętem wojennym. Niemniej jednak marynarze nasi postarali się, aby zapewnić na nim Marszałkowi Piłsudskiemu maksimum wygód. I, należy przyznać, udało się im to. Inna rzecz, że Marszałek tych wszystkich udogodnień niezbyt potrzebował, gdyż, jak wiadomo, prowadził życie nadzwyczaj proste i wstrzemięźliwe. Gdyby Mu przygotowano posłanie na twardej ławie, przykrytej derką — spałby niewątpliwie tak samo dobrze, jak na miękkim materacu. Na czas podróży zakwaterowano Marszałka w kajucie dowódcy dywizjonu, której wymiary, mimo tego że była na okręcie najobszerniejsza, nie przekraczały jednak 2 i pół metra długości na 2 metry szerokości. Naprzeciwko niej wyznaczono pomieszczenie dla mnie i dr. Woyczyńskiego.
Śniadania i kolacje jadał Marszałek u siebie. Na obiady przychodził do jadalni, gdzie oprócz Niego zasiadali do stołu: dr Woyczyń-ski, komandor Podjazd-Morgenstern, ja, oraz jeszcze dwóch lub trzech innych oficerów. Przy tych obiadach Marszałek Piłsudski bywał zawsze w dobrym humorze i opowiadał różne przejścia ze swego życia. Ze względu na aktualność tematu, opowiadania te dotyczyły zwykle odbywanych podróży. Na drugi dzień po opuszczeniu Funchalu, Marszałek odbył przegląd maszyn, oglądał urządzenia baszt działowych i odwiedził pokój nawigacyjny. Zadziwiał wszystkich swoją niebywałą żywotnością i niezmordowanym zainteresowaniem wszystkim, co działo się wkoło Niego. Żegluga od Madery do brzegów Europy odbywała się pod szczęśliwą gwiazdą. Pogoda sprzyjała nam w sposób niezwykły. Ocean, jak gdyby wysiliwszy się burzami, które targały nim w ostatnich tygodniach, uspokoił się i złagodniał. Cóż znaczy jednak ocean w porównaniu z najgroźniejszym wrogiem marynarzy — Zatoką Biskajską. Na wspomnienie o niej dostają gęsiej skóry najwytrawniejsi żeglarze … Bardzo to jest podły kąt globu ziemskiego. Nigdzie fale nie są tak wysokie, wiatry tak silne, burze tak długie, jak właśnie na niej, w tym kącie między Hiszpanią a Francją. Nic też dziwnego, że „Wicher” miał przed nią pewną tremę. Spokojny był tylko dr Woyczyński. — Marszałek Piłsudski — mówił — ma takie szczęście, że wody zatoki zastaniemy na pewno tak gładkie, jak w jeziorku przed pałacem Łazienkowskim. Marynarze kręcili głowami.
Jednak dr Woyczyński miał rację. Groźna, ponura zatoka, której brzegi zamieszkuje tajemniczego pochodzenia lud Basków, ukazała się nam spokojna i cicha. Zaledwie wyminęliśmy brzegi Hiszpanii, uczuliśmy chłód.
