Nazwisko prof. Wojciecha Roszkowskiego nie powinno być obce żadnemu Polakowi, może poza najmłodszym pokoleniem. Osoby pamietające minioną epokę znają go jako Andrzeja Alberta, autora drugoobiegowej „Historii politycznej Polski”, a pokolenie, które wychowywało się już po przełomie, uczyło się z jego podręczników historii w szkole średniej. Niewielu jest naukowców, którzy posiadaliby większe prawo do napisania książki o wydarzeniach z historii Polski z przełomu 1918 i 1919 roku. Setna rocznica odzyskania Niepodległości stała się powodem wydania przez wydawnictwo Biały Kruk kolejnej książki poświęconej Józefowi Piłsudskiemu, a właściwie jego geniuszowi politycznemu.

Składa się ona z Wprowadzenia, pięciu rozdziałów oraz Epilogu. We Wprowadzeniu autor ukazuje dzieje naszego państwa na przestrzeni ostatniego tysiąclecia. Uzasadnia to przede wszystkim koniecznością przypomnienia osiągnieć Polski na tle historii powszechnej, które umykają wielu historykom i komentatorom politycznym w wielu krajach świata. Jest to także znakomita, syntetyczna lekcja historii dla pozostałych czytelników, którzy nie parają się na co dzień dziedziną, której muzą jest Klio.

Pierwszy z rozdziałów ukazuje sytuację polityczną ziem polskich przed wybuchem Wielkiej Wojny oraz zmiany, które zachodziły w sprawie polskiej w czasie trwania konfliktu zbrojnego między państwami centralnymi a Entantą. Według autora osobą, która jako pierwsza podniosła kwestię odzyskania niepodległości, był Józef Piłsudski. Wkroczenie oddziałów strzeleckich do Kongresówki nie zakończyło się co prawda sukcesem militarnym, ale dało początek słynnej „licytacji wzwyż” prowadzonej przez Komendanta. To właśnie wysiłek zbrojny Legionów Polskich stanowił podstawę do umiędzynarodowienia sprawy polskiej po akcie 5 listopada 1916 r.

Drugi z rozdziałów rysuje obraz sytuacji, jaka panowała na ziemiach polskich przed zakończeniem wojny światowej. Miała ona wpływ na zachowania różnych ugrupowań politycznych, ale przede wszystkim na nastroje społeczne. Rewolucja bolszewicka w Rosji spowodowała radykalizację części społeczeństwa polskiego, co niosło niebezpieczeństwo dla odradzającej się państwowości. Przybycie Józefa Piłsudskiego do Warszawy dało początek serii rozmów politycznych zmierzających do sformowanie rządu, a zarazem ujawniło nieprzeciętne umiejętności Komendanta w zakresie wyczuwania nastrojów społecznych. Presja wywierana przez stronnictwa polityczne zamierzające partycypować we władzy w odrodzonej Polsce zetknęła się z jasną wizją demokratycznego państwa, o kształcie którego decydować miał przyszły Sejm Ustawodawczy.

Kolejna część książki poświęcona jest okresowi rządów Jędrzeja Moraczewskiego, jako premiera. Gabinet o lewicowym charakterze, który nie wynikał z zapatrywań Józefa Piłsudskiego, ale przede wszystkim z niechęci narodowej demokracji do włączenia się w jego skład bez zapewnienia sobie dominującej pozycji, spowodował opadnięcie rewolucyjnych nastrojów wśród części Polaków. Reformy społeczne, szczególnie w zakresie prawa pracy, zapewniły niezbędny spokój, który wykorzystany został do formowania siły zbrojnej, niezbędnej do walki o ostateczny kształt granic. Nie mniej istotnym zadaniem stojącym przed Tymczasowym Naczelnikiem Państwa było unormowanie naszej sytuacji na arenie międzynarodowej. Stąd notyfikacja odrodzenia Polski skierowana do państw alianckich oraz wysłanie delegacji reprezentującej Naczelnika do Paryża, w celu włączenia się w przygotowywane prace konferencji pokojowej.

