Autor: Jaroslaw Reszczyński

1. Postać Stanisława Patka

            W ciągu swojego długiego życia Stanisław Patek (1866-1944) zajmował ważne miejsce w kilku obszarach polskiego życia społeczno-politycznego, występując w nich w różnych rolach. Najpierw był warszawskim adwokatem, w kolejnych latach zasłynął jako obrońca w procesach politycznych, później poświęcił się działalności społecznej i narodowej w zaborze rosyjskim. W początkach wolnej Polski uczestniczył w pracach konferencji pokojowej w Paryżu i zabiegach o polskie granice, następnie był urzędnikiem państwowym wysokiego szczebla i w końcu dyplomatą. Był też wpływowym członkiem polskiego wolnomularstwa. Największe uznanie współczesnych i trwałą sławę przyniosła mu działalność w adwokaturze. W 1894 roku wszedł w skład warszawskiej palestry i rychło stał się jedną z jej czołowych postaci. Po 1904 roku skoncentrował się na procesach politycznych i był najbardziej znanym obrońcą rewolucjonistów i uczestników walki z caratem, takich jak Stefan Okrzeja i Józef Montwiłł-Mirecki[1]. Patek współtworzył równocześnie stowarzyszenia, które niosły pomoc prawną i materialną więźniom i ofiarom represji. Jednoczył także we wspólnych inicjatywach samorządowych patriotyczne kręgi adwokatury polskiej (również z terenu Rosji)[2]. Był represjonowany przez władze carskie. W 1911 roku definitywnie pozbawiony został prawa wykonywania zawodu. Przeszedł wtedy do pracy w niezależnych instytucjach finansowych i zaangażował się w działalność towarzystw oświatowych, kulturalnych oraz służących pomocy społecznej. Jeszcze jako adwokat podjął aktywność polityczną w środowiskach liberalnych (Związek Postępowo-Demokratyczny, Polska Partia Postępowa). Wychodziły one z założeń demokratycznych, głosiły wolność jako podstawę rozwoju i sprzyjały postępowi. Odrzucały przy tym metody rewolucyjne i podejmowały tradycje patriotyczne. Niepodległość była początkowo odległym celem. Realizm polityczny i niewielka siła oddziaływania skupiały działalność liberałów na staraniach o rozszerzenie zakresu swobód[3]. Reakcja carska po rewolucji 1905-1907 rozwiała nadzieje na stopniowe reformy społeczne i polityczne, w szczególności na oczekiwaną autonomię Królestwa. Od 1910 roku płaszczyzną działań politycznych Patka stało się także wolnomularstwo polskie. Dążenia niepodległościowe mogły być w jego łonie wyrażane bardziej bezpośrednio niż w jawnych formach działalności. Pozycja społeczna, zawodowa oraz towarzyska Patka, a także wpływy w masonerii, ułatwiły mu u progu I wojny światowej podjęcie szerszej aktywności również w sferze międzynarodowej. W sierpniu 1914 roku przeprowadził rozmowy z J. Piłsudskim, którego znał jeszcze z okresu rewolucji 1905 roku i, realizując jego sugestie, odbył podróże do Francji, Wielkiej Brytanii i Szwecji. Przekazał wówczas wpływowym politykom tych państw (miedzy innymi G. Clemenceau i E. Greyowi) informację o sytuacji na ziemiach polskich, realizowanych koncepcjach politycznych i o zamierzeniach Piłsudskiego. Wraz z częścią działającego w Królestwie Zjednoczenia Organizacji Niepodległościowych (późniejszego Bloku Centrum), z którym był związany, odszedł od prorosyjskiej orientacji pasywistycznej. W konsekwencji spowodowało to rozejście się jego dróg z narodowymi demokratami i Komitetem Narodowym Polskim. Wiążąc się z aktywistami i działając w pewnym zakresie na rzecz galicyjskiego Naczelnego Komitetu Narodowego, nie był zwolennikiem bezwarunkowego poparcia dla państw centralnych. Wykorzystywał stworzone przez nie możliwości organizacji polskich instytucji i struktur quasi-państwowych, w dalszej perspektywie szukał jednak rozwiązań niepodległościowych w oparciu o państwa zachodnie. Na ewolucji poglądów Patka zaważyły prawdopodobnie jego kontakty z Piłsudskim, z którym jego nazwisko było później stale łączone. Pod zajęciu Królestwa Polskiego przez wojska państw centralnych był przejściowo internowany przez Niemców. Uwolniony działał w samorządzie Warszawy (współtworząc Straż Obywatelską i wchodząc w skład Rady Miasta po wyborach w 1916 roku), a w latach 1917-1918 organizował w Królestwie polskie sądownictwo w strukturach kierowanych przez Tymczasową Radę Stanu, a potem Radę Regencyjną, i pracował w nim. Nowy, znacznie szerszy wymiar działalności publicznej otworzył się przed Patkiem po objęciu stanowiska naczelnika państwa przez J. Piłsudskiego. W wyniku zaaranżowanego przez S. Grabskiego porozumienia między naczelnikiem a uznanym przez Ententę za reprezentanta Polski paryskim Komitetem Narodowym Polskim został wraz z dziewięcioma innymi współpracownikami Piłsudskiego dokooptowany do jego składu i od lutego 1919 roku uczestniczył w jego pracach, a także w paryskiej konferencji pokojowej w ramach polskiej delegacji (ostatecznie jako zastępca delegata)[4]. Mianowany na wniosek premiera i ministra spraw zagranicznych I. J. Paderewskiego posłem w Pradze (w maju 1919), nie objął tej funkcji, angażując się z ramienia MSZ w próby rozwiązania konfliktu polsko-czeskiego, a później pracując w Paryżu u boku R. Dmowskiego i zastępując go w trakcie długotrwalej choroby. Po odejściu Paderewskiego objął w kolejnym rządzie L. Skulskiego dzięki poparciu J. Piłsudskiego stanowisko ministra spraw zagranicznych. Pełnił je od 16.12.1919 do 23.06.1920[5]. Po dymisji rządu Skulskiego był jeszcze delegatem rządu W. Grabskiego na konferencję w Spa w lipcu 1920, później, u boku Paderewskiego, na rozstrzygające o losie Śląska Cieszyńskiego obrady Konferencji Ambasadorów w Paryżu. Po powrocie do kraju wstąpił jako ochotnik do wojska w najbardziej krytycznym okresie wojny polsko-bolszewickiej. Był podporucznikiem w 1 pułku szwoleżerów. Kontynuował też dawne zaangażowanie społeczne. W 1921 roku był współzałożycielem Ligi Praw Człowieka i Obywatela. W tym samym roku, w wyniku sugestii naczelnika państwa, J. Piłsudskiego, wszedł do służby dyplomatycznej i objął stanowisko posła w Tokio. W Japonii pozostawał do początków w 1926 roku. Po zamachu majowym J. Piłsudski zaproponował mu stanowisko posła w Moskwie. Zajmował je w latach 1927-1932, działając skutecznie na rzecz odprężenia stosunków z ZSRR i doprowadzając między innymi do zawarcia paktu o nieagresji. Następną jego placówką dyplomatyczną był w latach 1933-1936 Waszyngton (pełnił jednocześnie obowiązki posła w Hawanie). Uważa się, że jego osobiste kontakty przyczyniły się do nawiązania stosunków dyplomatycznych między USA i ZSRR. Patek, przez cały czas służby dyplomatycznej będąc zaufanym współpracownikiem Piłsudskiego, nie był jednak zwolennikiem polityki J. Becka. Odwołany przez niego po śmierci marszałka został po powrocie do kraju mianowany przez prezydenta I. Mościckiego senatorem i pełnił tę funkcję prze dwie kadencje, do września 1939 roku. Zmarł w 1944 roku z ran odniesionych w czasie powstania warszawskiego. W powstaniu spłonęło jego archiwum, niezwykle cenne zbiory sztuki, gromadzone przez całe życie i przeznaczone dla Warszawy, oraz wspomnienia, nad którymi pracował w ostatnich latach swojego życia.

2. Studia nad życiem i działalnością Stanisława Patka

            Historycy są zgodni, że zasługi Patka w działalności publicznej zapewniają mu trwałe miejsce w historii. Nie jest jednak jasne, jaki charakter ma to miejsce. Jego ranga zależy od ostatecznej oceny badaczy. Dotąd nie prowadzono jednak studiów poświeconych jego osobie i działalności. Opinia historyków o Patku jest po części recepcją sądów jego współczesnych, a po części wynika z oceny wydarzeń, w których uczestniczył. Suma epizodów odnotowanych, mniej lub bardziej przypadkowo, we wspomnieniach świadków wydarzeń nie daje oczywiście obiektywnego obrazu nie tylko całej postaci, ale nawet jej aktywności w którejkolwiek z zarysowanych wyżej ról społecznych. Świadectwa epoki zabarwione są z reguły stosunkiem osobistym, sympatiami lub animozjami środowiskowymi albo poglądami politycznymi. Podobnie subiektywne bywają też oceny w dotyczącej Patka korespondencji urzędowej dyplomatów. Ich refleksje, z natury rzeczy (czy raczej natury funkcji), dosyć łatwo budują ogólne wyobrażenia o człowieku na podstawie pojedynczych, niekoniecznie reprezentatywnych epizodów. Są jednak równocześnie opiniami wytrawnych znawców natury ludzkiej i kompetentnych komentatorów stosunków politycznych; taka jeszcze była dyplomacja w czasach Patka. Z tego względu prezentowane sądy, nawet jeśli z metodycznego punktu widzenia można mieć wobec nich wątpliwości, muszą być poważnie brane pod uwagę w „sądzie ostatecznym” o Patku[6].

            Źródła dotyczące Patka są niekompletne, dokumentacja określonych zakresów jego aktywności i okresów życia wykazuje braki, jest często rozproszona i trudno dostępna, w dodatku lepiej zachowana w odniesieniu do spraw, które mają mniejsze znaczenie dla jego oceny. Jest to zrozumiałe, ponieważ znaczna część działalności Patka, tej istotnej z punktu widzenia biegu historii, miała charakter konspiracyjny, zakulisowy, poufny czy nieformalny, z założenia pozbawiony świadków i osłonięty dyskrecją. Obiektywna rekonstrukcja życia i ocena dokonań jest zadaniem wyjątkowo żmudnym i trudnym, wymagającym w tej sytuacji doskonałej znajomości epoki i odpowiednich umiejętności krytyki źródłowej. Nie zachęca do niej przekonanie, że trudno w jej trakcie oczekiwać jakichś spektakularnych odkryć. Patek był wprawdzie obecny przy najważniejszych wydarzeniach historii Polski w pierwszych czterech dziesiątkach lat XX wieku, ale nigdy nie był ich twórcą i nie wytyczał ich biegu. Można powiedzieć, że w swoich czasach był jednym z najwybitniejszych „aktorów drugiego planu”. Nie poczuwał się do bycia protagonistą. Przyjmował rolę doradcy, czasem inspiratora, pomocnika, współwykonawcy, korektora, adwokata – w najszerszym rozumieniu tego terminu. W tych rolach był jednocześnie często symbolicznym przedstawicielem „bohatera zbiorowego”: grup do których należał czy prądów, które wyrażał i z którymi się identyfikował.

            Jeśli widzimy go w ten sposób, dostrzegamy, że w gruncie rzeczy całe życie Patka – i jego śmierć – mogą być odczytane również w przestrzeni symbolicznej. Patek uosabia etos i losy polskiej inteligencji w jej największym rozkwicie. Należy do najbardziej twórczego i wpływowego jej pokolenia, uformowanego w zaborze rosyjskim pod koniec XIX wieku, działającego pod wpływem tradycji romantycznej i pozytywistycznej, ale jednocześnie w pełni racjonalnym zrozumieniu własnej epoki. W całym życiu Patka, jak i legionu jemu podobnych, widoczny jest imperatyw przyjmowania na siebie i wypełniania obowiązków wobec społeczeństwa i wobec ojczyzny, na równi wobec ojczyzny i wobec społeczeństwa. Obowiązków, których wieloraki kształt przejmująco dla współczesnych odbijał się w twórczości Żeromskiego, rówieśnika zarówno Patka, jak i Piłsudskiego. Ich podjęcie było fundamentem etosu grupy, do której Patek należał, z którą się identyfikował. Jego tragiczna śmierć w sierpniu 1944 roku w Warszawie jest w tym ujęciu alegorią dramatycznego końca tej formacji społecznej, jednej z najwartościowszych w polskich dziejach.

            Mimo wspomnianych wyżej trudności i niebezpiecznie „metafizycznego wymiaru” studia nad życiem i działalnością Stanisława Patka są zadaniem interesującym i pociągającym. Dlatego odnotować należy z uznaniem badania prowadzone w ostatnich latach przez Małgorzatę Gmurczyk-Wrońską, profesora w IH PAN w Warszawie[7]. Ich kolejnym owocem jest wydawnictwo źródłowe, zawierające „raporty i korespondencję z Moskwy” Stanisława Patka z lat jego pracy na stanowisku posła w Rosji Radzieckiej. Publikacja jest autorskim wyborem źródeł, opatrzonych licznymi objaśnieniami. Wybór poprzedzony jest obszernym wstępem, w którego skład wchodzi zarys biografii Patka[8]. W IH PAN realizowany jest aktualnie kilkuletni projekt badawczy „Stanisław Patek i jego czasy – biografia S. Patka (1866-1944), adwokata i dyplomaty”, którego M. Gmurczyk-Wrońska jest kierownikiem[9]. Można się zatem spodziewać w przyszłości dalszych publikacji uczestników tego projektu i, miejmy nadzieję, pełnej biografii Stanisława Patka[10].

