Najnowsza książka Mariana Zacharskiego pod tytułem „Krwawiąca granica” nie przynosi nowej jakości. Podobnie jak i dwie poprzednie pozycje traktuje o wydarzeniach, które rozgrywały się w okresie międzywojennym, a których uczestnikami były polskie i niemieckie służby wywiadowcze i kontrwywiadowcze. Tym razem dominuje aspekt walki w zakresie płytkiego wywiadu, a jego bohaterami są w dużej mierze członkowie polskiej Straży Granicznej,

Marian Zacharski w ramach dziewięciu rozdziałów, o bardzo zróżnicowanej objętości, przedstawia wydarzenia zarówno o dużej wadze jak i takie, o którym milczą opracowania naukowe dotyczące walk wywiadu polskiego i niemieckiego. Z punktu widzenia czytelnika poznanie również tych nienagłaśnianych spraw może jest i interesujące, ale stwarza także, być może świadomie, wrażenie, że waga gatunkowa opisywanych incydentów, jest równa. Ponieważ najważniejsze wydarzenie opisywane jest na blisko dwustu stronach, a powiązane z nim dwa inne rozdziały dają w sumie 60 procent tekstu, nie można uniknąć wrażenia, że osiem stron poświęcone jednej sprawie i czternaście drugiej są przyklejone na siłę. Szczególnie, że mają udowodnić jak kiepskimi pracownikami wywiadu byli polscy oficerowie. To teza, która przewija się przez większość książek Mariana Zacharskiego dotyczących wywiadu II RP.

Punktem wyjścia w recenzowanej książce są wydarzenia z nocy 24 maja 1930 r., kiedy to w czasie próby pozyskania materiałów wywiadowczych śmiertelnie ranny został podkomisarz Straży Granicznej Stanisław Liśkiewicz, a zatrzymany przez Niemców komisarz SG Adam Biedrzyński. Posiłkując się prasą polską oraz polskimi i niemieckimi dokumentami źródłowymi autor opisuje przebieg wydarzeń, które doprowadziły do śmierci polskiego strażnika granicznego i wyroku wieloletniego więzienia dla drugiego z nich.

Dwa kolejne rozdziały opisują przypadki niemieckich policjantów zatrzymanych na terytorium Polski, którzy zostali skazani za działalność szpiegowską i z czasem wymienieni na komisarza Biedrzyńskiego. Możemy poznać także szczegóły negocjacji, które toczyły się w sprawie wymiany. Niestety, tu już autor opiera się głównie na materiałach niemieckich.

Czwarty rozdział dotyczy aresztowania kapitana Notznego, z Schupo w Bochum, przy którym znaleziono materiały wywiadowcze. Prowadzona przez Polaków obserwacja oraz pełnione przez Notznego wcześniej funkcje wywiadowcze na pograniczu polsko-niemieckim dawały podstawy do zatrzymania. Tym razem kapitana użyto do wymiany za Czesława Dziocha, którego w 1927 r. porwano z terenu Wolnego Miasta Gdańska i przewieziono do Prus.

Kolejne pięć rozdziałów opisuje sprawy o dużo mniejszej wadze, gdzie nie chodziło o wymianę zatrzymanych. Marian Zacharski przedstawia działania polskich służb wywiadowczych zmierzających do pozyskania agentów w bezpośredniej bliskości polsko-niemieckiej granicy. Według autora przyczynami niepowodzenia były niski poziom profesjonalizmu i nieuczciwość polskich oficerów. Dotyczy to głównie płatności za materiały dostarczane przez zwerbowanych współpracowników.

Uzupełnieniem książki jest ponad sto stron dokumentów, które dotyczą opisywanych wydarzeń. Mankamentem jest to, że większość z nich jest w języku niemieckim. To stała praktyka w książkach tego autora.

Trudno kwalifikować książki Zacharskiego. Nie są to powieści, bo jednak opisywane wydarzenia znajdują oparcie w dokumentach, często przytaczanych przez autora. Nie są to książki naukowe, bo brak im aparatu naukowego. Najbliżej im do książek popularnonaukowych, choć maniera pisarska przyjęta przez autora mnie osobiście nie odpowiada. Głównie ze względu na dialogi, które wymyśla Marian Zacharski. Być może Niemcy werbowani przez polski wywiad, byli tytanami intelektu, ale patrząc na ich nieudolność w działaniu należy w to raczej wątpić. Natomiast dialogi toczone są na poziomie uniwersyteckim… i zarazem współczesnym, Używanie w dialogu z roku 1930 słowa „wirtualny” dowodzi, co najwyżej „wirtualnej” znajomości słownictwa z epoki. Być może autor powinien w tym zakresie, jak i w formułowaniu wniosków, zdać się na kogoś innego.

Wnioski, które wysnuwa Marian Zacharski z analizy materiałów niemieckich, mają dowodzić, ze kadrę polskiego wywiadu stanowili ludzie przypadkowi, nieprzygotowani do swych zadań, o niskiej inteligencji i skuteczności. Poparciem takiej tezy są sformułowania dotyczące wpadek współpracowników Polaków. Gdyby przyjąć, że miernikiem porażki jest fakt aresztowania prowadzonego agenta, to autor sam też nie bardzo ma się czym chwalić.