Czwarty rozdział traktuje o wydarzeniach z początku 1919 r. Nadal miały miejsce działania strony prawicowej zmierzające do przejęcia władzy, co uwidoczniło się m.in. w nieudanym zamachu płk. Mariana Januszajtisa. Józef Piłsudski rozumiejąc konieczność porozumienia się i współpracy z Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu, szczególnie w aspekcie decyzji o kształcie naszych granic zachodnich, postanowił dokonać zmiany na stanowisku prezydenta ministrów i powołał na tę funkcję Ignacego Paderewskiego. Nie mniej palącym problemem była kwestia odbudowy gospodarki i zabezpieczenia przed możliwością wybuchu głodu. Nakładała się na to trwająca kampania przed wyborami zarządzonymi na dzień 26 stycznia 1919 r.

Rozdział piąty poświęcony jest wyborom parlamentarnym. Ich wyniki nie przyniosły zdecydowanego zwycięzcy. Prawica, lewica i centrum zdobyły po około trzydzieści procent głosów. Od umiejętności porozumienia się poszczególnych partii zależała możliwość stworzenia stabilnej większości. Po ukonstytuowaniu się Sejmu Józef Piłsudski złożył na jego ręce urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa. W dniu 20 lutego 1919 r. uchwalona została tzw. „mała konstytucja”, na mocy której otrzymał on stanowisko Naczelnika Państwa. Z dniem tym zakończony został pierwszy okres kształtowania się państwa polskiego.

W Epilogu autor kreśli panoramę sytuacji, w jakiej Polska znalazła się na początku 1919 r. Ukazuje dramatyczną sytuację gospodarczą, konieczność uregulowania granic i stosunków z sąsiadami, daje obraz wojska, policji, szkolnictwa i administracji, które dopiero zaczęły funkcjonować, ale już od samego początku musiały zmierzyć się z trudnościami, jakie wynikały z toczącej się jeszcze wojny, ale także z trzech różnych systemów panujących na ziemiach polskich, a będących konsekwencją zaborów. Wszystko to miało wpływ na funkcjonowanie państwa, ale także na sytuację, w jakiej znalazła się Polska latem 1939 r. Nie udzielając odpowiedzi na pytanie czy losy naszego kraju potoczyłyby się inaczej gdyby Józef Piłsudski żył o kilka lat dłużej, prof. Roszkowski stara się wskazać na ogrom trudności jakie miało do przezwyciężenia młode państwo.

Książka stanowi znakomite kompendium wiedzy dotyczącej lat 1914-1919, ze szczególnym uwzględnieniem początków II Rzeczypospolitej. Mimo, że poruszone są liczne wątki, ukazanych jest wiele wydarzeń i postaci, to PT Czytelnicy nie są znużeni. Autorowi udało się w sposób znakomity połączyć dużą ilość faktów ze zwartością i atrakcyjnością przekazu. Niewątpliwie wartość wydawnictwa podnosi liczny materiał ilustracyjny. Książka stanowi znakomity punkt wyjścia do dalszego pogłębiania wiedzy o ukazanych wydarzeniach. Co prawda nie zawiera bazy bibliograficznej, ale każdy, kto będzie zainteresowany bez problemu znajdzie pozycje szerzej traktujące o wybranych zagadnieniach.

Ogólną ocenę obniża nieco rzecz, na którą autor nie miał wpływu. We Wprowadzeniu zawiódł nieco skład i przez co część tzw. marginaliów znajduje się w zupełnie innych miejscach niż powinna. Na stronie 56 błędnie datowany jest podpis do zdjęcia ze strony 57. Pochodzi ono z roku 1915, a nie 1914. Na stronie 60 brakuje treści przypisu 14. Gdy na stronie 95 mowa o fotomontażu zdjęcia z przybycia Józefa Piłsudskiego do Warszawy w dniu 10 listopada 1918 r., to prawdopodobnie chodzi o zdjęcia, które przez lata tak było opisywane, ale faktycznie pochodziło z 1916 r. Nie jest to zatem fotomontaż. Na stronie 146 podane jest, że uznanie Polski przez Stany Zjednoczone nastąpiło 3 stycznia 1919 r. Faktycznie miało to miejsce w dniu trzydziestego stycznia.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 9/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 9/10

Forma wydawnicza – 8/10

Informacje o publikacji

Autor: Wojciech Roszkowski

Tytuł: „Mistrzowska gra Józefa Piłsudskiego”

Wydawca: Biały Kruk

Rok wydania: 2018

Format: 175 x 245 mm

Okładka: twarda

Liczba stron: 208

ISBN: 978-83-7553-240-1