3. Stanisław Patek, minister i dyplomata, w oczach współczesnych

            Jak wspomniano, dla opracowania pełnej biografii ma duże znaczenie, jak postrzegano S. Patka za życia, co mówiono o nim, jaka panowała opinia o jego pracy państwowej. Trzeba przy okazji stwierdzić, co z tych sądów, i jak, utrwaliło się w sądach historyków. W tym zakresie występuje bowiem znany automatyzm: wielokrotnie bezkrytycznie powtarzany osąd staje się stereotypem. A stereotyp przyjmowany jest już jako pewnik.

            Wiele sądów współczesnych i historyków o Patku przytacza M. Gmurczyk-Wrońska w obu swoich publikacjach[11]. Zobaczmy też inne.

            Znamienna jest reakcja na powołanie Patka na ministra spraw zagranicznych w grudniu 1919 roku krakowskiego „Czasu”. Ten organ konserwatystów, krytyczny zarówno wobec narodowej demokracji, jak i ludowców oraz lewicy, był programowo lojalny wobec instytucji państwowych, stawiając im przy tym wysokie wymagania. Można więc oczekiwać opinii osób niezaangażowanych bezpośrednio w konflikty polityczne, bezstronnych przynajmniej z tego punktu widzenia. Otóż, po powołaniu rządu L. Skulskiego „Czas” uznał, że wszyscy ministrowie (poza krytycznie ocenionym W. Grabskim) są „nowicjuszami”, „dotychczas na szerszej arenie nieznanymi”, swoistą „niezapisaną kartą” i że „nie czynią zadość wołaniu o ludzi fachowych, wyrobionych, zdolnych do tego, aby natchnęli cały naród zaufaniem”[12]. Jednak już po niecałym tygodniu w osobnym artykule swojego warszawskiego korespondenta, poświęconym opóźnionej nominacji nowego ministra spraw zagranicznych, „Czas” wypowiada się o Patku pozytywnie i udziela mu kredytu zaufania. Czytelnik dowiaduje się, że Patek jest „znanym i poważanym członkiem warszawskiej palestry, który nabył rozgłosu przez liczne obrony w politycznych procesach za czasów rosyjskiego panowania”. Znaczenia dodaje mu informacja o powołaniu w skład Sądu Najwyższego, a później – przez naczelnika państwa – w skład delegacji polskiej do Paryża, „gdzie należał do jej lewicowego odłamu, który miał odrębną organizację i miał do pewnego stopnia obowiązek kontrolowania Komitetu Narodowego”. Szacunek budzi osiągnięcie kolejnego szczebla w służbie państwowej, którym było objęcie, po opuszczeniu Paryża przez Paderewskiego i chorobie Dmowskiego, funkcji polskiego delegata na konferencję pokojową wspólnie z Władysławem Grabskim. Od faktów przechodzi następnie „Czas” do oceny. Działalność w Paryżu była dla Patka „wyborną szkołą polityki międzynarodowej i pozwoliła mu zetknąć się z najwybitniejszymi mężami stanu Europy i Ameryki, dając możność poznania metod, sposobów i zakrętów sztuki dyplomatycznej”. Dziennikarz konkluduje, że Patek jest przygotowany do prowadzenia „naszej polityki zagranicznej” bez potykania się o „zwykłe szkopuły dyletantyzmu”. W kontekście formułowanego przez siebie postulatu ponadpartyjności polityki zagranicznej „Czas” stwierdza, że Patek „jest człowiekiem o dość szerokim horyzoncie politycznym, aby w pracy publicznej nie dać się powodować pobudkami partyjnymi”[13]. W sumie opinia o Patku jest pozytywna i nie zmienia się przez okres urzędowania, a po dymisji „Czas” nie dokonuje jej przewartościowania.

 

            Patek rzeczywiście nie był wówczas członkiem żadnej partii czy obozu politycznego. Miał tylko osobiste relacje z Piłsudskim. Jednak nawet wśród zwolenników Piłsudskiego sytuował się poza istniejącymi konstelacjami personalnymi (PPS, Legiony, POW), znając wprawdzie osobiście wiele osób wchodzących w ich skład, ale pozostając na zewnątrz grup złączonych wyjątkowymi wspólnymi doświadczeniami pokoleniowymi i przyjaźniami. Świadczył im bezinteresowną pomoc i usługi, grał znacznie ważniejszą rolę niż zwykły, nawet szczególnie zaufany adwokat, ale jego relacje z nimi miały raczej naturę „rzeczową”, pozbawioną osobistych emocji[14]. Trudno więc oczekiwać zaangażowanych artykułów prasowych pisanych o Patku przez działaczy partii, do których nie należał, czy wspomnień „towarzyszy walk”, w których nie uczestniczył. Czasem jednak występował w epizodach ich życia i jest wzmiankowany we wspomnieniach. Dotyczy to zarówno socjalistów[15], jak i legionistów[16]. Nie wnoszą one jednak wiele do jego charakterystyki.

            Łatwiej o opinie przeciwników politycznych, którzy grupują się u progu niepodległości przede wszystkim w kręgach narodowych oraz wśród współpracowników KNP. Traktują oni słusznie Patka jako osobę związaną z Piłsudskim, są więc mu z tego względu niechętni i krytyczni. Głosy adwersarzy dotyczą przede wszystkim okresu, w którym jego działalność miała bezpośredni wpływ na bieg wydarzeń politycznych, a więc czasów KNP i pełnienia funkcji ministra spraw zagranicznych. Sprzeciwiając się jego polityce, potrafią oni czasem oddać sprawiedliwość jego osobistym zaletom i dokonaniom przeszłości, a nawet wysiłkom politycznym. Podobno sam R. Dmowski zalecał swoim zwolennikom, aby nie zwalczali Patka-ministra, który „miał być teraz lepszy niż inni”[17]. Stanisław Stroński oceniał, że Patek jako minister zapewniał dyplomatyczną i gabinetową osłonę wschodniej polityce Piłsudskiego, realizowanej po cichu i przez fakty dokonane („drugi tor, podziemny, polityki zagranicznej”) wbrew większości parlamentarnej. Narodowa demokracja była jej absolutnym przeciwnikiem. Stroński docenia jednak starania i sukces w uzyskaniu dla Polski Galicji Wschodniej bez ograniczeń mandatowych (widząc w sukcesie Patka „kontynuację zabiegów Dmowskiego i Paderewskiego”). Odnośnie do cech osobistych, Stroński podkreśla, że Patek był „osobą ujmującą towarzysko i więcej niż towarzysko, bo pewną szlachetnością uczuć”[18]. Stanisław Grabski, wspominając swoje działania z przełomu 1919 i 1920 roku na rzecz przyjęcia pokojowych propozycji Rady Komisarzy Ludowych i powstrzymania federacyjnych planów Piłsudskiego, także określa go jako „człowieka najbliższego zaufania Piłsudskiego” i niemającego własnych ambicji politycznych wykonawcę jego polityki[19]. Opinię tę powtarza mało życzliwa Patkowi siostra S. Grabskiego, Z. Kirkor-Kiedroniowa[20]. Andrzej Wierzbicki[21], podobnie jak Patek członek KNP i uczestnik polskiej delegacji na konferencję pokojową w Paryżu, a przy tym wybitny znawca zagadnień ekonomicznych, wspomina o jego wiedzy i kompetencjach w pracy na forum konferencyjnym, w dyplomacji wielostronnej[22]. Na tę sferę umiejętności Patka nie zwrócono dotąd uwagi[23].

            Najbardziej negatywne oceny Patka jako ministra padają jednak ze strony ludowców, a szczególnie Macieja Rataja (PSL Piast, poprzednio PSL Wyzwolenie). Warto przytoczyć je szerzej. Patka, warszawskiego adwokata, na stanowisko „rekomendował fakt, iż mówił doskonale po francusku i podobno zajmował poczesne stanowisko w masonerii”. Piłsudski już wcześniej „posługiwał się nim w Paryżu… do pilnowania Komitetu Narodowego i przeciwdziałania jego wpływom i intrygom”. Piłsudski „liczył, i słusznie, iż będzie miał w p. Patku narzędzie podatne dla swojej polityki zagranicznej”. Nie przewidział natomiast, „iż p. Patek nie miał danych nawet na dobrego wykonawcę. Przekonał się o tym wkrótce i w rozmowach o p. Patku nie szczędził mu niepochlebnych epitetów”. Rataj ubolewa, że Patek potwierdza zjawisko charakterystyczne według niego po 1918 roku: powierzania („przynajmniej de nomine”) w najtrudniejszym położeniu państwa spraw zagranicznych osobom, których „bardzo poważnie nikt nie brał”. Patek miał być najmniej poważnym ze wszystkich polskich ministrów spraw zagranicznych („żaden jednak nie był tak mało poważny, a sądzę, że i w przyszłości nie będzie”). Rataj miał nawet wrażenie, że Patek „sam siebie też” nie brał poważnie. Snując refleksję ogólniejszą o Piłsudskim, „który lubił się otaczać i posługiwać miernotami zdecydowanymi, chcąc mieć w nich stuprocentowe narzędzia w swoich rękach”[24], a nie umiał współpracować z ludźmi „poważnymi”, nawet oddanymi mu, ale bez bezkrytycznego uwielbienia, Rataj dodaje o Patku, iż „nie miał nawet tej zalety, iżby był fanatycznym wielbicielem Piłsudskiego. Był na to zanadto wygodny i powierzchowny”[25]. Nie ulega dla niego wątpliwości, że Piłsudski „uzyskał niepodzielny wpływ na tok polityki zagranicznej przez p. Patka, mianowanego na wyraźną jego wolę” i że premier Skulski „od samego początku zrzekł się wpływu na politykę zagraniczną, zostawiając ją, jak mówił, w zupełności »czynnikowi bardziej kompetentnemu«”. Przyczyną tego była decyzja objęcia przez Piłsudskiego steru polityki zagranicznej przy Patku „jako parawanie”, gdyż marszałek „widział, że zbliża się chwila decydująca w wielkiej grze na Wchodzie, chwila realizacji jego potężnej koncepcji”, „choćby ponad głowami małodusznych współobywateli, choćby mu przyszło oszukiwać Polskę dla zrobienia jej potężną”. Piłsudski „w tym celu chciał mieć wszystkie atuty w swoich rękach”[26].

            Może zastanawiać, dlaczego Rataj, który z Patkiem nie miał wiele do czynienia, ocenia go w sposób tak silnie emocjonalny i nacechowany osobistą niechęcią. Wskazać można kilka powodów. Po pierwsze Rataj sam był w tym czasie zwolennikiem „potężnej koncepcji” Piłsudskiego (dopiero później zrozumiał nierealność idei federacyjnej), a dla naczelnika państwa miał nie tylko wielki szacunek, ale wierzył, że będzie on twórcą państwo demokratyczne i sprawiedliwe społecznie. Późniejsze kontakty z Piłsudskim były dla niego tylko źródłem gorzkich i negatywnych refleksji. Utrata złudzeń i zawód, który Piłsudski sprawił dość idealistycznie nastawionemu, nie tylko w młodości, Ratajowi wywoływały negatywne uczucia także wobec otoczenia Piłsudskiego. Pamiętniki Rataj redagował już ze świadomym czy podświadomym żalem do tych, którzy zawiedli oczekiwania. Po drugie Rataj był bardzo wymagający wobec ludzi zajmujących wysokie stanowiska, którzy mieli służyć państwu. Miał wobec nich wielkie wymagania, także formalne. Trzeba przyznać, że starał się być sprawiedliwy, ale kryteriów nie obniżał i dla słabości intelektualnej, niefachowości albo ułomności charakteru nie miał litości. Można powiedzieć, że oceniał polityków i urzędników jak surowy nauczyciel gimnazjalny, którym zresztą był. W dodatku, doskonały mówca, łatwo dochodził do jaskrawych i krańcowo sugestywnych sformułowań[27]. Po trzecie, Patek nie osiągnął dla Rataja tego, co miał w założeniu osiągnąć, czyli – ogólnie mówiąc – pomocy Zachodu. Kojarzył się Ratajowi z niepowodzeniem. Na domiar złego zachowanie Patka odbiegało od przyjętych w wyobrażeniu Rataja (Galicjanina i lwowiaka) standardów postępowania męża stanu, ministra, wysokiego rangą dyplomaty. Rataj zwracał wielką uwagę na umiejętność „noszenia się”, godnego traktowania swojej osoby i funkcji, powagi w zachowaniu osób reprezentujących najważniejsze urzędy, na ich maniery i formy. Najwyraźniej Patek nie spełniał standardów wyznaczonych przez Rataja dla osób reprezentujących Najjaśniejszą Rzeczpospolitą w zakresie tak rozumianej „powagi”[28]. Prawdopodobnie Patek, mając świadomość swojej jedynie „technicznej” roli i braku własnej pozycji politycznej, działał i zachowywał się jak adwokat, któremu powierzono funkcje ministra, nie celebrując przy tym władzy. Pamiętnikarz ewidentnie zraził się do niego od pierwszego merytorycznego spotkania w komisji spraw zagranicznych sejmu. Może przyczyną było mało przekonujące wystąpienie Patka i jego banalna treść, a jeszcze bardziej – negatywnie oceniona forma[29]. Rataj był zresztą w podobny sposób bardzo wymagający i krytyczny wobec wszystkich ministrów spraw zagranicznych[30]. Jakichkolwiek wartości i umiejętności odmawiał nawet Janowi Dąbskiemu, z jego rodzimej partii, który był wiceministrem u Patka, i który sprowokował upadek własnego rządu (podobnie jak odmawiał ich drugiemu zastępcy Patka, Stefanowi Dąbrowskiemu)[31].

