Na rynku książek historycznych można dostrzec autorów, którzy publikują jedną pozycję na kilka lat, ale i takich, którzy potrafią w ciągu jednego roku oddać do druku co najmniej dwa –trzy tytuły. Do tych drugich należy Sławomir Koper, Lech Wyszczelski, a także Marian Zacharski. O ile dwaj pierwsi są z wykształcenia historykami, z czego jeden z tytułem profesorskim, to w przypadku najbardziej znanego szpiega  z czasów PRL-u tak nie jest. Oczywiście można znaleźć wśród autorów dobrych książek historycznych osoby, nie będące absolwentami historii, ale sama chęć do napisania bestselleru nie zawsze jest wystarczająca.

   Marian Zacharski z upodobaniem zajął się opisywaniem wydarzeń z okresu międzywojennego związanych z tym, co pociąga wielu czytelników, nie tylko płci męskiej, czyli walką wywiadów polskiego i niemieckiego. Nimb tajemniczości, który otacza wywiadowców, ekscytujące przygody, duże pieniądze, świat elit towarzyskich i piękne kobiety są magnesem, który przyciąga czytelników. Na podobnej bazie zbudowana jest kolejna książka Zacharskiego pt. „Rotmistrz”.

   Nikomu, kto choć trochę interesuje się dziejami polskiego wywiadu czy głośnymi wydarzeniami epoki międzywojennej nazwisko Jerzego Sosnowskiego nie jest obce. Oficer, który oddelegowany został przez Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego do Berlina z misją wywiadowczą, doczekał się już wielu analiz swej działalności zarówno na łamach książek naukowych jak i artykułów w prasie czy internecie. Niezwykle przystojny, z dużym doświadczeniem wojskowym wyniesionym z armii austro-węgierskiej i polskiej, znający języki, zapalony jeździec, a co najważniejsze potrafiący przyciągać do siebie odpowiednie kobiety. Być może miłośnicy filmów z Jamsem Bondem nie uwierzą, ale wydaje się, że ilość uwiedzionych przez Sosnowskiego kobiet, a przede wszystkim informacje które dzięki nim uzyskał, stawiają rotmistrza o kilka długości przed komandorem.

    Misja, której podjął się rtm. Jerzy Sosnowski nie należała do łatwych. Dwa lata przed nim do Berlina skierowany został por. Józef Gryf-Czajkowski, który miał za zadanie utworzyć siatkę wywiadowczą, ale po pierwszych niepowodzeniach sam udał się do przedstawicieli wywiadu niemieckiego z propozycją pracy na rzecz Niemiec. Dlatego też nadzieje pokładane w nowym oficerze wywiadu były duże. Niemałe były także środki finansowe, które zaangażowano w jego działalność. Prowadzenie życia na wysokiej stopie, stworzenie stajni jeździeckiej, a co najważniejsze wynagrodzenia dla pracujących agentów pochłonęły w trakcie całej ośmioletniej misji około 2 milionów złotych. Trzeba jednak przyznać, że w zamian za to polski wywiad otrzymał dużą ilość materiałów, które stanowiły najpilniej strzeżone tajemnice planistów niemieckich.

   Autor publikacji dotarł do dokumentów, które dotyczą działalności Jerzego Sosnowskiego zarówno w archiwach polskich, niemieckich jak i rosyjskich. Część z nich została opublikowana w formie fotokopii. Jednak, tak jak w przypadku innych książek Zacharskiego, trudno znaleźć przypisy, które pozwalałby stwierdzić, które  z fragmentów książki oparte na archiwaliach, a które na fantazji autora. O fantazji można mówić w szczególności w warstwie dialogowej tekstu. Dialogi nie stanowią mocnej strony, a niektóre przez znawców realiów wywołają co najmniej uśmiech. O tej kwestii będzie jeszcze mowa poniżej.

   Czytając książkę można uznać, ze dla pozyskania dobrej agentki, a takie źródła informacji stanowią 95% współpracowników Sosnowskiego, niezbędna jest sprawność seksualna agenta i w niewielkim stopniu zdolność obserwacji.  Obawiam się jednak, że sprawa jest nieco bardziej skomplikowana, a nadmierne uproszczenia zawarte w książce robią krzywdę zarówno jej głównemu bohaterowi jak i czytelnikowi. Sprawy wywiadu są tak delikatną materią, pewne działania tak niestandardowe, że wyrobienie sobie opinii na temat działalności agentów musi być poparte nieco większą wiedzą niż ta, która wynika z recenzowanej pozycji.

   Autor stara się maksymalnie dużo miejsca poświęcić działalności rotmistrza, a później majora, w Niemczech. Okres przed rozpoczęciem misji i po jej zakończeniu zajmuje stosunkowo niewiele miejsca. O ile jeszcze można uznać, że kariera przed 1926 r. istotna jest tylko w zakresie niezbędnym do zwerbowania bohatera książki, o tyle sprawa jego pobytu w Polsce po dokonaniu wymiany i proces, w którym oskarżono go o działalność na rzecz Niemiec, a następnie skazano, zasługuje w moim przekonaniu na dużo poważniejsze potraktowanie. Autor wierzy w to, że Sosnowski nie działał na szkodę Polski, ale poza samym przekonaniem przydałaby się nieco lepsza argumentacja przemawiająca za jego tezą. Z oczywistych względów trudno o ścisłe udokumentowanie pobytu  majora w Związku Sowieckim po wrześniu 1939 r. Cytowane protokoły przesłuchań potwierdzają jedynie fakt zatrzymania Sosnowskiego, natomiast niekoniecznie odzwierciedlają faktyczny przebieg zdarzeń oraz motywacje przesłuchiwanego. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że w protokole znajdują się nazwiska polskich oficerów wywiadu, których na próżno szukać w Rocznikach Oficerskich.

