Na rynku wydawniczym w ostatnim czasie ukazały się dwie pozycje autorstwa Wilhelma Wilczyńskiego. Autor pamiętników z okresu walk legionowych oraz wojny polsko-bolszewickiej, to postać szerzej nieznana. Zbieżność nazwiska z generałem Józefem Olszyna-Wilczyńskim nie jest przypadkowa.  Zamordowany przez sowietów w 1939 r. generał był starszym bratem Wilhelma. Ten, tak jak wielu żołnierzy Legionów, brał udział w wojnie przeciwko Ukraińcom i bolszewikom, a następnie został jak oficer służby stałej w Wojsku Polskim. W czasie II wojny służył m.in. w Okręgu Wileńskim Armii Krajowej.

   Dzieje Legionów poznawać można ze wspomnień, pamiętników i opracowań zarówno ich dowódców, oficerów średniego i niskiego szczebla. Recenzowany pamiętnik należy do kategorii wspomnień szeregowych, którzy z czasem stali się członkami korpusu podoficerskiego. Podobną drogę przeszedł Wacław Lipiński czy Jan Kruk-Śmigla. Ich zaletą jest opisywanie życia żołnierskiego, takim jakim ono jest postrzegane przez najliczniejszą rzeszę walczących.

   Autor swą przygodę z mundurem żołnierza polskiego rozpoczął na początku sierpnia 1914 r., wstępując do Polskich Drużyn Strzeleckich. Kilka dni później znalazł się w 15. kompanii strzeleckiej Józefa Piłsudskiego. Znaczenie w przyjęciu młodego, wówczas siedemnastoletniego, ochotnika, miało pokrewieństwo ze znanym działaczem PDS. Sam autor nie ukrywa, że w zaciągnięciu się w szeregi strzelców pomógł mu brat.

   Bez doświadczenia zdobytego w szeregach organizacji strzeleckich, na bieżąco musiał uczyć się rzemiosła żołnierskiego.  Początkowo służył w I batalionie, by pod koniec września 1914 r. przenieść się do  batalionu II, a konkretnie 4. kompanii dowodzonej przez swego brata. Przeszedł szlak batalionu nie mając okazji do częstego udziału w bitwach i potyczkach. Dość powiedzieć, że pierwsze strzały oddał dopiero w trakcie pełnienia służby wartowniczej pod koniec października 1914 r. Dopiero bitwa pod Łowczówkiem pozwoliła mu zasmakować w prawdziwej walce.

   Nieco zdziwienia budzić musi kariera, jaką zaczyna robić autor w trakcie swej służby. Nieopierzony, z nikłym doświadczeniem, siedemnastoletni ochotnik awansuje po trzech i pół miesiącach służby na stopień kaprala. Trudno odnaleźć w pamiętniku cokolwiek, co przemawiałoby za tak szybkim awansem.

   Więź z bratem, oficerem legionowym, powoduje, że stara się znaleźć w tej samej jednostce co i Józef Olszyna –Wilczyński. W sierpniu 1915 r. przenosi się do V batalionu i zostaje w nim podoficerem kancelaryjnym. Z czasem awansuje do stopnia sierżanta. Przejście do służby mniej mającej związku z bezpośrednią walką nie oznacza, że jest ona mniej potrzebna. Zasługą autora jest m.in. zestawienie strat V batalionu od momentu jego powstania.

   Opis szlaku bojowego kończy się praktycznie na bitwie pod Kostiuchnówką i wydarzeniach tuż po niej. Kolejne miesiące, to opis pobytu na tyłach, w oczekiwaniu na reorganizację i zmianę podejścia państw centralnych do sprawy polskiej.

   Kryzys przysięgowy powoduje, że autor, jako poddany austriacki, zwolniony zostaje z Legionów i wcielony do wojska zaborcy, z przeznaczeniem na front włoski. Po roku służby postanawia zdezerterować i wstąpić do Polskiej Organizacji Wojskowej, w której znajduje się od października 1918 r.