            Jako minister Patek budzi także kontrowersje wśród pracowników MSZ[32]. W okresie pobytu poza centralą, na placówkach, jest natomiast oceniany z reguły dobrze, przynajmniej jeśli chodzi o umiejętności i profesjonalizm prowadzenia spraw[33]. Blisko współpracujący z Patkiem w poselstwie w Tokio Wacław Jędrzejewicz[34] wyraża się bardzo pozytywnie o jego pozycji, kompetencjach, technice pracy, szerokich kontaktach i zaangażowaniu[35]. Pewne zastrzeżenia ma do jego apodyktyczności i zazdrosnego strzeżenia wyłączności do „słusznego poglądu”[36]. Świadectwo Jędrzejewicza jest opinią człowieka z natury krytycznego. Mimo że także był „piłsudczykiem”, od Patka dzieliła go zupełnie odmienna formacja, droga życia i typ zależności od Piłsudskiego.

            Zajmujący w latach trzydziestych XX wieku ważne stanowiska w MSZ Stanisław Schimitzek, pisząc o zasługach Patka na placówce w Moskwie porównuje go z jego poprzednikiem W. Kętrzyńskim i zauważa znacznie większą aktywność oraz sukcesy w polepszeniu klimatu wzajemnych stosunków[37].

            Nawet piszący w PRL pod presją cenzury Stanisław Zabiełło, pracujący w Moskwie pod kierunkiem Patka jako I sekretarz poselstwa, na tyle na ile może (albo mimowolnie) oddaje sprawiedliwość jego umiejętnościom i nieustępliwej obronie polskich interesów, mówiąc o drodze do paktu o nieagresji, że „Patek nadawał się jak najbardziej do roli negocjatora utrudniającego ostateczne porozumienie, zwłaszcza w obliczu nieustępliwego stanowiska partnera”[38].

            Autorytet Patka uznawali także przedstawiciele młodego pokolenia, które w czasach Becka wkroczyło do MSZ w poszukiwaniu szybkiej kariery, już bez szacunku dla poprzedników. Obawiano się go jednak, uznając za starego dziwaka oraz trudnego szefa[39].     Inna rzecz, że niecierpliwy i wybuchowy, szczególnie na starość, charakter Patka mógł zrażać współpracowników. Legendy o nim przetrwały zmianę ustroju i wymianę pracowników MSZ. Wspomina je nawet Józef Winiewicz, ambasador w Waszyngtonie od 1947 roku[40].

            W każdym razie szacunek dla Patka jest czytelny w słowach samego Józefa Piłsudskiego, jego patrona i zwierzchnika de facto (nawet wbrew strukturom administracji państwowej). W rozmowie z francuskim ministrem spraw zagranicznych L. Barthou w 1934 roku Piłsudski nazwał go „wytrawnym znawcą stosunków rosyjskich”[41]. Patek miał u niego specjalną pozycję, a pewna familiarność zachowania marszałka w bezpośrednich relacjach, przypomina stosunek do najbliższych podkomendnych z Legionów[42]. Podobne relacje Patka z tymi podkomendnymi, w tym z samym Beckiem, były jednak niemożliwe nie tylko z racji różnicy pokoleniowej[43]. Według J. Becka motywem skierowania Patka do Moskwy miało być to, że „Marszałek chciał tam mieć człowieka, który jako dawny wybitny obrońca polityczny cieszył się szacunkiem także w rosyjskich kołach rewolucyjnych, z których rekrutowały się wówczas prawie wyłącznie kadry reżimu sowieckiego”[44].

            Opinie o Stanisławie Patku pojawiają się dość licznie w korespondencji urzędowej dyplomatów francuskich. Są one interesujące z uwagi na zewnętrzny punkt widzenia, choć również subiektywny, gdyż redukujący najczęściej analizę do aspektów relacji polsko-francuskich i francuskiej polityki zagranicznej. Odnajdujemy je na przestrzeni wielu lat w wyborze J. Łaptosa[45]. Pierwszy poseł w Warszawie, E. Pralon, pisze w 1919, że Patek stał się osobą „sławną” jako obrońca „polityków” w czasie rewolucji, że „jest politykiem doskonale zorientowanym w kwestiach słowiańskich”[46]. W listopadzie 1919 roku poseł w Pradze, L. Clément-Simon, informuje, że to „adwokat należący do środowiska umiarkowanych polityków”, jednak bez „żadnego doświadczenia dyplomatycznego”[47]. Kolejny poseł francuski w Warszawie, H. de Panafieu, pisze w 1921 roku, że Patek „wyróżnia się lekkością i łatwością słowa, jest miły w obejściu i darzy nasz kraj szczerą sympatią”. Z drugiej strony krytycznie zaznacza, że jego dotychczasowa działalność dyplomatyczna nie przyniosła większych efektów. Ocenia że do pełnienia funkcji wymagających większego doświadczenia politycznego oraz umiejętności panowania nad sobą został powołany przedwcześnie. Jego przegraną spowodować miało stanowisko w kwestii ukraińskiej, stale atakowane w Sejmie. Piłsudski miał uznać, że przecenił jego umiejętności i dlatego nie zatrzymał go na urzędzie. Nadal przypisuje mu się jednak wielkie kompetencje odnośnie do ludzi i spraw związanych z Rosją. Tokio będzie zatem „dogodnym punktem do śledzenia syberyjskiej i dalekowschodniej polityki Sowietów”[48]. Uwagi polityczne są w zasadzie słuszne, zwraca jednak uwagę, że technika dyplomatyczna Patka (zapewne „adwokackie metody”, emocjonalność, a może także impulsywność reakcji) raziła dyplomatów starej szkoły. W świecie polityków nowego typu mogła być jednak właśnie skuteczna.

            Ciepło wypowiada się o Patku francuski poseł w Tokio P. Claudel, piszący w 1926 roku do A. Brianda, przy okazji powrotu Patka do Polski, że: „jest jednym z najbardziej subtelnych i miłych ludzi” oraz „tytanem pracy o umyśle głębokim i bystrym, niezmiernie zaangażowanym w obronę interesów swojego kraju”, „bardzo lubianym przez Japończyków, którzy widzą w Polsce możliwego sojusznika”. Według Claudela, którego W. Jędrzejewicz we wspomnieniach nazywa przyjacielem Patka, „dzięki niemu stosunki między Polską i Japonią stały się serdeczne i nawiązana została komunikacja morska, a w Tokio powstało Towarzystwo Polsko-Japońskie, do którego wchodzą ważne osobistości ze świata polityki i interesów”. Claudel dodaje jeszcze, że Patek „bez względu na koniunkturę odegra jeszcze poważną rolę w polityce swojego kraju”[49]. Każdy dyplomata mógłby być dumny z takiej charakterystyki.

            W związku z mianowaniem na posła w Moskwie w 1926 roku obszernie charakteryzuje Patka długoletni (1926-1935) ambasador Francji w Warszawie J. Laroche. Podnosi jego wcześniejsze zasługi (niezbyt ściśle) i profrancuskie nastawienie, znajomość spraw rosyjskich i związki z Piłsudskim („wierny i oddany przyjaciel”, którego politykę ma w Moskwie „uprawiać” dla konsolidacji status quo i rozwoju współpracy gospodarczej)[50].

            Pewne zastrzeżenia przed przyjazdem Patka do Moskwy wyraża francuski ambasador w Moskwie J. Herbette, obawiający się konfliktu między Polską i ZSRR i kwestionujący taktykę przyjętą przez nowego posła. Podkreśla jednak, że Patek posiada pełne zaufanie „tego, który dziś rządzi Polską” i ma „przesłanki do uzyskania sukcesu”[51]. Pod koniec pobytu Patka w Moskwie (1932) radca tamtejszej ambasady francuskiej, J. Payart, pisze do ówczesnego premiera i ministra spraw zagranicznych E. Herriota, że wyraża ona „żal z powodu odejścia Patka, z którym utrzymywała pełne ufności stosunki”, zaś „Patek zachowywał się jak lojalny przyjaciel Francji”. J. Payart ocenia jednoznacznie, że „z polskiego punktu widzenia jego misja została ukoronowana sukcesem” i że „bardziej niż ktokolwiek inny przyczynił się on do ustanowienia między ZSRR a Polską stosunków tak dobrych jak to tylko było możliwe…”. Ambasada francuska, pozostając z nim „w bardzo ścisłym kontakcie”, doceniała jego umocowanie w Warszawie i płynący stąd autorytet, zapewniający skuteczność w realizacji „pojednawczej misji”[52]. Payart podkreśla zarówno „elastyczność w doborze metod, jak i stanowczość w dążeniu do osiągnięcia wybranego celu”. Charakteryzując Patka francuski dyplomata pisze, że „obdarowany przez naturę wyostrzonym zmysłem oceny sytuacji, mistrz w sztuce obchodzenia przeszkód i wyszukiwania punktów najmniejszego oporu, wykazał się wielką umiejętnością korzystania z atutów, jakie dawała mu doskonała znajomość środowiska, więzy przyjaźni zadzierzgnięte przed wojną z licznymi politykami znajdującymi się dziś u władzy oraz sympatia jaką cieszył się w byłych środowiskach rewolucyjnych jako były adwokat polityczny”[53]. 

            Opinie odnośnie do zasług, lojalności wobec francuskiego sojusznika, „pełnego zaufania Marszałka”, doskonałych umiejętności obserwacyjnych i znawstwa spraw rosyjskich powtarza J. Laroche po powrocie Patka do Polski w 1933 roku. Dodaje, że „jego pozycja w Moskwie należała do wyjątkowych” z uwagi na znajomości w elitach władzy, i że osobiście korzystał chętnie z opinii tego „człowieka dobrze wychowanego, wykształconego i rozmownego”[54].

            Również z Waszyngtonu, u schyłku dyplomatycznej kariery Patka, w 1935 roku, płyną na Quai d’Orsay pochwały i wysokie oceny współpracy z nim. Ambasador A. de la Boulayé podkreśla jego starania, by mimo „reorientacji polityki narzuconej Polsce przez Becka”, zachować dobre relacje z władzami francuskimi. Patek podkreśla wagę, „jaką przywiązuje do utrzymania ścisłych i ufnych stosunków” między obu państwami i tym samym dystansuje się od polityki swego rządu[55]. Po odwołaniu z Waszyngtonu, uzasadnianego względami zdrowotnymi, ambasador L. Noël, informując ministra P.-E. Flandina o nominacji Patka na senatora, pisze, że „Piłsudski lubił Patka i otaczał go opieką”, że „podobnie zachowywał się prezydent Mościcki”, a Beck respektując obu „przez rok zwlekał z decyzją w jego sprawie”[56].

            W podobny sposób o Patku pisali także dyplomaci innych państw zachodnich[57]. Także źródła radzieckie wskazują, że w Moskwie traktowano go z szacunkiem i powagą. Zarówno osoby kierujące polityką komisariatu spraw zagranicznych (NKID), jak i pracownicy sektora polskiego z uwagą analizują słowa i działania Patka[58].

            Z opinii osób osobiście znających Patka wyłania się więc dość jednolity obraz osoby zaangażowanej, sprawnej, znającej warsztat dyplomatyczny, ale posługującej się nim nieszablonowo i niestandardowo, skłonnej do innowacji, elastycznej, ale wiernej pryncypiom, lojalnej, ale potrafiącej wyrażać odrębne zdanie, działającej umiejętnie, choć czasem emocjonalnie, patriotycznej, wiernej zasadom, zawsze utożsamianej przy tym z Piłsudskim i dyskontującej w oczach innych dawną działalność odważnego obrońcy walczącego po stronie słabszych i szlachetnych, osoby raczej szanowanej, choć nie zawsze lubianej, także z powodu pewnego egotyzmu i drażliwości. W każdym razie wyraźnie zarysowanej osobowości.

4. Historycy o Stanisławie Patku

            Jaki obraz Patka mają pojawia się zatem w pracach historyków?

            Okazuje się przede wszystkim, że najbardziej trwały i sugestywny jest mit obrońcy w procesach politycznych. Historycy uwypuklają ten aspekt biografii Patka tak samo jak jego współcześni[59]. Odwaga w przeciwstawianiu się caratowi budzi bowiem szacunek również przeciwników rewolucji. Wyrażają ją politycy, dla których rewolucjoniści 1905 nie byli kolejnym pokoleniem powstańców, lecz szkodliwymi doktrynerami, uniemożliwiającymi prowadzenie słusznej według nich w owej chwili „Realpolitk” wobec caratu. Ocena polityczna ustępuje bowiem w polskiej tradycji ocenie aksjologicznej. Uczciwy polityczny przeciwnik rewolucji przyznaje, że obrona rewolucjonistów jako walka z zaborcą staje się czynem patriotycznym, a jednocześnie jako walka ze złem może być czynem etycznym[60].

            Poza oceną tego faktu opinie historyków o S. Patku i jego służbie państwowej nie są jednolite. M. Gmurczyk-Wrońska uważa, że w polskiej historiografii istnieją dwa przeciwstawne stanowiska i personifikuje je. Z jednej strony J. Pajewski, z drugiej P. Łossowski i J. Łaptos. Pierwszy jest krytyczny, drudzy widzą w Patku dobrego polityka i dyplomatę[61].

            Symptomatyczne jest zestawienie sądów, które formułują o S. Patku wybitni historycy, autorzy poszczególnych rozdziałów IV tomu pomnikowej i opiniotwórczej Historii dyplomacji polskiej[62].

            W. Michowicz charakteryzuje Patka jako adwokata i „działacza PPS-Frakcji Rewolucyjnej, współtowarzysza Piłsudskiego” (co jest słuszne w odniesieniu do wymienionych łącznie z nim T. Filipowicza, M. Sokolnickiego, W. Jodko-Narkiewicza, a nawet L. Wasilewskiego, ale nie wobec Patka, chyba że „działacz” i „współtowarzysz” mają tu jakieś szczególne znaczenie), „bliskiego Piłsudskiemu polityka” (a więc w pierwszych miesiącach 1919 roku, na konferencji w Paryżu, jeszcze nie był dyplomatą) czy nawet „jego człowieka” (z czym można się zgodzić)[63].