samym czasie z fortów nadbrzeżnych artyleria oddała 19 strzałów Pierwszy raz od trzech miesięcy. Strony ciepłe były już za nami. Zbliżały się kraje chłodne, chmurne i mgliste. Trzeba było sięgać do walizek po swetry i ciepłe ubrania. Pomimo chłodu, Marszałek Piłsudski nie zaniechał dalszego zwiedzania okrętu i spacerów po pokładzie. Po trzydniowej podróży przez ocean ujrzeliśmy nareszcie brzegi Francji i wkrótce potem wpłynęliśmy do portu w Cherbourgu, aby wziąć nowy zapas paliwa w postaci ropy naftowej, którą opala się kotły „Wichra”. Zaledwie zgrzytnęły łańcuchy kotwiczne i spuszczone schodki, podjechała motorówka z francuskim oficerem komplementacyjnym, który, złożywszy zwykłe powitanie, zapowiedział jednocześnie wizytę wojewody morskiego. W tym powitalnych. Jeszcze nie odjechał oficer francuski, gdy zawarczała u schodków nowa motorówka i przybył na pokład ambasador Chłapowski w towarzystwie atache wojskowego, płk. Błeszyńskiego oraz kierownika polskiej bazy morskiej w Cherbourgu. Marszałek przyjął ich wszystkich w jadalni, która w tym wypadku imitowała salon. Do tego towarzystwa dołączył się później francuski wojewoda morski, admirał Berthelot. Wojenny port w Cherbourgu przedstawiał w czasie naszego pobytu widok dość osobliwy. Widniały tam bowiem na kotwicach dwa polskie kontrtorpedowce i trzy łodzie podwodne, podczas gdy francuskich wojennych jednostek było tylko dwie. Branie ropy trwało przeszło pięć godzin. O 10 wieczorem goście opuścili pokład. Byliśmy już zupełnie gotowi do dalszej drogi, gdy nagle spadła na morze gruba warstwa nieprzejrzystej, gęstej mgły. Na odległość trzech metrów nie było widać dosłownie nic. Mgła na morzach, często uczęszczanych przez okręty, jest gorsza od burzy. Podczas sztormu żeglarz wie przynajmniej, co mu grozi i ma możność obrony. Podczas mgły człowiek staje się bezsilny. Otacza go miękki, nieprzenikniony tuman. Okręt tkwi w nim, niby w wacie i w każdej chwili jest narażony na rozbicie. Światła, które normalnie ostrzegają w nocy przed nadmiernym zbliżeniem się do innego statku, podczas mgły są bezużyteczne.
Nie przebijają mlecznej zasłony nawet na odległość kilku metrów.
 Jedynym sygnałem ostrzegawczym jest ryk syreny, ale i jemu mgła szkodzi, ile może. Wprawdzie przewodzi głos doskonale, ale uniemożliwia rozpoznanie kierunku pochodzenia. Mgła jest groźna szczególnie w kanale La Manche, gdzie przewijają
się całe tłumy okrętów, przecinając go w różnych kierunkach. Wody kanału podczas mgły rozbrzmiewają głosem syren okrętowych prawie tak gęsto, jak ulica Marszałkowska głosami syren samochodowych. Łatwo wówczas o katastrofę.
Podczas jednej z takich mgieł w zimie 1931 r. uległo większym lub lżejszym uszkodzeniom siedemnaście okrętów. Nic też dziwnego, że gdy gęste tumany tego wroga żeglugi otuliły szczelnie port w Cherbourgu, pilot francuski oświadczył kategorycznie, że nie podejmuje się wyprowadzić okrętu z portu. Istotnie, byłoby to za duże ryzyko. Mgła osiadła tak gęstym tumanem, że nie było widać nie tylko świateł z brzegu oraz latarni, oświetlających końce mól. ale nawet pokład tonął w lotnym mleku, co robiło wrażenie, jak gdyby ludzie brnęli w jakimś uchwytnym żywiole. Komandor Morgenstern udał się do Marszałka Piłsudskiego i zameldował o sytuacji. — Ha, cóż robić — rzekł Marszałek — musimy poczekać, jednak jak tylko się da, to jedźcie dalej.
Mgła opadła dopiero około 5 rano. Przywykliśmy myśleć o kanale La Manche, jako o morzu burzliwym i złośliwym. W rzeczywistości jest taki, jednak, dziwnym zarządzeniem losu, w dniu naszej podróży przypominał raczej wszystko inne, tylko nie burzliwe morze. Panował właśnie sztiii — cisza morska. Gładkiej powierzchni morza nie mącił najlżejszy nawet powiew wiatru. Mgła gdzieś sią ulotniła, chmury powędrowały na kontynent i nad ponurymi zwykle wodami zajaśniało blade słońce północy. Patrzyłem na nie z lekceważeniem. Gdzie mu się tam równać ze słońcem południowym — gorącym i zuchwałym.
