Wydarzenia z maja 1926 r. są okazją do wielu dyskusji i sporów. Pojawiają się artykuły, wywiady, tworzone są programy telewizyjne. Dla osób uważających, że mają cos ciekawego do napisania jest to pretekst do wykazania się swoją wiedzą. Osiemdziesiąta rocznica porządków majowych stała się pretekstem dla doktora Czesława Witkowskiego do napisania książki traktującej o tych wydarzeniach. Teoretycznie rzecz ujmując powinien on poradzić sobie z tematem tym łatwiej, że jest autorem rozprawy doktorskiej poświęconej garnizonowi warszawskiemu w okresie międzywojennym. Na jej podstawie przygotował i opublikował książkę, wydaną dwa lata temu. Okazuje się jednak, że to zbyt mało, aby właściwie opisać przyczyny, przebieg i konsekwencje działań podjętych przez Józefa Piłsudskiego. Trudu (?) wydania książki podjęło się wydawnictwo „Bellona” w swej serii „Historia”. Seria nie cieszy się uznaniem recenzenta, ale trzeba przyznać, że są ku temu uzasadnione powody. Zapoznanie się z tekstem recenzowanej pozycji zdania zmienić nie mogło.

Książka podzielona jest na trzy zasadnicze części. W pierwszej autor kreśli panoramę wydarzeń, które poprzedzały wydarzenia majowe. Rozpoczyna od momentu odzyskania niepodległości, a następnie omawia przyczyny, które złożyły się na eskalację konfliktu pomiędzy Józefem Piłsudskim, a środowiskiem, które stanowiło obóz jego przeciwników. Podkreśla różnicę zapatrywań na problem organizacji najwyższych władz wojskowych, na który nakładały się także spory dotyczące funkcjonowania Sejmu i rządów.

Drugi rozdział poświęcony został opisowi walk w Warszawie w maju 1926 r. Teoretycznie ta część pracy powinna być jej najmocniejszą stroną, a to w związku z tematyką pracy doktorskiej autora. Niestety, czy to ze względu na pośpiech, niedokładność czy też zwykła niewiedzę autor popełnia liczne błędy, które skutkują chaosem informacyjnym i bez sięgnięcia do innych opracowań nie pozwalają na zapoznanie się z realnym przebiegiem wydarzeń. Poszczególne błędy omówione są w drugiej części recenzji.

Ostatni rozdział, to omówienie lat następujących po 1926 r. Autor przedstawia najistotniejsze jego zdaniem wydarzenia, które początek swój miały w okresie maja. Aresztowanie generałów, którzy stanęli po stronie rządowej (poczesne miejsce zajmuje śledztwo dotyczące zaginięcia generała Zagórskiego), proces brzeski, utworzenie miejsca odosobnienia w Berezie Kartuskiej, to zdaniem Czesława Witkowskiego najważniejsze momenty w życiu politycznym Polski po objęciu władzy przez piłsudczyków.

Niestety, gdyby czytelnik chciał znaleźć odpowiedź na pytanie czy działania podjęte przez piłsudczyków były w pełni zaplanowane czy tez w dużym stopniu okazały się dziełem przypadku, to niestety nie znajdzie jej na łamach recenzowanej książki. Mimo upływu czasu nadal nie doczekaliśmy się po 1989 roku rzetelnego opracowania dotyczącego jednego z najważniejszych wydarzeń okresu międzywojennego.

Niestety, liczba błędów, które można odnaleźć w recenzowanej pozycji jest tak ogromna, że dyskwalifikuje zawarte we wstępie słowa autora, mówiące o badawczej rzetelności, służącej prawdzie historycznej. Na str. 40 pisze o wielkim zaangażowaniu parlamentarzystów, dzięki którym już 28 listopada 1918 r. udało się ogłosić ordynację wyborczą do Sejmu Ustawodawczego. Niestety, parlamentu wtedy nie było, a ordynacja to zasługa rządu i Tymczasowego Naczelnika Państwa. Na kolejnej stronie znajduje się kolejna wpadka autora. Uchwały Sejmu, według małej konstytucji, nie wymagały kontrasygnaty premiera i odpowiedniego ministra. Dotyczyło to oczywiście aktów wydawanych przez Naczelnika Państwa. Zsumowanie procentów poparcia w wyborach 1919 r., jakie otrzymały poszczególne ugrupowania daje 104 % (str. 43). Może autor nie zdawał matury z matematyki?