            P. Łossowski określa z kolei S. Patka jako „znanego liberała”, podkreślają znaczenie w pracy dyplomatycznej jego powiązań wolnomularskich (w pełni słusznie, szczególnie w odniesieniu do działań podejmowanych we Francji) i kontaktów z „wieloma wpływowymi działaczami żydowskimi” (przyjmując w tym względzie świadectwo samego Patka, chyba uzasadnione i łączące się z poprzednio wskazanymi powiązaniami). Jako ministra uznaje go natomiast za „powolne narzędzie w rękach Piłsudskiego”, co raczej negatywnie przesądza ocenę jego kompetencji nie tylko w zakresie decyzji politycznych, ale również taktyki i techniki dyplomatycznej[64]. P. Łossowski wskazuje też, że Patek nie osiągnął tak potrzebnych Polsce w tym czasie sukcesów dyplomatycznych[65]. W kontekście ogólnej oceny symboliczne znaczenie ma opis okoliczności towarzyszących upadkowi rządu L. Skulskiego i ostatnich dni sprawowania przez Patka urzędu ministra spraw zagranicznych. Według P. Łossowskiego, wobec narastającej fali krytyki za brak sukcesów w uzyskaniu wsparcia Zachodu , kierowanej „w dużym stopniu przeciw ministrowi Patkowi”, wyjechał on nagle z Warszawy, „czując słabość swojej pozycji i pragnąc uniknąć krytyki w sejmie”. Wyjechał tak nagle, że „nie zdążył zawiadomić nawet o nim swoich zastępców…”[66]. Co gorsza, nastąpiło to po przerwaniu frontu polskiego na Ukrainie przez bolszewików. W podtekście sformułowań Łossowskiego trudno nie odczytać zarzutu dotyczącego charakteru ministra. Czy nie chciał, mimo braku sukcesów, utrzymać się aby za wszelką cenę na stanowisku? Czy nie był przypadkiem tchórzliwy? P. Łossowski nie może z drugiej strony nie odnotować, że „ucieczka” Patka zakończyła się w Paryżu, gdzie podjął natychmiast działania dyplomatyczne. które w zwykłych czasach mogły być uznane za sukces, choć nie były wówczas sukcesem na miarę potrzeb[67]. Niestety, autor oparł się w opisie wydarzeń na jednym, w dodatku tendencyjnym źródle, na plotkarskich wspomnieniach Władysława Günthera-Schwarzburga[68]. W rzeczywistości „powolne narzędzie” podjęło wtedy działania uzgodnione z naczelnikiem państwa i z premierem[69]. Bez komentarza P. Łossowski podaje natomiast, że – mimo iż w kolejnym rządzie Piłsudski „stawia już na innego ministra” – to właśnie Patek zostaje przewodniczącym polskiej delegacji na konferencję szefów rządów europejskich w Spa[70]. Prowadzi tam rozmowy między innymi z D. Lloydem Georgem, zyskując co najmniej zrozumienie dla swoich argumentów[71]. Nie ma też mowy o tym, że do końca prowadzi sprawy Śląska Cieszyńskiego.

            Ciekawe przy tym, że P. Łossowski, pisał wcześniej (i później), że opinię o Patku jako „nieudolnym i kiepskim dyplomacie” trzeba uznać za „jednostronną” i „krzywdzącą”[72].

            Autor kolejnego rozdziału Historii dyplomacji polskiej, W. Materski, wyraża o Patku opinię całkowicie negatywną. W jednym zdaniu dyskwalifikuje on go całkowicie jako dyplomatę: „osoba posła [w Tokio]… nie rokowała intensyfikacji kontaktów”[73]. Podstawą oceny jest tutaj krótki fragment pamiętników M. Rataja, wyjątkowo niechętnego, jak już wiemy, wobec Patka. W. Materski uzasadnia dyskwalifikacją słowami Rataja, że Patek w stolicy Japonii „zażywał spokoju, a pierwszy swój raport nadesłał… dopiero po rocznym pobycie”, informując we wrześniu 1924 roku w jednym zdaniu, po francusku, o wielkim trzęsieniu ziemi. Szkoda, że autor pominął kolejną informację Rataja, o powodach nominacji Patka. Otóż został on posłem w Tokio, bo „interesował się japońszczyzną z punktu widzenia amatora-zbieracza i posiadał ładną podobno kolekcję przedmiotów japońskich”, więc „mianowano go później, żeby coś z nim zrobić…”[74]. Informacja ta weryfikuje przecież mit o ważnej roli Tokio jako punktu obserwacyjnego polityki rosyjskiej na Dalekim Wschodzie, a także o Patku jako „wytrawnym znawcy” spraw rosyjskich.

            Mamy tu do czynienia z jedną z typowych emeszestowskich anegdot[75] i trzeba zachować dużą ostrożność, zanim przyjmie się ją za obiektywną relację o faktach. Gdyby W. Materski zwrócił uwagę na fakt, że słynne trzęsienie ziemi miało miejsce we wrześniu 1923 roku, jego negatywna ocena Patka byłaby jeszcze bardziej sugestywna. Przecież Patek tak bardzo „zażywał spokoju”, że o katastrofie (w której, jak wiadomo, o mało nie stracił życia) doniósł dopiero w rocznicę wydarzenia.

            Nie sprawia raczej większych trudności ustalenie, że posłem w Tokio Patek został dwa lata przed trzęsieniem ziemi, a trzy przed anegdotą (we wrześniu 1921 roku). Było zatem jeszcze gorzej: Patek raportów w ogóle nie pisał, a pierwszą informację, w dodatku po francusku, przesłał dopiero po trzech latach. Jeśli podporządkować się chronologii anegdoty, to kto negocjował i parafował w grudniu 1922 roku traktat handlowy i nawigacyjny z Japonią, o którym sam W. Materski pisze, że w 1925 roku został wprowadzony w życie? Skoro nie Patek, to kto? Warto ten osąd oparty o jedno źródło, ale za to z trzeciej ręki, zestawić z cytowanymi powyżej opiniami bezpośrednich świadków tokijskiej działalności Patka – W. Jędrzejewicza i P. Claudela[76]. Przy okazji warto podkreślić, że raport jest inną formą komunikacji z MSZ niż depesza informacyjna[77]. Anegdoty o braku korespondencji urzędowej Patka z Tokio powinny raczej zachęcać do weryfikacji niż zwalniać z badań archiwalnych. Na tej samej zasadzie można twierdzić, cytując z kolei anegdotkę podaną przez M. Budnego, że w USA Patek też nie pisał raportów i zajmował się wyłącznie zakupami damskich torebek[78]. Chyba nikt do tej pory nie interesował się jego raportami z Waszyngtonu. Nie da się zaprzeczyć jedynie, że w Moskwie Patek pisał raporty, i to – nie wiadomo dlaczego – często i obszernie.

            M. Leczyk przedstawia wydarzenia związane z moskiewskim okresem działalności Patka w oparciu o rzeczywiste badania źródłowe. Twierdzenie, że był on „doświadczonym dyplomatą”, życzliwie przyjętym w Moskwie, bardzo aktywnym od początku swojego pobytu, znajduje po obecnej publikacji M. Gmurczyk-Wrońskiej powszechnie dostępną dokumentację. Autor poświęca kilkanaście stron analizie działań Patka, negocjującego z Rosją Radziecką, a także okolicznościom politycznym, które określały ramy skuteczności pertraktacji i wyznaczały doraźną taktykę (przy zasadniczo niezmiennej strategii)[79]. Dla nikogo nie ulega wątpliwości, że poseł polski był w nich zarówno dobrze przygotowany merytorycznie, jak również umiejętny i skuteczny w taktyce negocjacyjnej.

            Warto zwrócić uwagę także na opinię M. Kornata, który przyznaje, że S. Patek „zajmuje bez wątpienia w dziejach służby zagranicznej interesujące miejsce”[80]. Przede wszystkim jest to, znowu, „wybitny adwokat, ceniony obrońca polityczny”, którego kierowanie ministerstwem spraw zagranicznych było mniej udane”, jako minister był „pozbawiony większych osiągnięć”, a w każdym razie, zważywszy, że przyszło mu działać w trudnych warunkach, „nie pozostawił po sobie jednoznacznie dobrej opinii”[81]. Można odnieść wrażenie, że osąd ten wyprowadzony został z pamiętnik Rataja, wywiadu Strońskiego, który dostrzega zresztą pewne sukcesy Patka i anegdot Günthera-Schwarzburga[82]. Patek jako poseł w Moskwie jest oceniony wyżej: „wprawdzie zadanie miał trudne, także z powodów osobistych”[83], ale „posiadał dobrą znajomość Rosji” i „miał opinię człowieka niepozbawionego inteligencji i taktu”. Z perspektywy rokowań o pakt o nieagresji „jego misja przyniosła powodzenie”[84].

            J. Łaptos, wymieniony przez M. Gmurczyk-Wrońską obok P. Łossowskiego jako „obrońca” Patka, faktycznie uznaje go za wybitnego dyplomatę[85]. Jednak również jego opinia nie wynika chyba z pogłębionej analizy działalności Patka, lecz z ogólnej znajomości ówczesnej polityki i roli, którą w niej odgrywał, a w szczególności – ze znajomości źródeł, które J. Łaptos sam wydawał.

            Podobnie pozytywną opinię o dyplomatycznych umiejętnościach „znanego obrońcy rewolucjonistów przed sądami carskimi” sformułował jeszcze w 1980 roku, w innych czasach i warunkach, A. Skrzypek. Patek „okazał się zdolnym negocjatorem”, który osiągał w rokowaniach z dyplomatami ZSRR znaczne sukcesy, broniąc polskiego stanowiska i polskich sformułowań traktatowych. Autor ten, jako jeden z nielicznych, wychodzi poza stereotypowy wizerunek Patka, mającego być tylko i wyłącznie wykonawcą woli Piłsudskiego. Dostrzega w czasie misji w Moskwie różnice stanowisk między nimi i próby Patka doprowadzenia do dalej idącego odprężenia niż to zakładał Piłsudski[86].

            Rozważając na koniec ocenę J. Pajewskiego, trudno zorientować się, czemu uczony ten zawdzięcza nominację ze strony M. Gmurczyk-Wrońskiej na głównego krytyka Stanisława Patka. Jeśli chodzi o rozmowy, które z ramienia Naczelnego Komitetu Narodowego i kręgów aktywistycznych Patek prowadził w 1914 i 1915 z politykami francuskimi oraz angielskimi, Pajewski nie stawia mu zarzutów, a o samej osobie wypowiada się pochlebnie. W odniesieniu do wyników działalności w trakcie konferencji paryskiej jest pełen uznania, ba, uważa Patka za najwartościowszego ze wszystkich uczestników wskazanych przez Piłsudskiego. Podobnie jak inni, również Pajewski stwierdza, że doprowadzenie do pozytywnego końca rokowań w sprawie paktu o nieagresji z Rosją stanowi duży sukces osobisty Patka[87]. Pajewski faktycznie krytykuje go jako ministra, ale zasadniczo tylko z powodu torpedowania propozycji pokojowych bolszewików w pierwszej połowie 1919 roku, a właściwie z powodu błędnego, jego zdaniem, sposobu prezentowania stanowiska polskiego na Zachodzie („grę tę Patek przegrał” – z Cziczerinem). Pajewski, opierając się w tym zakresie na opinii Skirmunta, którego wspomnienia pisane są z punktu widzenia antagonistycznej koncepcji polityki wschodniej i z ograniczonej perspektywy poselstwa w Rzymie, zdaje sobie jednak sprawę, że w osobie Patka krytykuje w istocie Piłsudskiego[88].

            Oceniając wyniki działań Patka z kwietnia i maja 1920 roku, gdy próbował osłabić sprzeciw Zachodu wobec nowego („ukraińskiego”) etapu wojny z Rosją, trudno „za brak sukcesu misji” obarczać go odpowiedzialnością osobistą. Trzeba pamiętać, że Patek działał w środowiskach nieprzychylnych lub wrogich polskiej polityce wschodniej, zarówno z powodów politycznych, jak i gospodarczych, a także ideologicznych oraz moralnych (pacyfizm po Wielkiej Wojnie), w części niechętnych samym Polakom, a w całości obcych wobec problemów wschodniej Europy i nie znajdujących motywacji dla ich poznania i dla zaakceptowania odmienności. Pomoc środowisk wolnomularskich, na którą być może liczono przy nominacji Patka, nie mogła być znacząca, gdyż nie wyróżniały się wśród niechętnego establishmentu jakąś życzliwością wobec Polski. Jedynym poważniejszym atutem mogły być obawy Zachodu przed bolszewizmem, ale w kategoriach bieżącej polityki nie miały one znaczenia. Starania Patka nie mogły przekonać polityków zachodnich do racji Piłsudskiego, bo ich własne poglądy miały charakter zasadniczy: wynikały z zasad „porządkujących Europę”, z którymi samodzielna polityka Piłsudskiego stała w sprzeczności. Prócz zasad były również interesy, „racje stanu” państw, którymi kierowali. Polska polityka wschodnia realizowała wizję, która im nie służyła, a mogła nawet być szkodliwa. Rozmówcy Patka mieli za sobą większość klasy politycznej swoich państw, byli przecież jej częścią, zależeli od parlamentów, w których wyrażano te same idee. Zgodna z nimi była też większość demokratycznej opinii publicznej, prasa, intelektualiści. Lewicowa mniejszość była zresztą jeszcze bardziej przeciwna Polsce. Misja Patka, ani nikogo innego na jego miejscu, nie mogła zatem zmienić orientacji Zachodu. Mimo to ta „mission impossible” była jednak konieczna. Obowiązkiem polskiej dyplomacji było kwestionowanie zasad, które wzmacniały na dłuższą metę sprzeczności i prowadziły do nowych konfliktów, uporczywe wskazywanie odmiennych punktów widzenia, wyjaśnianie niezrozumiałego kontekstu wydarzeń, łagodzenie siły zarzutów, osłabianie antypolskich stereotypów. Trzeba było budzić sympatię polityków, w czym ważny był aspekt osobistych kontaktów, oraz pozytywne nastawienie wśród opinii publicznej. Wszystko to Patek robił, ze skutkami na miarę okoliczności i możliwości. Na ich miarę były godne odnotowania, choć nie takie, jakie chciałoby się mieć. Cóż, oczekiwanym dziś przez historyka „sukcesem misji” w 1920 roku byłaby jedynie znaczna pomoc materialna i militarna dla Polski oraz poparcie polityczne dla jej dalekich wschodnich granic. Zarzut wobec Patka ma podobną naturę jak zarzuty wobec polityków bezskutecznie zabiegających o pomoc dla powstania kościuszkowskiego, listopadowego czy styczniowego. Nie ma w nich analizy dokonywanej „oczami Zachodu”. Są zawiedzione nadzieje i gorycz utraconych szans.