Świeciło nieśmiało, a ukośne jego promienie ledwie grzały. Pogoda była śliczna. Dowódca „Wichra” zacierał ręce, doktor Woyczyński zaś powtarzał co chwilę: — A nie mówiłem, że Komendant ma takie szczęście zawsze
…
Minęliśmy brzegi Anglii i Francji i wjechaliśmy, po wyminięciu Doovru, na Morze Północne. Do Kanału Kilońskiego, przecinającego wydłużony półwysep, którego podstawę zajmują Niemcy a szczyt Dania, dojechaliśmy w sobotę (28 marca) rano. Wprawdzie kanał znajduje się na ziemi niemieckiej, jednak specjalna klauzula w traktacie wersalskim postawiła go w rzędzie mórz [!], czyli umiędzynarodowiła. Przejazd przezeń nie oznaczał przejazdu przez terytorium państwa niemieckiego i był tylko dalszą częścią podróży morskiej. Inna rzecz, że Niemcy starali się
już wówczas na każdym kroku zaznaczyć i podkreślić, że jednak przekop jest ich. Niezwłocznie po dotarciu do zachodniego wejścia, zgłosił się urzędowy pilot, bez którego przejazd przez kanał jest wzbroniony.
Snąć w Niemczech było głośno o podróży Marszałka Piłsudskiego, gdyż pilot zaledwie stanąwszy na pokładzie, zapytał: — Czy Herr Marschal jest na okręcie?
Niemiec był dumny z tego, że przewoził osobę tak znakomitą. „Wicher” przecinał wody kanałowe z szybkością przepisową, to znaczy robiąc 10 mil morskich (około 18 km) na godzinę. Mijaliśmy kraj o wyglądzie typowym dla północnych prowincji niemieckich. Porządne, czyste domy i schludne wsie na tle płaskich, ubogich widoków, przesuwały się przed naszymi oczyma, powoli, lecz nieustannie.
Widno było jeszcze zupełnie, gdy minęliśmy Kanał Kiloński i przybyliśmy do wojennego portu niemieckiego w Kieł. Na molu oczekiwał już oficer komplementacyjny, który w kilka sekund po rzuceniu mostku wszedł na pokład, przedstawił się i oznajmił, że przysyła go tu pan admirał z zapytaniem czy może czymś służyć. Ponieważ oficer był niskiej rangi, dowódca „Wichra” wyznaczył do rozmowy z nim swego zastępcę. Po krótkiej obojętnej rozmowie o pogodzie, Niemiec pożegnał się i wyszedł. Po opuszczeniu Kielu wpłynęliśmy na morze polskie, na Bałtyk. „Wicher” rozwinął tutaj szybkość wprawdzie nie największą, jaką osiągnąć może, jednak, jak na stosunki morskie, olbrzymią. Mknęliśmy, robiąc przeszło pięćdziesiąt kilometrów na godzinę, a więc tyle prawie, ile pociąg pośpieszny.
Z tyłu, za rufą, utworzył się gruby wał wody, wzburzonej gwałtownym działaniem śruby. Za nim wlókł się długi ogon białawej piany. Obserwując ciężką pracę maszyn, od której cały okręt drżał i dygotał, odnosiłem wrażenie, jak gdyby „Wicher” uciekał przed chmurami, wiatrem i burzą, kłębiącymi się za nim. Jednak nie uciekliśmy.
Z chwilą nastania mroku siła wiatru wzmogła się, horyzont zachmurzył, a fale wyrosły wysoko i ustroiły się w piękne, białe grzywy. Rozpoczęło się niemiłe kołysanie. Nie mieliśmy tego wieczora ochoty na partię szachów …
Następnego dnia (29 marca), o wpół do dziesiątej rano ukazały się na horyzoncie sylwetki polskich torpedowców, wysłanych przez dowódcę floty na spotkanie „Wichra”. Udałem się do kabiny Marszałka i zameldowałem:
— Panie Marszałku, zbliżają się trzy nasze torpedowce.
Marszałek wyjrzał przez okrągłe okienko. Przez dłuższą chwilę obserwował ewolucje okrętów wojennych, salutujących flagę ministra spraw wojskowych, pod którą „Wicher” odbywał całą podróż, po czym rozpoczął przygotowywać się do opuszczenia kabiny. Wkrótce potem port gdyński był już prawie zupełnie widoczny.
Marszałek Piłsudski udał się na mostek kapitański. Rozległy się strzały armatnie. — Panie Marszałku, krążownik „Bałtyk” salutuje pana Marszałka.

doby współczesnej.
Marszałek Piłsudski zszedł szybkim krokiem z pokładu i udał się na ląd, gdzie wpadły Mu w objęcia żona i córki. Naokoło leżał śnieg, a w powietrzu unosił się mróz.