Na str. 64 błędnie zacytowano nie tylko słowa piosenki „Pierwsza kadrowa” (gwardyjskie to były armie i korpusy sowieckie), ale nawet stronę publikacji, z której ją zaczerpnięto. Trudno uznać, ze Bolesław Wieniawa-Długoszowski był w czasach legionowych stary (miał 33 lata, gdy zostawał żołnierzem Pierwszej Kadrowej), ale użycie wobec niego określenia „młody” i porównanie tego z wiekiem np. Leopolda Lisa-Kuli powoduje, że można dojść do konkluzji, że w Legionach walczyły dzieci. Dyskusyjna jest także teza czy za zaangażowanych piłsudczyków można uznać Antoniego Słonimskiego czy Juliana Tuwima (str. 70). Opisany na str. 83 dodatek tajny nr 11 do rozkazu 115 Ministra Spraw Wojskowych pochodził z 16, a nie 1 listopada 1925 r.

Zastanowić się należy czy autor nie powinien zająć się czymś innym niż pisaniem o historii z elementami wojskowości, jeżeli nie zna się na niej kompletnie. Najdobitniej widać to na str. 102, gdzie pisze o ułanach z 29. pSK. W tym wypadku nie chodziło o strzelców konnych, tylko o Strzelców Kaniowskich, którzy służyli w piechocie. Na str. 114 powiela błędne informacje dotyczące rzekomego rozkazu gen. L. Żeligowskiego o zgrupowaniu w Rembertowie. Tu narzuca się inna uwaga. Autor pomija w bibliografii najnowsze ustalenia dotyczące przebiegu wydarzeń związanych z majem opublikowane m.in. w czasopiśmie „Niepodległość” czy przez prof. A. Adamczyka (zbiór wspomnień). Na str. 118 znajdziemy określenie Cywilny i Wojskowy Dom Prezydenta. Autor jest chyba pierwszym, który używa takich określeń dla kancelarii cywilnej i wojskowej. Mjr Marian Porwit nie był zastępcą komendanta Oficerskiej Szkoły Piechoty i Szkoły Podchorążych Piechoty tylko dyrektorem nauk w tych szkołach. Fakt, że w zastępstwie dowodził szkołami nie czynił z niego zastępcy komendanta. 7. pułk ułanów tylko z nazwy był lubelski. Stacjonował w Mińsku Mazowieckim, choć autor zdaje się o tym nie wiedzieć. Pomieszanie z poplątaniem widać na str. 140, gdzie autor zestawił siły wspierające w trakcie walk poszczególne strony. Po stronie rządowej umieścił 1 pułk artylerii polowej wchodzący przecież w skład 1 DP Legionów, która w całości poparła Marszałka. Ten sam pułk wymienia wśród tych, które popierały stronę rządową (sic!). Zapewne chodziło mu o 1 pułk artylerii przeciwlotniczej. Ten z kolei raz figuruje po stronie rządowej (str. 163), kolejny zaś po przeciwnej (str. 176). Czym miałby być dywizjon II batalionu 28. pap wie chyba tylko Czesław Witkowski. Na str. 144 uważny czytelnik znajdzie błędnie podane nazwisko płk. Jan Kołłątaja-Srzednickiego. Ten sam błąd w nazwisku wielokrotnie pojawia się przy Michale Żymierskim notorycznie nazywanym Żymirskim (strony: 162, 223, 254, 291). Tak samo nie ma szczęścia do autora Felicjan Sławoj Składkowski. W książce jest zawsze Sławojem-Składkowskim. Autor umieszcza także gen. Burhardt-Bukackiego raz po stronie rządowej (str. 176), a raz po stronie Marszałka (str. 156). Trudno zgodzić, się z tezą, że gen. Żeligowski był czołowym piłsudczykiem (str. 175). A włos na głowie jeży informacja, że tzw. bunt na Litwie miał miejsce w 1919 r. Na str. 176 autor myli gen. Sosnkowskiego z gen. Sikorskim. Henryk Floyar-Rajchman był majorem, a nie pułkownikiem, a jego nazwisko poprawnie zapisywane jest tak jak w tym zdaniu (str. 186). Władysław Anders miał stopień pułkownika, a nie majora (str. 229) i trudno uznać, ze po maju odsunięto go na boczny tor. Nie można także się zgodzić, że prawdziwe jest stwierdzenie zawarte na kolejnej stronie o błyskawicznym awansie Stanisława Grzmot-Skotnickiego na generała. Nie wiem jak skomentować tekst ze strony 252, gdzie autor próbuje wmówić czytelnikowi, że młody ppor. Zagórski został formalnym zwierzchnikiem brygadiera Piłsudskiego. Aby uniknąć kompromitacji wystarczyło zerknąć i sprawdzić kiedy obaj nosili te stopnie. Wacław Kostek-Biernacki nie został włączony do kompanii kadrowej (str. 284), ani nie był komendantem twierdzy brzeskiej. Gdyby autor śledził nowsze publikacje wiedziałby o tym doskonale. Kolejny błąd w pisowni nazwiska znajduje się na stronie 288. Komendantem miejsca odosobnienia w Berezie Kartuskiej był Józef Kamala-Kurhański, a nie Kamola-Kurhański. Józef Piłsudski nie był dowódcą Legionów Polskich, a tylko I Brygady (str. 289).