            Konkluzja wynikająca z powyższego zestawienia może być tylko jedna. Jeśli szukamy w historiografii polskiej gruntownej, obiektywnej oceny Stanisława Patka i jego działalności, rodzącej się z solidnej analizy o jasnych kryteriach, to jej nie znajdziemy. Nie ma w niej spodziewanej dialektyki dwu nurtów poglądów, są natomiast opinie ad casum, ad usum et ad hoc. Nie tylko nie pojawia się autorytatywna ocena całościowa, ale nie ma też ocen Patka na poszczególnych płaszczyznach jego aktywności: prawnika, polityka, ministra, dyplomaty i wolnomularza[89]. Przecież dopiero ich analiza pozwoli na oceny cząstkowe, a z kolei ich zestawienie doprowadzi do oceny całościowej.

            Analizując aktywność Patka, trzeba też dostrzec, że nawet na każdej z wybranych płaszczyzn nie jest on aktorem grającym jedną rolę, ale występuje w wielu: kreatora, inspiratora, pomocnika, zwierzchnika, wykonawcy czy moderatora grupy. Każdej z ról przypisane są odmienne funkcje w odniesieniu do dramatu wydarzeń i oceny muszą to brać pod uwagę. To co te role łączy, to postać i osobowość bohatera.

5. Klucz do biografii Stanisława Patka

            Autor pracujący nad biografią dochodzi w pewnym momencie do jakiegoś roboczego modelu swojego bohatera. Informacje o nim porządkuje i ocenia z założonej perspektywy, przymierza do skali osiągnięć i skali wartości. Kryteria klasyfikacji mogą być rozbudowane, ale u ich podstaw pojawia się to samo zasadnicze pytanie: co w życiu bohatera było najważniejsze, co wyznaczało jego kierunek, nadawało mu treść. Odpowiedź pozwala scalić opisy jego działalności czy zachowania, połączyć informacje o nim w spójny obraz. Można nazwać ją „kluczem do biografii”. M. Gmurczyk-Wrońska pisze o tym, zapewne w związku z projektowaną monografią Patka, że „najwięcej miejsca w jego pracy i życiorysie zajmują sprawy rosyjskie i one stanowią chyba klucz do jego biografii”[90].

            Jak mamy rozumieć „sprawy rosyjskie”? Pewnie chodzi o kolejne sekwencje wydarzeń w jego życiu, w których występował on przeciw Rosji. Obrona Polaków walczących z carskimi władzami, walka z instytucjami państwa rosyjskiego o prawa dla Królestwa, działania na rzecz niepodległości Polski przeciw Rosji, następnie walka z Rosją o utrzymanie wywalczonej niepodległości, a w końcu starania o jej zabezpieczenie przed nową Rosją i znalezienie z nią bezpiecznego modus vivendi. Niewątpliwie tak było. Te fragmenty biografii Patka wysuwają się na plan pierwszy, pozwalają potraktować jego życie linearnie. Ale stwierdzenie tego faktu nie odkrywa przed nami osobowości Patka ani mechanizmu jego wyborów.

            „Sprawy rosyjskie” są kluczem do jego życiorysu w podobny sposób, w jaki były dla każdego Polaka żyjącego pod zaborem rosyjskim, gdy jego aspiracje wykraczały poza sferę życia prywatnego. Jeśli Polak chciał być aktywny w życiu publicznym, punktem wyjścia stawały się dla niego „sprawy rosyjskie”, czyli konfrontacja z zaborcą. Dla tych ludzi, czy byli konspiratorami czy ugodowcami, rewolucjonistami czy przemysłowcami, działaczami oświatowymi czy żołnierzami branymi na „japońską wojnę”, a nawet dla tych, którzy chcieli z Polaków stać się Rosjanami, rzeczywistość krajowa nie dawała żadnej możliwości wyrwania się z kleszczy śmiertelnej dialektyki relacji polsko-rosyjskich. Przenikała ona i determinowała ich życie. Pod tym względem „sprawy rosyjskie” nie są jakimś specyficznym kluczem do biografii Patka. Ani przed, ani po 1918 roku. Po 1918 roku był na nie zresztą skazany razem z całą elitą II Rzeczpospolitej, nieco tylko inaczej niż przed 1918.

            Wydaje się, że patrząc na postać Patka należy odwrócić perspektywę analizy. Na pierwszym planie stanie nie to, wobec czego podejmował działanie, ale przyczyny, dla których to robił. One determinowały postępowanie Patka. Nie „sprawy rosyjskie” są kluczem do jego biografii, ale postawa wobec wyzwań, które niosła ze sobą polityczna, kulturowa, cywilizacyjna konfrontacja Polaków i Rosjan. To ona była źródłem jego działań w „sprawach rosyjskich” i zapewniała im spójność. Kluczem do biografii Patka są raczej „sprawy polskie”. Są obowiązki, do których poczuwał się wobec społeczeństwa, wobec Polaków i wobec państwa polskiego. „Sprawy rosyjskie”, francuskie, angielskie, czechosłowackie, japońskie, amerykańskie etc., są tylko tylko imionami kolejnych wyzwań w służbie podjętej dla tych obowiązków.

            Z tego względu konieczne jest ustalenie, jak Patek rozumiał „sprawy polskie”, jakie miał wyobrażenia o polskim społeczeństwie, jaki jego model i jakie wartości w życiu zbiorowym były dla niego najważniejsze. W jego działalności na plan pierwszy wysuwa się pytanie, jak w poszczególnych jej okresach pojmował polski interes narodowy, interes państwa? Pisząc o sferze publicznej, nie można pominąć rekonstrukcji jego osobistego systemu wartości.

            Z pewnością Patek był przekonanym demokratą i liberałem. Wychodził z założeń demokratycznych, przyjmował wolność jako podstawę rozwoju i sprzyjał postępowi, rozumianemu w duchu oświeceniowym. Odrzucał przy tym metody rewolucyjne. Mimo zrozumienia dla lewicy społecznej i sympatii dla jej ludzi nie był socjalistą. W kontaktach z nimi kierował się chyba mniej poglądami politycznymi, niż pobudkami moralnymi, humanitaryzmem. Był zawsze w jakiejś mierze idealistą, wrażliwym na krzywdę i niesprawiedliwość, współczującym, skłonnym do pomagania tym, którzy chcieli im zaradzić. Jak pisał w 1927 roku: „osobiście jestem zawsze za obroną ludzi prześladowanych za swe przekonania, za swe poświęcenie i za swą szlachetną działalność”[91].

            Jeszcze raz warto podkreślić, że w jego działaniach wyraża się etos inteligencji polskiej z Królestwa, która w jego pokoleniu łączyła zrozumienie pozytywistycznej pracy dla społeczeństwa (organicznej pracy nad społeczeństwem, pracy dla jego zbudowania) z idealizmem w sposobie działania.

            Był głęboko osadzony w tradycjach patriotycznych, wierny polskości, która stanowiła dla niego wartość samą w sobie (szczególnie w „sprawach rosyjskich”). Jego patriotyzm nie miał komponentów religijnych, uznawał zasługi Kościoła, ale był laicki. W stosunku do Rosji Patek zdaje sobie sprawę z fundamentalnej sprzeczności interesów, ale nie jest antyrosyjski. Rozumie Rosję i szanuje Rosjan (choć nie ich imperialne instytucje i osoby, które realizują ich cele). Nie ma w nim lekceważenia i poczucia wyższości. Była to zresztą cecha większości osób, którzy poznali Rosję przedrewolucyjną, którzy żyli wśród Rosjan, obecna także w Piłsudskim, ale już obca następnym pokoleniom.

            Dążenie do odzyskania niepodległości, do odtworzenia państwa polskiego wydaje się u Patka imperatywem kategorycznym. Aktywność na ich rzecz rośnie w miarę, jak stają się realne. W działaniach Patka po 1915 roku coraz silniejszy jest element „państwowy”, udział w tworzeniu i usprawnianiu struktur i instytucji państwowych. Był „państwowcem” w takim sensie, jaki słowo to miało w okresie międzywojennym.

            Należy zwrócić jeszcze uwagę na zespół cech, mających źródło w doświadczeniu zawodowym Patka. Adwokat nie jest twórcą rzeczywistości, jest jej komentatorem albo modyfikatorem. Nie tworzy faktów, pomaga znaleźć się wobec nich (wśród nich). Przedmiot jego aktywności to konkretni ludzie. Działa na rzecz interesów jednej grupy w świecie złożonym z interesów i racji innych. Działa sam, jest indywidualistą. Z klientem łączą go szczególne więzy lojalności. Czasem utożsamia się z nim, z jego interesem, ale natura zawodu czyni go niezależnym. Szuka optymalnej drogi do zaspokojenia jego roszczeń albo dla zminimalizowania jego straty. Chętniej działa „sposobem” niż siłą. Częściej widzi rozwiązanie w negocjacjach, w kompromisie, w porozumieniu niż w walce; ustępstwa są częścią gry. Unika radykalizmu i polaryzacji stanowisk zamykającej dialog. W jego pracy ważne jest poczucie realizmu. Wie, że nie uzyska sukcesu bez właściwego określenia pola działania, bez trafnej oceny własnych środków i możliwości, bez realistycznego podejścia do celów. Musi więc mieć rozwiniętą samoświadomość.

            Wydaje się że ułamkowe spostrzeżenia Strońskiego i Jędrzejewicza można rozszerzyć. Osobowość Patka, który przeszedł do polityki i dyplomacji jako człowiek dojrzały, jest w pełni uformowana i nie zmienia się w nowych warunkach. Na nowym polu aktywności jest dalej adwokatem[92]. Gdy idealistyczne nastawienie krzyżuje się z realizmem ocen i działań, zwycięża trzeźwa ocena realiów. Nie ma skłonności do ryzyka i kroków o nieprzewidywalnych skutkach. W sprawach, których nie da się wygrać, podejmuje działania, jeśli brak obrony może pogorszyć położenie na przyszłość. Jeśli decyduje się na działania, chce mieć swobodę wyboru taktyki i środków. Jego podległość, na przykład wobec Piłsudskiego, ma specyficzny charakter. Nie jest podkomendnym. Patek-adwokat nie jest dyspozycyjnym wykonawcą poleceń, on zobowiązuje się do dzieła, do realizacji wskazanej sprawy. Jest charakterystyczne, że w tej roli nie wchodzi w układy personalne, nie tworzy sobie zaplecza. Ma pewność siebie w granicach własnej funkcji, bez ambicji wyjścia poza nią, bez dążenia do władzy dla niej samej. Patek nie potrzebował kariery, nie szukał dla siebie nowych płaszczyzn aktywności. Kolejne wyzwania nadchodziły w sposób naturalny, jako konsekwencje pierwszej decyzji zaangażowania się w politykę polską.

            W latach 1914-1918 Patek stawał się stopniowo „adwokatem interesu narodowego” Polski. Po 1918 zaangażował się bez reszty w jego obronę[93]. Wydaje się, że rozumiał go podobnie jak Piłsudski i dlatego przyjmował zlecenia z jego rąk. Nie był jednak bezkrytyczny wobec jego ocen. Nie rezygnował także z własnych poglądów na sposób realizacji wskazanych celów i z własnych metod działania.

            Stanisław Patek występował w działalności publicznej w ciągu kilkudziesięciu lat w bardzo różnych rolach. Można powiedzieć, że nie ma w jego życiu ciągłości form tej aktywności, jest natomiast kontynuacja dzieła człowieka o silnej, koherentnej, osobowości, o dużych zdolnościach i wyobraźni, zawsze czynnego i zawsze oddanego Polsce.

 

Jarosław Reszczyński

 

 

Przypisy

[1] Z tego czasu pochodzi jego bliska znajomość z Józefem Piłsudskim, nacechowana aż do jego śmierci trwałym wzajemnym zaufaniem. Patek bronił także rewolucjonistów, których późniejsze losy związały się z Rosją bolszewicką (z SDKPiL i PPS-Lewicy). Status obrońców politycznych w Rosji carskiej był wyjątkowy. Przepisy pozwalały im na dostęp do skazanych i ich środowiska oraz do akt śledztwa. Byli jedynym tolerowanym przez władze oparciem dla prześladowanych. Mogli demaskować nadużycia i sądowe bezprawie, informować opinię publiczną. Rzetelne sprawowanie tej funkcji narażało na represje władz. Obrońca polityczny był w powszechnym odbiorze synonimem człowieka prawego i szlachetnego, o znacznej dozie odwagi cywilnej, i darzony był szacunkiem nawet przez przeciwników.