   Ze wspomnień można poznać dość szczegółowo życie żołnierza Legionów. Autor nie szczędzi opisów przemarszów, z których zapadają w pamięć szczególnie te, które wymagają największego wysiłku: w błocie i deszczu czy przeciwnie – w upale i kurzu. Potrafi szczerze przyznać, że dłuższa przerwa w przemarszach znacznie obniżała sprawność fizyczną legionistów. Nie wynikało to tylko i wyłącznie z niechęci do wysiłku fizycznego i rozleniwienia żołnierzy. Była to także pochodna trudnych warunków bytowych i czasem wręcz ascetycznego wyżywienia. Niejednokrotnie można przeczytać jak poważne problemy miały kuchnie polowe, by na czas dostarczyć posiłki nie tylko w czasie walki, ale także przemarszu. Wspomnienie o starych werndlach, które otrzymali strzelcy w sierpniu 1914 r. i problemach, jakie wynikały z przenoszenia amunicji do nich znakomicie uzupełniają znane dotychczas opinie.

   Dzięki wspomnieniom Olszynki-Wilczyńskiego (i tu widać przywiązanie do brata) czytelnik może zapoznać się także z przyczynkiem do historii polskiej piłki nożnej. Legioniści korzystając  z okazji rozgrywali mecze z drużynami ze stolicy i z Łodzi, a autor był jednym z tych, którzy propagowali tę najpopularniejszą obecnie dyscyplinę sportową.

   Dodatkowym atutem jest spora ilość piosenek śpiewanych przesz żołnierzy I Brygady, które zamieszczone są w książce. Co prawda nie ma do nich melodii, ale sama treść pozwala poznać stan ducha autorów i śpiewających.

   Przez karty wspomnień przewija się szereg postaci, które odegrały poważną rolę w okresie legionowym, jak i później w odrodzonym państwie polskim. Poza oficerami autor wspomina wielu podoficerów i szeregowych żołnierzy. Jego bliskim znajomym był m.in. sierżant Władysław Ryszanek, późniejszy konsul RP w Niemczech.

   Tak jak cała seria Biblioteki „Niepodległości” książka wyróżnia się staranną stroną edytorską. Twarda oprawa, utrzymana w tonacji poprzednich tomów stanowi niewątpliwy atut. Za merytoryczne opracowanie odpowiedzialni są Agnieszka Jędrzejewska i Przemysław Waingertner. Jedyne większe zastrzeżenie można mieć do błędnej identyfikacji dowódcy plutonu, w którym służył autor. Pseudonim „Sław” oraz funkcje przypisano Stanisławowi Zwierzyńskiemu (str. 103). Zgadza się tylko pierwsza część, ponieważ ten doświadczony oficer był w owym czasie dowódcą kompanii i służył w stopniu porucznika, a nie jako sierżant. Opisywana postać miała zapewne jedynie ten sam pseudonim. Nie miał też szczęścia do opracowania Henryk Krok-Paszkowski. W skorowidzu nazwisk figuruje jako Gustaw, a w krótkiej notce biograficznej imię umieszczono zarówno przed, jak i po nazwisku.

   Niestety ciągłą bolączką polskich wydawnictw jest korekta. Także i w recenzowanej pozycji znaleźć można pewną ilość błędów, które jednak nie wpływają na szczęście na ogólną wartość wspomnień i komfort czytania.

   Uzupełnieniem jest wykaz wybranej literatury związanej z opisywanym okresem oraz indeksy nazwisk i miejscowości.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:
Temat i treść: 8/10
Język, styl, kompozycja tekstu: 9/10
Forma wydawnicza: 9/10

Informacje o publikacji:
Tytuł: Na szlaku bojowym z I Brygadą Legionów Polskich. Pamiętnik Wilhelma Wilczyńskiego
Wstęp i opracowanie: Agnieszka Jędrzejewska, Przemysław Waingertner
Wydawnictwo: Instytut Józefa Piłsudskiego w Warszawie
Rok wydania: 2012
Liczba stron: 274
Oprawa: twarda
Format: 175x 245 mm
ISBN: 978-83-62820-06-1