Po raz kolejny daje się odczuć, ze Marian Zacharski pisze o sprawach, które zna tylko z dokumentów, których nie czuje, bo jest agentem, a nie osobą, która potrafi powiązać ze sobą rozległą wiedzę dotyczącą epoki z tym, co widzi w uzyskanych w archiwach materiałach.

Autorowi, a być może redakcji, zarzucić można przeoczenia dotyczące konstrukcji tekstu. Na stronie 94 podkomisarz Liśkiewicz zwraca się do oficera niemieckiego „panie Stullich”, chociaż stronę wcześniej autor stwierdza, że ten przedstawił się nazwiskiem Bendig. Co najmniej niestosowne jest określenie na str. 187 użyte wobec nazwiska polskiego starosty w Gniewie. Ciekawi mnie czy w rodzinie Zacharskiego wszyscy nosili bardzo „polskie” nazwiska. Tradycyjnie już w stosunku do Ministerstwa Spraw Wojskowych autor używa nazwy „ministerstwo obrony” (str. 190). Na stronach 195-196 zamieszczono kopię tłumaczenia wyroku, a nie oryginalnego wyroku polskiego sądu w sprawie przeciwko Bruno Fudemu. Na stronie 312 umiejscowiono prokuratora generalnego przy Sądzie Apelacyjnym w Toruniu. Być może są jakieś źródła, które to potwierdzają, ale autor ich nie wskazał.

Na stronach 315-316 autor opisuje przeżycia zatrzymanego przez Polaków asystenta kryminalnego Johanna Koppenatscha i motywy napisania przez niego listu tak, jak gdyby ten spędził w polskim areszcie co najmniej miesiąc. Natomiast w rzeczywistości upłynęły dopiero 48 godzin od zatrzymania. Na stronach 318 i 331 podaje różne lata zatrzymania przez Niemców Fritza Wittschorcka (najpierw 1930, potem 1931). Jak na wytrawnego szpiega, to autor nie bardzo orientuje się w geografii. Na stronie 376 opisuje polskiego dezertera, który miał wskazać Niemcom kilku kolegów, potencjalnych zdrajców, w swoim pułku w Lęborku. Traf chciał, że w okresie międzywojennym Lębork należał do Niemiec, Na stronie 445 brakuje roku urodzenia Marii Remiorz. Problemy z datami ma autor także na stronach 516-517. Na pierwszej z nich pisze, że Ignatz Sikora zatrudniony został w Ósmym Regimencie Konnym w Oleśnicy od 1 czerwca 1926 r., a na kolejnej stronie czytamy, że w kwietniu 1923 r., w trakcie pogrzebu teścia, polski oficer wypytywał go o sprawy regimentu. Nie wiadomo skąd w przypadku kawalerii Marian Zacharski próbuje pisać o eskadrze. To określenie występuje w marynarce wojennej i lotnictwie, a nie w kawalerii. Być może błędnie przetłumaczył słowo „geschwader”, które można tłumaczyć zarówno, jako szwadron jak i eskadra.

W recenzowanej książce razi pewien schematyzm ocen. Niemcy zawsze szybko zajmują się swoimi, aresztowanymi w Polsce, rodakami. Polacy nie robią w takiej sytuacji nic lub niewiele, a i to najczęściej dopiero po długim czasie. Polscy oficerowie obiecują wielkie pieniądze, a następnie nie płacą. Autor bez żadnej weryfikacji przyjmuje, że dostarczane stronie polskiej materiały są doskonałej jakości, które na pewno warte są co najmniej kilkuset marek wynagrodzenia. Niestety, nie spotkałem się z ani jednym przypadkiem analizy wartości dokumentów czy też porównania wynagrodzenia płaconego przez stronę niemiecką za podobne dokumenty uzyskane w Polsce. Kapitan Karol Magdziarz (na próżno szukać imienia w książce) to specjalista od grzebania w męskich utensyliach, a por. Feliks Mrozowski (też bezimienny), to specjalista od opowiadania bajek werbowanym agentom. Podobnie przedstawiony jest też kpt. Leonard Macura. Zastanawiające jest, że Zacharski formułuje oceny nie analizując, w najmniejszym stopniu, opinii służbowych polskich oficerów, ani ich innych dokonań. Czytając książkę nie dowiemy się czy tym oficerom cokolwiek się udało w ich pracy wywiadowczej, czy było to tylko pasmo porażek. Co jest przyczyną takich ocen? Może kompleks agenta cywilnego, komunistycznego wywiadu wobec służb mundurowych? Może nienawiść do Drugiej Rzeczypospolitej? Nie jest to łatwe do wyjaśnienia. Zacharski jest zbyt inteligentny, by nie wiedzieć, że jego oceny są skrajnie subiektywne i mogłyby nie wytrzymać naukowej weryfikacji. Dużo łatwiej jest grać na uczuciach czytelnika, który na temat wywiadu ma pojęcie ukształtowane przez „Stawkę większą niż życie”.

 

Dariusz Nowiński

 

Ocena recenzenta

Temat i treść – 6/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 5/10

Forma wydawnicza – 7/10

 

Informacje o publikacji

Tytuł: Krwawiąca granica. Kulisy wywiadu II RP

Autir: Marian Zacharski

Wydawca: Zysk i S-ka

Rok wydania: 2014

Format: 150 x 225 mm

Liczba stron 650

Oprawa: Miękka

ISBN – 978-83-7785-463-1