[2] Od 1903 roku aktywnie uczestniczył w pracach Ogólnej Kasy Pomocy Więźniom Politycznym, z której w 1905 narodził się Związek Pomocy dla Więźniów Politycznych, a nieco później Związek Pomocy dla Ofiar Politycznych. Jego twórcy przychodzili z pomocą „powracającym do domów swych więźniom politycznym, przybywającym z wygnania zesłańcom i emigrantom, rannym oraz rodzinom poległych, rannych i więzionych”. Po 1908 władze carskie zastosowały represje wobec półlegalnych działań pomocy dla więźniów. Próba legalizacji doprowadziła do powstania w 1908 roku Towarzystwa Opieki nad Wychodzącymi z Więzień „Patronat”, które działało aż do 1948 roku. Zob. H. Kiepurska, Adwokaci warszawscy w czasie rewolucji 1905-1907, Palestra 4 (1964), przedruk Palestra 1-2 (2006), s. 145 i n. S. Patek był także działaczem Koła Młodych Prawników, należał do Związku Adwokatury Polskiej, a potem inicjował powstanie Koła Obrońców Politycznych. Działalność ta związała go ze Stefanią Sempołowską, której stał się życiowym partnerem.

[3] Ugrupowania liberalne w Królestwie były małe liczebnie, ale dzięki autorytetowi i pozycji liderów były ważne jako partie opinii. W tym czasie dochodziło do ich współdziałania z przedstawicielami Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego i Stronnictwa Polityki Realnej, a także z rosyjskimi konstytucyjnymi demokratami.

[4] Zob. S. Grabski, Pamiętniki, II, Warszawa 1989, s. 89. Zwraca uwagę fakt, że Piłsudski nie podał nazwiska Patka wśród trzech osób „w pierwszym rzędzie” zaproponowanych do kooptacji.

[5] Do rządu L. Skulskiego S. Patek wszedł z pewnym opóźnieniem, nie w dniu jego zaprzysiężenia 13.12.1919, a 16.12.1919 (ministerstwem kierował wcześniej Władysław Wróblewski). Była to zresztą jedyna zmiana w składzie rządu przez cały czas jego działalności. Zob. J. Reszczyński, Stanisław Patek. Przyczynek do biografii, w niniejszym numerze czasopisma.

[6] Pewne clichés dotyczące osoby i działalności Patka przenikają do sądów historyków, szczególnie dawniejszych. Do źródeł wtórnych można mieć w tej mierze większy dystans niż do opisów świadków.

[7] Zob. M. Gmurczyk-Wrońska, Stanisław Patek – szkic do biografii: stan badań, źródła, problemy badawcze, Dzieje Najnowsze, 39.3 (2007), s. 3-25; idem, ZSRR w raportach Stanisława Patka, Dzieje Najnowsze, 40, 4 (2008), s. 159-174.

[8]Stanisław Patek, Raporty i korespondencja z Moskwy (1927-1932), Wstęp, wybór i opracowanie dokumentów Małgorzata Gmurczyk-Wrońska, Warszawa 2010.

[9] Projekt badawczy „Stanisław Partek i jego czasy- biografia Stanisława Patka (1866-1944), adwokata i dyplomaty” jest finansowany przez MNiSW. Na stronie internetowej IH PAN (on line: http://www.ihpan.edu.pl/index.php?id=444; dostęp 12.06.2011) tytuł publikacji figuruje jako indywidualny projekt badawczy autorki („Stanisław Patek (1866-1944) i jego czasy. Raporty i korespondencja Stanisława Patka z Moskwy”).

[10[ Tak można rozumieć opis projektu badawczego na stronie internetowej IH PAN (on line: http://www.ihpan.edu.pl/index.php?id=79; dostęp 12.06.2011): „Projekt trzyletni (2008-2011), którego celem jest opracowanie biografii Stanisława Patka (1866-1944), adwokata i dyplomaty. Badania będą uwzględniać szeroko środowiska w których Patek działał, szczególnie: liberałów, wolnomularzy, dyplomatów i polityków okresu Królestwa Polskiego i lat międzywojennych. Zagadnienia te zostaną wykorzystane do wielopłaszczyznowej analizy miejsca i roli Polski w stosunkach międzynarodowych”. Projekt jest niezwykle ambitny i wydaje się uwzględniać wszystkie role, w których Patek występował, nie tylko „adwokata i dyplomaty”.

[11] Zob. także P. Łossowski, Dyplomacja polska 1918-1939, Warszawa 2001, s. 37-38; M. Kornat, Stanisław Patek i początki jego misji w Moskwie w r. 1927 (w świetle nowych dokumentów), Zeszyty Historyczne 160 (2007), s. 141-145.

[12] „Czas” nr 325 z 15.12. 1919 (wstępny artykuł redakcyjny).

[13] „Czas” nr 330 z 21.12.1919. Korespondencja kładzie nacisk na konieczność reorganizacji przez Patka ministerstwa (według niej zupełnie dysfunkcjonalnego w stosunku do potrzeb) i przewiduje, że dodanie mu przy tworzeniu rządu dwu podsekretarzy stanu, reprezentujących sprzeczne interesy partyjne (J. Dąbskiego i M. Seydy) może to uniemożliwić. Zwraca uwagę, że zasługi Patka jako obrońcy politycznego, otwierające jego służbę publiczną, mają po 1918 roku ograniczone znaczenie. Są znane i podkreślane z zaborze rosyjskim. W Galicji trzeba o nich informować, a wiedza o zasługach Patka w Wielkopolsce musiała być jeszcze mniejsza. W optyce „galileusza” S. Kutrzeby brak jest w związku z Patkiem jakichś „wartości dodatkowych”. Zob. S. Kutrzeba, Kongres, traktat i Polska, Warszawa bez roku wydania, ale 1919, s.22, 23, 35: „z lewicy”, 47.

[14] Wydaje się, że z całego towarzystwa socjalistycznego i legionowego, najbliższy związek łączył Patka z samym Piłsudskim. Pomijając wpływ charyzmy marszałka, wynikało to niewątpliwie z pokoleniowej bliskości, podobnych doświadczeń życiowych, z emocjonalnego patriotyzmu wyrosłego z romantycznych tradycji i specyficznie pojmowanych wartości, ze szczególnej wrażliwości społecznej (która mogła prowadzić, zależnie od predyspozycji osobistych i osiągniętej wcześniej pozycji społecznej, do działalności rewolucyjnej lub tylko do aktywnej sympatii dla niej), a w końcu z zaufania zrodzonego jeszcze w czasie rewolucji 1905 roku (Piłsudski ukrywał się w mieszkaniu Patka) i umocnionego w czasach późniejszej współpracy.

[15] Z. Zaremba, socjalista z Królestwa (Wspomnienia. Pokolenie przełomu, Kraków-Wrocław 1983, s. 195), mówi o swoim spotkaniu z emisariuszem Tymczasowej Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych w czasie I wojny światowej w warszawskim mieszkaniu Patka. Samo udostępnienie lokalu wymagało odwagi, wobec perspektywy oskarżenia przez Rosjan o zdradę stanu i kary śmierci. Nieznający przed wojną Patka galicyjski socjalista H. Lieberman cytuje negatywną opinię Piłsudskiego o grupie jego wysłanników do Paryża, wśród których w początkach 1919 roku był też Patek: „ale to sami durnie” (Pamiętniki, Warszawa 1996, s. 159; w innym miejscu, jak wszyscy: „znany jeszcze z czasów zaborczych, a wielce zasłużony adwokat”, ibidem, s. 203). Piłsudski użył tego argumentu, próbując przekonać Liebermana do udziału w delegacji na konferencję pokojową. Formy perswazji były adekwatne do mentalności przekonywanego, który ostatecznie, acz niechętnie, przyjął powołanie. Istotna z punktu widzenia relacji Piłsudskiego i Patka po 1920 roku jest informacja, że ostatnie przed zamachem majowym spotkanie Piłsudskiego z przewodniczącym klubu parlamentarnego PPS odbyło się 5.05.1926 roku właśnie w mieszkaniu Patka (Z. Marek występował tam „z ramienia całej lewicy”; ibidem, s. 203). Potwierdza to trwałość przynależności Patka do bliskiego kręgu osób „zaufanych i użytecznych”.

[16] K. Świtalski, szef referatu polityczno prasowego naczelnego wodza (do 1921 roku), w praktyce sekretarz osobisty Piłsudskiego, wspomina o nim w związku z pełnionym funkcjami – ministra, a potem posła w Moskwie. Także w jego optyce Patek jest wykonawcą polityki, którą kształtują inni (K. Świtalski, Diariusz 1919-1935, Warszawa 1992, s. 40, 42, 515).

[17] Tak J. Pajewski, Stanisław Patek (16.XII.1919-9.VI.1920) [w:] Ministrowie Spraw zagranicznych II Rzeczypospolitej, red. J. Pajewski, Szczecin 1992, s.57 (bez podania źródła).

[18] Zob. wywiad S. Strońskiego [w:] M. Pruszyński, Tamci, Warszawa 1992, s. 89-90. Stroński formułuje swoją opinie z dystansu 16 lat. Interesująca jest obserwacja, że Patek próbował stosować w dyplomacji techniki pracy adwokata (sposoby sugestywnej perswazji). Stroński słusznie w zasadzie zauważa, że Patek „nie chciał być wcale samodzielnym ministrem spraw zagranicznych Rzeczpospolitej, odpowiedzialnym w rządzie i przed sejmem”. Czuł się ministrem Piłsudskiego. Interpoluje jednak późniejsze wydarzenia i nie uwzględnia uwarunkowań parlamentarnych gabinetu Skulskiego, oceniając, że to niepowodzenia wojskowe przyniosły kres jego misji. Nota bene, Stroński był za czasów Patka, do 2.03. 1920, kierownikiem biura prasowego MSZ (zob. „Czas” nr 55 z 4.03. 1920).

[19] S. Grabski, Pamiętniki, II, Warszawa 1989, s. 130. Patek nie kryl tego zresztą i nie miał ambicji kreowania polityki zagranicznej. Zob. idem, s. 137: „powiedział mi wręcz, że jest on wykonawcą planu Piłsudskiego, który jedynie jest władny decydować w sprawie wojny i pokoju”.

[20] Z. Kirkor-Kiedroniowa, Wspomnienia, II, Ziemia mojego męża, Kraków 1988, s. 419. Autorka „prędko zrozumiała, że nie warto silić się na argumenty, dla Patka był tylko jeden: wola Piłsudskiego. Z takiej właśnie racji dano mu tekę spraw zagranicznych”. Nie żywiąc do niego sympatii, zauważa też u Patka pewien stopień próżności.

[21] A. Wierzbicki, „Zetowiec”, był wówczas członkiem Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego i przeciwnikiem Piłsudskiego. M. Gmurczyk-Wrońska mylnie zalicza go osób wprowadzonych do KNP na wniosek naczelnika państwa. Zob. M. Gmurczyk-Wrońska, Stanisław Patek – szkic do biografii…, s. 16 przyp. 80 (podobnie kilku innych, których KNP także dokooptował z własnej inicjatywy; zob. S. Kutrzeba, op. cit., s. 35).

[22] Jest przy tym dość oszczędny w słowach. W swoich wspomnieniach z reguły ignoruje przeciwników i nie pisze o ich działaniach. Zob. A. Wierzbicki, Wspomnienia i dokumenty (1877-1920), Warszawa 1957, s. 457: „znany nam organizator i znawca międzynarodowych spraw rozrachunkowych” (aprobująco o wyznaczeniu Patka przez rząd W. Grabskiego na przewodniczącego delegacji na konferencję w Spa). Zob. też ibidem, s. 366 (o pracach w podkomisji do spraw kontraktów sprzed wojny oraz do spraw likwidacji), s. 420 (o udziale Patka w regulacji zagadnień pracy pracowników najemnych w XIII części traktatu), s. 397-398 (o kontrowersjach). Por. A. Wierzbicki, Żywy Lewiatan. Wspomnienia, Warszawa 2001, s. 25.

[23] Zob. jedynie M. Gmurczyk-Wrońska, Stanisław Patek – szkic do biografii, s. 16-17. Konieczna była znajomość techniki legislacyjnej, prawa traktatów, prawa pracy, a także prawa prywatnego międzynarodowego i finansów międzynarodowych. Obok wykształcenia i praktyki prawniczej służyła mu tu praca w towarzystwie wzajemnego kredytu, pozwalająca na praktyczne zaznajomienie się z zagadnieniami finansowymi

[24] Charakterystyczne, że w retoryce ludowców często pojawia się określenie „narzędzie w cudzych rękach”. Tak wyraża się o relacjach między Piłsudskim a zwierzchnikiem Patka – premierem Skulskim także W. Witos, Moje wspomnienia, II, Warszawa 1990 (reed. na CD Warszawa 2010), s. 63: „prawie bezwolne narzędzie”.

[25] M. Rataj, Pamiętniki, Warszawa 1965 (reed. na CD, Warszawa 2010), s. 68, 69, 75, 76. Zob. też „Czas” nr 135 i nr 136 (1920) z 10.06. i 11.06 1920: rozpoczynające kryzys oświadczenia J. Dąbskiego przeciw S. Patkowi i stanowisko klubu poselskiego PSL. Por. jednak W. Witos, op. cit., s. 64-65, który za prowadzącego politykę zagraniczną rządu uważa samego premiera, Patkiem się nie zajmuje, za kryzys wini Dąbskiego, a swoją rolę w upadku Skulskiego zupełnie pomija.

[26] M. Rataj, op. cit., s. 75-76. Pierwszym krokiem Piłsudskiego był udział w obaleniu Paderewskiego, „za mało mu powolnego”.

[27] Ostre sformułowania padają na przykład pod adresem I. J. Paderewskiego (obraża się na ojczyznę, co jest niegodne wielkiego obywatela; ibidem, s. 64); W. Grabskiego (największego pesymisty, najmniej nerwowo wytrzymałego, świętoszka, histeryka, najbardziej znienawidzonego człowieka; ibidem, 100, 257, 365); S. Wojciechowskiego (ciągle wpadającego „w ekstremy”, niepotrafiącego zachowywać się w sposób godny prezydenta; ibidem, s. 187); J. Piłsudskiego („boleść patrzeć na to, jak człowiek tej miary ….obniża się u schyłku życia [nb. w 1924 roku] na skutek wybujałego egotyzmu”; ibidem, s. 201).