   Trudno oprzeć się wrażeniu, że autor słabo orientuje się w realiach Polski międzywojennej. Szczególnie w tych, które dotyczą spraw wojskowych. Zacząć należy od życiorysu rotmistrza. Stwierdzenie, że wkracza na teren Królestwa Polskiego 6 sierpnia 1914  r., a po tygodniu jest już podchorążym, a niedługo potem  podporucznikiem (str. 51) jest nadzwyczaj wątpliwe.. Oczywiście stopnia podchorążego w 1 pułku piechoty Józefa Piłsudskiego nie było, a na liście promocji oficerskich z października 1914 r. nie odnajdzie się nazwiska Sosnowskiego. Nie wspominają o nim znane mi źródła, które dotyczą początków oddział kawalerii Władysława Beliny-Prażmowskiego, u którego rzekomo miał być dowódcą plutonu.. Gdyby było to prawdą, to Sosnowskiego stawiano by w jednym szeregu z Leopoldem Lisem-Kulą, który podporucznikiem został w wieku 18 lat, a więc był wtedy rówieśnikiem Sosnowskiego.  W Wojsku Polskim nie było regimentów ułanów, a pułki (str.121).  Adres pod którym zamieszkiwał ojciec Jerzego Sosnowskiego budzi także wątpliwości. W 1927 r. w Milanówku nie było prawdopodobnie ulicy Pierackiego (str. 136). Nazwiskiem tego ministra, który zginał w zamachu, zaczęto nazywać ulice dopiero po jego śmierci w 1934 r.  Trudno rozumieć zasadę tłumaczenia stopni niemieckich. W jednym zdaniu autor potrafi podać dwa polskie odpowiedniki niemieckich stopni, a trzeci podaje w wersji niemieckiej. Czyżby stopień „oberstleutnanta” nie posiadał polskiego odpowiednika (str.223)?  

   Salwę śmiechu wywołuje tekst ze strony 225. Kompletna ignorancja autora w kwestiach organizacji sił zbrojnych II RP wychodzi tu w pełnej jaskrawości. Autor opisuje na tej stronie  sytuację, w której minister obrony (nie było takiego ministerstwa w Drugiej Rzeczypospolitej, wtedy odpowiedni resort nazywał się Ministerstwem Spraw Wojskowych) otrzymuje materiał dotyczący współpracy Niemiec z Sowiecką Rosją i udaje się z nim do… Marszałka Józefa Piłsudskiego. Gdyby przyjąć, że autor pomylił tylko nazwę ministerstwa, to jeszcze pół biedy. Jednak ministrem spraw wojskowych (niech będzie, że ministrem obrony) był właśnie Józef Piłsudski. O tym, że Józef Piłsudski miał swoich doradców, którzy byli nim samym, do tej pory świadczyła tylko słynna karykatura Czermańskiego, ale widocznie Zacharski pozazdrościł sławy znakomitemu grafikowi. Kolejny przykład to treść rozmowy (str. 349-350) między Marszałkiem, a Józefem Beckiem. Trudno sobie wyobrazić (wyobraźnia szpiegów jest jednak nieograniczona) rozmowę między nimi, w której Marszałek zwraca się do ministra spraw zagranicznych: „Słuchaj mnie, Józefie”, a ten rewanżuje się stwierdzeniem: „Drogi marszałku, jak sobie życzysz”. W połowie 1936 r. (str. 413) Edward Śmigły-Rydz nie był jeszcze marszałkiem. Trudno też zgodzić się z tokiem rozumowania rotmistrza przedstawionym (oczywiście na zasadzie fikcji) na stronie 422, a dotyczącym wartości materiałów dostarczonych przez Irene von Jene. Ty autora zawiodła nieco analiza znaczenia słów.

   Podsumowując należy stwierdzić, że recenzowana książka jest jak gąbka. Gdyby wycisnąć z niej całą wodę, to zostałoby bardzo mało faktów. Porównywalnie z tymi, które można znaleźć w publikacjach Władysława Kozaczuka, Henryka Ćwięka czy Mariana Zgórniaka. Sam autor przyznaje, że znajduje wiele podobieństw swego życiorysu z drogą, którą przeszedł Józef Sosnowski. Działalność wywiadowcza, aresztowanie, wyrok dożywotniego więzienia i wymiana za szpiegów innego kraju. To jednak jest zbyt mało, aby stawać w szranki z autorami, którzy są wieloletnimi badaczami tematu. Jednak lekka forma i chwytliwy temat powodują, że po książkę sięgnie spore grono czytelników. Oby był to tylko początek drogi, która prowadzi na szczyt wiedzy.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:
Temat i treść: 6/10
Język, styl, kompozycja tekstu: 5/10
Forma wydawnicza: 7/10
 
Informacje o publikacji:
Tytuł: Rotmistrz
Autor: Marian Zacharski
Wydawca: Zysk i s-ka
Rok wydania: 2011
Liczba stron: 480
Oprawa: miękka ze skrzydełkami
Format: 150 x 225 mm
ISBN: 978-83-7506-809-2