1. pułk ułanów nie brał udziału w walkach w stolicy, choć według autora walczył wspólnie z 11. pułkiem ułanów (str. 161). 7. pp Legionów nie stacjonował w Chełmnie, a w Chełmie (str. 187). 10. pp nie był z Łomży, a z Łowicza (str. 190).

Nie wiem dlaczego autor zamiast przywoływać pierwotne miejsce publikacji słów Józefa Piłsudskiego posługuje się artykułami prasowymi (str. 51). Czesław Witkowski na stronie 272 pomylił także nazwę gazety, w której opublikowano tekst „Dno oka”. Był to „Głos Prawdy”, a nie „Gazeta Prawdy”. Nie było w okresie międzywojennym powiatu Prużan, tylko prużański (str. 280). Nie wiadomo o jakiej władzy myślał autor pisząc o odpowiedzialności przed „Bogiem i historią”. Z logicznego rozbioru zdania wynika, że o ustawodawczej, choć zapewne autor miał na myśli Prezydenta RP, który nie zaliczał się w konstytucji kwietniowej do żadnej z władz znanej z monteskiuszowskiego podziału.

Należy także wrzucić kamyczek do ogródka „Bellony”. Nie wiem czy skład książki odbywał się w programie Word, ale otrzymany efekt na to wskazuje. Na str. 103 i 238 ukazały się teksty pisane wielkimi literami, które program potraktował tak samo jak tytuły rozdziałów i wrzucił je automatycznie w spis treści. Na str. 26 zabrakło cudzysłowu przy tytule książki N. Daviesa.

Gdyby na podstawie opublikowanych książek można było weryfikować stopnie naukowe, to autor niniejszej recenzji byłby pierwszym, który wniósłby wniosek o weryfikacje stopnia naukowego Czesława Witkowskiego. Ewentualnie gdyby funkcjonował w obiegu „Indeks ksiąg zakazanych”, to „Majowy zamach stanu” powinien się na nim znaleźć obowiązkowo.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 4/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 6/10

Forma wydawnicza – 7/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Majowy zamach stanu. Wojskowy rokosz Piłsudskiego

Autor: Czesław Witkowski

Wydawnictwo: Bellona

Rok wydania: 2016

Liczba stron: 344

Okładka: twarda

ISBN: 9788311141445