[28] Zob. jego zarzuty wobec Wojciechowskiego w zestawieniu z Piłsudskim, zarzuty wobec A. Skrzyńskiego zwielokrotnione przez rzekomą uwagę Herriota (ibidem, s. 187, 298). Wymagania wobec ministrów spraw zagranicznych Rataj ma ogromne: mimo superlatywów, w których wyraża się o S. Grabskim, skutecznie sprzeciwia się jego kandydaturze, zbyt „ryzykownej” z uwagi na cechy w innych rolach nawet pożyteczne („chytrość” i zbyt szerokie koncepcje). Zob. ibidem, s. 49-50.

[29] W pisanych na gorąco notatkach podaje pod datą 4 lutego 1920 roku (ibidem, s. 111): „Komisja zagraniczna: Patek zdaje sprawę odczytując z kajetu zdania, ustępy: Francja raczej byłaby za dalszą wojną z bolszewikami, w Anglii prąd pokojowy”. Czy Patek nie mógł, nie chciał, czy nie potrafił przedstawić odpowiednio do oczekiwań przynajmniej wybitniejszych posłów rezultatów swojej bardzo ważnej i trwającej prawie 6 tygodni podróży na Zachód? Trudno po lekturze jego raportów uznać, że nie był zdolny do głębokiej analizy; a „powierzchowność” na pewno nie jest ich cechą.

[30] Szczególnie krytycznie odnosi się do I. J. Paderewskiego (ibidem, s. 58), M. Zamoyskiego (ibidem, s. 139, 152, 184, 281), A. Skrzyńskiego (s. 135, 139, 157, 184-185, 219, 248, 285, 287, 298; bardzo kąśliwie o kierowanym przez niego ministerstwie i o jego manierach), do dyplomatów takich jak A. Chłapowski i K. Skirmunt. Pamiętniki są fragmentaryczne i nie dotyczą wszystkich ministrów.

[31] Ibidem, s. 66, 89.

[32] Ich wyraz znaleźć można w przytaczanych w literaturze przedmiotu fragmentach wspomnień Konstantego Skirmunta (przeciwnika politycznego jeszcze z KNP), Władysława Günthera-Schwarzburga (cenniejszych jako źródło anegdot niż wiedzy o polityce) czy plotce o okolicznościach nominacji w Tokio cytowanej przez Rataja. Jest to zresztą w specyficznym klimacie MSZ udziałem każdego ministra w każdym okresie i także niejednego ambasadora.

[33]W trakcie kontroli Centrali w 1927 roku korespondencja i raporty oceniane są jako bardzo dobre. Zob. P. Łossowski, Dyplomacja drugiej Rzeczpospolitej, Z dziejów polskiej służby zagranicznej, Warszawa 1992, s. 102.

[34] Był attaché wojskowym, a po wyjeździe Patka chargé d’affaires (we wspomnieniach pisze, że miał być chargé des affaires). Zob. W. Jędrzejewicz, Wspomnienia, Wrocław-Warszawa-Kraków 1993, s. 144.

[35] Jędrzejewicz charakteryzuje Patka następująco: „nazwisko to było powszechnie znane w Polsce”; „był bliskim człowiekiem Piłsudskiego i z jego ramienia prowadził niepodległościową akcję polityczną”, „był bardzo aktywny, umiał łatwo nawiązywać stosunki towarzyskie, jego postać… wyróżniała się w korpusie dyplomatycznym…, miał doskonałe stosunki w japońskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych i na dworze cesarskim (ibidem,s. 127), i był przez Japończyków „bardzo ceniony” (ibidem, s. 145). Patek „do poważnych rozmów z ministrem spraw zagranicznych przygotowywał się zawsze bardzo starannie, jak adwokat przed rozprawą”. Układał plany rozmów, przewidując reakcje drugiej strony, „znać w nim było doskonałą rutynę wybitnego prawnika” (ibidem, s. 128). ,,Towarzysko potrafił być czarujący, sypiący dowcipami i anegdotami”, ale nawet do ich użycia się przygotowywał się wcześniej (ibidem, s. 127). Mimo bardzo skromnego budżetu i złych warunków lokalowych „przyjęcia Patka miały dobrą markę w korpusie dyplomatycznym” (ibidem, s. 146). Skupiał ciężar działalności poselstwa w swoich rękach: pracy politycznej i raportów nie powierzał podwładnym, „to wszystko załatwiał sam” (ibidem, s. 129). Interesujące, że uwaga ta dotyczy sekretarza poselstwa H. Zaniewskiego, któremu Patek, pracując z nim także w Moskwie,właśnie powierzał wiele spraw i raportów. Odmienna organizacja wynikała pewnie z innego charakteru pracy. Jędrzejewicz zwraca uwagę, na bardzo dobre relacje z ambasadorem Francji (Paulem Claudelem) i Czechosłowacji (ibidem, s. 130, 148).

[36[ Ibidem, s. 139.

[37] S. Schimitzek pozostawał poza układami politycznymi i był ceniony jako wybitny organizator. Od 1933 kierował departamentem administracyjnym MSZ, wcześniej pracował w departamencie polityczno-ekonomicznym, był radcą w Berlinie, zajmował się sprawami niemieckimi. Cechowa go racjonalność i obiektywizm. Zob. S. Schimitzek, Drogi i bezdroża minionej epoki, Warszawa 1976, s. 176.

[38] S. Zabiełło w posłowiu do wspomnień J. Laroche’a, Polska lat 1926-1935, Warszawa 1966, s. 227.

[39] M. Budny, Wspomnienia niefrasobliwe, Londyn 1985, s. 83-84: podobno zwlekano z przesłaniem Patkowi odwołania z Waszyngtonu, mimo pogarszającego się stanu fizycznego i umysłowego, „z uwagi na jego wielkie zasługi oraz szacunek jaki okazywał mu Marszałek Piłsudski”; idem, s. 128: „sędziwy i schorowany, a tak bardzo zasłużony”. Według Budnego (idem, s. 84) „był osobą groźną i odznaczał się gwałtownym i wybuchowym usposobieniem”, „dosłownie tyranizował cały personel ambasady” (idem, s. 127, także liczne plotki i anegdoty).

[40] J. Winiewicz, Co pamiętam z długiej drogi życia, Poznań, 1985, s. 387: „W jednym z pokojów drugiego piętra była np. plama na ścianie. Tam ponoć trafił kałamarz, jakim ambasador Stanisław Patek chciał rozbić głowę swojego sekretarza”. Por. też M. Budny, op. cit. s. 127.

[41] Zob. notatka J. Szembeka z rozmowy J. Piłsudskiego z ministrem L. Barthou, 23. kwietnia 1934 r. Piłsudski podkreśla, że spodziewał się od dawna zmiany na gorsze w stosunkach niemiecko-rosyjskich, „jakkolwiek nie wszyscy jego zdanie podzielali i nawet tak wytrawny znawca stosunków rosyjskich, jak ambasador Patek, jeszcze w ostatniej rozmowie, którą z nim przed opuszczeniem Moskwy prowadził, stanowczo przeczył, jakoby pomiędzy Moskwą i Berlinem mogło nastąpić trwałe nieporozumienie” (Diariusz i teki Jana Szembeka, opr. T. Komarnicki, I, Londyn 1964, s. 158, cyt. za: Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918-1939, II, 1933-1939, red. T. Jędruszczak i M. Nowak-Kiełbikowa, s. 48).

[42] Tak na płaszczyźnie relacji osobistych można interpretować „przekomarzanie się” Piłsudskiego z Patkiem przytoczone przez J. Becka w Ostatnim raporcie (Warszawa 1987, s.29): „kiedy p. Patek w czasie jednego ze swych referatów po przyjeździe z Moskwy zakonkludował: »Staram się nie rozpraszać na drobne kłótnie dążąc do wyrównania generalnego« – Marszałek przerwał mu z uśmiechem: »A to ciekawe, bo ja bym robił wprost przeciwnie«”. Beck uważa, że Marszałek po 1926 roku dążył jedynie do „usuwania drobnych codziennych tarć i załatwiania spraw praktycznych – nie przypuszczając, żeby odprężenie w większym stylu było w owym czasie możliwe”. Nie był mu jednak przeciwny. Świadectwo Becka rozszerza w tym kierunku wspomnienie J. Laroche’a (op. cit., s. 64).

[43] Różnice między nimi miały naturę polityczną i zapewne aksjologiczną. Patkowi nie odpowiadało chyba wyparcie naczelnej wartości służby publicznej przez utylitarną kombatancką (i koteryjną) ekskluzywność „biorących wszystko” pułkowników. Charakterystyczne, że w MSZ dobrze rozumiał się z T. Hołówką, który – choć należący do ich pokolenia – jako były socjalista pozostał do końca człowiekiem ideowym.

[44] J. Beck, loc.cit. Wydaje się, że J. Beck, podkreślając różnicę nastawienia do paktu o nieagresji Piłsudskiego i Patka, a później (ibidem, s. 33-34) czyniąc Patka tylko jednym z jego współnegocjatorów (obok T. Schaetzla), daje wyraz swojej osobistej niechęci i stara się umniejszyć rolę zarówno polityczną, jak i dyplomatyczną (redukując do aspektu dawnych znajomości). T. Schaetzel był zresztą internowany razem z Beckiem w Rumunii w czasie, gdy pisał on Ostatni raport. O negatywnym stosunku Patka do polityki Becka zob. z kolei M. Kornat, op. cit., s. 140-141.

[45] J. Łaptos, Dyplomacja II RP w świetle raportów Quai d’Orsay, Warszawa 1993.

[46] Ibidem, s. 53 (w związku z mianowaniem go na posłem w Pradze), s. 71 (w kontekście powołania w listopadzie 1919 na przedstawiciela Polski na konferencję pokojową). Pralon podkreśla jego związki z liberałami i zależność od Piłsudskiego w kwestii polityki wschodniej, stwierdza też, że Patek jest przedmiotem wielu plotek.

[47] Ibidem, s. 72. L. Clément-Simon podkreśla, że Patek mówi po francusku z dużą łatwością. Miał sam zabiegać o stanowisko posła w Pradze, ale spędził w niej tylko dwa dni. Według E. Pralona (l.c.) przebywał przed listopadem 1919 w Warszawie, konferując z najważniejszymi politykami, a zwłaszcza z Piłsudskim.

[48] Ibidem, s. 95. Poseł odwołuje się do korespondencji dotyczącej Patka z okresu, gdy objął stanowisko ministra (J. Łaptos jej nie zamieszcza). Przypomina także dwukrotne pobyty Patka jako ministra w Paryżu (w istocie były trzy wizyty: w grudniu 1919 i styczniu 1920, w maju 1920 roku oraz w czerwcu 1920 roku). Warto zwrócić przy okazji uwagę na pochlebną opinię o Patku wyrażoną w czasie pierwszej wizyty przez G. Clemenceau. Miał on zaangażować się w działania na rzecz przyznania Polsce Galicji Wschodniej bez ograniczonego czasowo mandatu właśnie pod wpływem Patka, który „wypowiedział mi, nie powiem pretensje, ale skargi swojego narodu”. Zob. tekst paryskiego korespondenta Kuriera Warszawskiego z 31.12. 1919 (przedruk w „Czasie” nr 9 z 10.01.1920).

[49] Ibidem, s. 144. Pisząc do Brianda jeszcze przed zamachem majowym poseł francuski daje do zrozumienia, że Patek pragnął zostać przedstawicielem Polski w Lidze Narodów (stanowisko było już wtedy zajęte przez F. Sokala) lub na Litwie. Wobec braku stosunków dyplomatycznych z Litwą sądzić należy, że Patek wyrażał raczej intencję działania na rzecz normalizacji stosunków. Podobne ambicje rozwiązywania poważnych konfliktów miał w 1919 i 1920 roku w odniesieniu sporu terytorialnego z Czechosłowacją.

[50] Ibidem, s. 157. W parę lat później (1930), relacjonując pogłoski o zamiarze rezygnacji z pracy w Moskwie, stwierdza, że zgodne z ambicjami Patka objęcie stanowiska ambasadora w Paryżu byłoby korzystne dla Francji (ibidem,s. 198, 199).

[51] Ibidem, s. 158-159. Obaj dyplomaci znają Patka wcześniej z Paryża i z jego czasów ministerialnych. Jak wynika z korespondencji Patka, J. Herbette staje się z czasem jednym z najbliższych współpracowników w korpusie dyplomatycznym (bardzo życzliwym, mimo pewnej rezerwy Patka z uwagi na cechy jego charakteru).

[52] J. Laroche we własnych wspomnieniach pisze (op. cit., s. 64), że Piłsudski w 1927 roku był sceptyczny co do sukcesu Patka w negocjacjach nad paktem o nieagresji. Miał się wyrazić wobec autora wspomnień: „Można zawsze próbować, gdyby Patkowi się udało, byłby to duży atut dla naszego bezpieczeństwa”.

[53] Ibidem, s. 215-216. Znów trudno o lepszą ocenę zarówno wyników pracy, jak i jej metod. J. Payart dostrzega jednak w Patku (l.c.) „pewne azjatyckie cechy umysłowości i temperamentu”, które przydatne w Moskwie, mogą być szkodliwe na jego następnej placówce w USA. Zapewne i tym razem przedstawiciel klasycznej dyplomacji miał na myśli niekonwencjonalne działania dyplomatyczne Patka („mało dyplomatyczne”), a może też jego emocjonalne reakcje i pewną niecierpliwość.

[54] Ibidem, s. 222. W swoich wspomnieniach J. Laroche pisze, że Patek był „zręczny i uprzejmy”, wspomina także jego piękny dom, w którym był gościem, pasje kolekcjonerskie oraz subtelne poczucie humoru. Jego następca (J. Łukasiewicz) nie posiadał, zdaniem francuskiego ambasadora, takiego autorytetu. Zob. J. Laroche, op. cit., s. 64, 51, 56.

[55] Ibidem, s.256. Profrancuskie nastawienie Patka jest potwierdzone także przez inne źródła, a jedną z przyczyn jego dezaprobaty dla polityki Józefa Becka było rozluźnienie przez niego sojuszu z Francją. Zob. M. Kornat, op. cit., s. 140-141.

[56] Ibidem, s. 265.

[57] Zob. M. Kornat, op. cit., s. 143 (poseł włoski), 145 (ambasador brytyjski). Brak jednak w tym zakresie szerszych badań. Cytowane opinie o ministrze i dyplomacie są właściwie pozytywne, choć nieco krytyczne. Także tu akcentowano, że Patek był tylko wykonawcą cudzych koncepcji.

[58] Zob. О. Кен, Москва и пакт ненападения с Польшей (1930-1932 гг.), Санкт-Петербург 2003 (także http://www.olegken.spb.ru/pakt.html). Praca jest znakomicie udokumentowana źródłowo.

[59] Zob. W. Michowicz, Historia dyplomacji polskiej, IV (1918-1939), Warszawa 1995, s. 19. Autor pisząc o „wybitnym obrońcy Polaków, oskarżonych o zbrodnie polityczne w zaborze rosyjskim”, „cieszącym się pewną popularnością”, posługuje się słowami politycznego i w pewnym sensie osobistego przeciwnika Patka, Konstantego Skirmunta.

[60] Taka ocena obrońców w procesach politycznych nie jest tylko polskim fenomenem. Natomiast ich udział w życiu politycznym jest zjawiskiem, które periodycznie pojawia się w historii Polski, zwłaszcza wtedy, gdy bieg wydarzeń przynosi osobom bronionym przez nich udział we władzy. Dwa pokolenia po Patku z palestry do służby państwowej u boku dawnych klientów przeszli po 1989 roku tacy wybitni adwokaci jak J. Olszewski (bliski krewny S. Okrzei, którego bronił Patek), T. de Virion (także dyplomata), K. Piesiewicz, J. Taylor.

[61] M. Gmurczyk-Wrońska, Stanisław Patek – szkic do biografii…, s. 18, eadem [w:] Stanisław Patek, Raporty…, s. 7;

[62] Historia dyplomacji polskiej, IV (1918-1939), red. P. Łossowski, Warszawa 1995.

[63] Ibidem, s. 13, 14, 19. Z. Landau piszę, że Patek był „uważany za sympatyka PPS” (zob. hasło Patek Stanisław w PSB 25/2 [1980], s. 322)

[64] Ibidem, s. 111, 137.

[65] Ibidem, s. 140-141: Piłsudski podjął starania o uzyskanie wsparcia mocarstw Ententy w przygotowywanej wojnie i „w tym celu wysłał na początku 1920 r. na Zachód ministra Patka” (do Paryża i Londynu), skąd powrócił on „niewiele wskórawszy, poza wyjaśnieniem stanowiska Ententy” i bez złudzeń co do możliwości uzyskania pomocy. Podobna misja Patka w czasie ofensywy kijowskiej („dyplomatyczna osłona ofensywy, wyjaśnienie planów wojskowych i istoty współpracy z Ukraińcami Petlury”) do Rzymu i Paryża również zakończyła się fiaskiem. Zob. ibidem, s. 144-145.

[66] Ibidem, s. 145.

[67] Ibidem, s. 145: „Po przybyciu do Paryża Patek podjął rozmowy z przedstawicielami rządu francuskiego, broniąc, w zmieniającej się niekorzystnie sytuacji, polityki państwa polskiego. Ogłoszony po rozmowach komunikat mówił o zgodności poglądów, ale nie precyzował stanowiska Francji wobec wojny polsko-sowieckiej”. W istocie Patek znalazł się w Paryżu bynajmniej nie w sprawach polityki wschodniej Polski i nie z powodu kryzysowej sytuacji na froncie. Autor przenosi na wcześniejszy wydarzenia okoliczności o miesiąc późniejszego wyjazdu W. Grabskiego do Spa.

[68] W. Günther, Pióropusz i szpada. Wspomnienia ze służby dyplomatycznej, Paryż 1963, s. 51-52.

[69] Zob. J. Reszczyński, Stanisław Patek. Przyczynek do biografii, w bieżącym numerze czasopisma.

[70] Jest nim do chwili przyjazdu premiera W. Grabskiego. Charakterystyczne, że W. Grabski pomija we wspomnieniach o konferencji jego obecność, mimo że wymienia przebywających w Spa ekspertów, których skład przygotowany był jeszcze pod kierunkiem Patka. Zob. M. Kornat, op,cit., s. 139 przyp. 26. Por. „Czas” nr 149, nr 151 i nr 152 z 26.06, 28.06. i 30 06. (od 25.06 wiadomo, że Patek stanie na czele delegacji, tego dnia w MSZ odbywa się pod jego kierunkiem spotkanie przygotowawcze wszystkich delegatów i ekspertów, 28.06 następuje wyjazd).

[71] Historia dyplomacji polskiej, IV, s. 145-146.

[72] P. Łossowski, Dyplomacja drugiej Rzeczypospolitej, s. 23; idem, Dyplomacja polska, s. 36. Jako redaktor IV tomu Historii dyplomacji polskiej odpowiadał też za koherencję jego treści.

[73] Historia dyplomacji polskiej, IV, s. 292. W. Materski mówi to przy okazji misji Patka w Tokio (1921-1926).

[74] M. Rataj, op. cit., s. 69.

[75] M. Rataj sam zaznacza, że przytacza anegdotę, pisząc: „opowiadano sobie złośliwie, iż pierwszy raport nadesłał po rocznym przeszło pobycie….” (ibidem, s. 69). Jest ona w każdym razie interesująca jako świadectwo stosunku do Patka opiniotwórczych kuluarów MSZ w czasach ministra A. Skrzyńskiego (w 1924 lub początkach 1925 roku, kiedy Rataj redagował tę część Pamiętników, zob. ibidem, s. 6, 64). Po „rugach” M. Seydy i R. Dmowskiego ton wyznaczali już tylko przeciwnicy obozu, z którym utożsamiany był Patek. Rataj miał pod koniec 1924 roku intensywne kontakty ze Skrzyńskim i z różnymi dyplomatami (np. Z. Lasockim). Anegdotę mógł przekazać mu na przykład partyjny kolega A. Ładoś, poseł w Rydze (1923-1926), często bywający wówczas w Centrali, poza tym dziennikarz (zob. relację z plotkarskiej rozmowy z nim 26.11.1924, ibidem, s. 253-254).

[76] Nawet biorąc poprawkę na możliwe uwarunkowania laudacji P. Claudela (przyjaźń osobista, związki wolnomularskie, doskonałość formy literackiej, oddziałująca zwrotnie na treść).

[77] W odróżnieniu od raportu, depesza in claris mogła być pisana po francusku ze względu na miejscowe warunki łączności. Przy okazji warto zaznaczyć, że poselstwo polskie w Tokio korzystało w tym czasie w kontaktach z krajem z technicznej pomocy przedstawicielstwa francuskiego. Wspomina o tym W. Jędrzejewicz (op. cit., s. 139).

[78] M. Budny, op. cit., s. 128.

[79]Historia dyplomacji polskiej, IV, s. 350, 351-361. M. Leczyk przedstawia problem różnicy poglądów między ministrem A. Zalewskim i S. Patkiem – a być może także Belwederem –w odniesieniu do taktyki w kwestii negocjacji w sprawie traktatu handlowego w styczniu 1928 roku. Ostatecznie nie doszło do nich wbrew intencjom Zalewskiego na skutek decyzji Patka, uzasadnianej równoczesną sowiecką prowokacją polityczną wobec Polski (proces ks. Skalskiego). Kwestia ta jest dobrze zilustrowana w korespondencji zawartej w obecnej publikacji M. Gmurczyk-Wrońskiej. Jednocześnie sprawa daje asumpt do refleksji, na ile przedstawiciel dyplomatyczny może decydować o biegu wydarzeń, jeśli realizuje koncepcje ośrodka politycznego silniejszego od własnego ministra.

[80] M. Kornat, op. cit., s. 137. Autor zwraca uwagę, że do 2007 roku „właściwie tylko on poświęcił tej postaci trochę uwagi” i postuluje opracowanie biografii.

[81]Ibidem, s. 137, 141, 143.

[82] Ibidem, s. 141-143. Autor nie prowadzi kompleksowej analizy założeń, celów i uwarunkowań polityki zagranicznej za czasów Patka w zestawieniu z podejmowanymi wówczas działaniami i osiągniętymi rezultatami.

[83] Mówiąc o osobistych źródłach trudności, M. Kornat ma na myśli sprawowanie funkcji ministra w czasie wojny z bolszewikami (a także uczestnictwo w walkach). Podobne obawy miał przed rozpoczęciem misji sam Patek, jednak rozproszył je Piłsudski (zob. S. Patek, Wspomnienia ważkich okresów pracy, Warszawa 1938, s. 36 i n.). Faktycznie okoliczność ta nie miała znaczenia w czasie pobytu Patka w Moskwie. Bolszewicy byli pragmatyczni, a treść propagandy (niekiedy skierowanej przeciw Patkowi) była utylitarnie traktowanym tworzywem walki politycznej, ale nie jej poważną treścią. Zob. Stanisław Patek, Raporty i korespondencja z Moskwy (1927-1932), red. M. Gmurczyk-Wrońska, s. 77 (dok. 5 z 31.01.1927): na obiedzie powitalnym Patek rozmawia po polsku „z Unszlichtem, wiceministrem wojny, Haneckim, członkiem Kolegium z Ministerstwa Handlu. Łoganowskim, szefem Wydziału Pribałtyki i Polski w Komisariacie Ludowym Spraw Zagranicznych”. Mówią z nim „jako z dawnym znajomym i obrońcą, bez żadnego krępowania się”.

[84] M. Kornat, op. cit., s. 144-145.

[85] Zob. J. Łaptos, Organizacja i personel polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, [w:] Dyplomacja II RP w świetle raportów Quai d’Orsay, Warszawa 1993, s. 15, wymienia go wśród dziewięciu najwybitniejszych dyplomatów w początkach polskiej służby zagranicznej. Chodzi tu raczej o format osobowości i pozycję, niż o wcześniejsze doświadczenia, które nie wszyscy posiadali. Zob. też idem, Organizacja, personel i funkcjonowanie polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych w latach 1918-1939, [w:] Z dziejów polityki i dyplomacji polskiej. Studia poświęcone pamięci Edwarda hr. Raczyńskiego, Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej na wychodźstwie, red. H. Bułhak i in., Warszawa 1994, s. 337.

[86] W. T. Kowalski, A. Skrzypek, Stosunki polsko-radzieckie 1917-1945, Warszawa 1980, s. 104, 106-107 (autor sugeruje, że Patek stawiał sobie zadania wychodzące poza oczekiwania Piłsudskiego „ze względów osobistych”, ale nie wyjaśnia ich natury), 108, 111-112, 117-119.

[87] Pisze o tym sama M. Gmurczyk-Wrońska, Stanisław Patek – szkic do biografii…, s. 15-17; eadem, [w:]Stanisław Patek, Raporty…, s. 47-49; por. M. Kornat, op. cit., s.145.

[88] J. Pajewski, op. cit., s. 63-64. Autor ten w późnych pracach pisze raczej „co wie i pamięta”, nie konfrontując już tego ze źródłami. Twierdzi na przykład, że działalność Patka między 17.04.1920 a 23.06.1920 „nie miała już większego znaczenia” (czyli było bez znaczenia przekonywanie Francji, Anglii i Włoch do polskiej polityki wschodniej, przygotowanie udziału w konferencji w Spa, zakończenie sprawy Śląska Cieszyńskiego).

[89] Niewątpliwie czynnikiem łączącym wszystkie płaszczyzny działania i role Patka jest działalność w masonerii (1910-1938).

[90] M. Gmurczyk-Wrońska, Stanisław Patek – szkic do biografii…, s. 23. We wprowadzeniu do książki (Stanisław Patek, Raporty…, s. 56) autorka zastępuje w powtórzonym tam sformułowaniu wyraz „chyba” wyrazem „najprawdopodobniej”, co wskazuje na wzrost pewności co do prawdziwości tej tezy.

[91] Stanisław Patek, Raporty…, s. 137 (dok. 43 z 24.05.1927). Patek sugeruje podjęcie obrony represjonowanych księży polskich, którzy byli już obywatelami ZSRR i formalnie nie wolno mu było działać w ich sprawach.

[92] Zwracano uwagę na sposób działania Patka już komentarzach do bieżących wydarzeń. Zob. „Czas” nr 31 z 5.02.1920: „ostatnia rozmowa ministra Patka z Lloydem Georgem była rozmową dwu adwokatów, rozstrzygających rzeczowo sprawę”. Pewną rolę w takiej ocenie mogła odgrywać też powszechna wiedza o prawniczej biegłości Patka.

[93] Sam miał zresztą świadomość takiego charakteru swojej misji i takiego do niej podejścia. J. Pajewski, op. cit., s. 59, cytuje jego wypowiedź: „…jakby nawiązując do czasów, gdy przed sądami carskimi bronił bojowników o niepodległość Polski, dodał z dumą: »Ostatnia moja klientka – to Polska«”.

Powyższy tekst ukazał się w „Gentes et Nationes” zeszyt nr 3/2011

Zdjęcia: Narodowe Archiwum Cyfrowe