W walkach o odzyskanie niepodległości przez Polskę brali udział przedstawiciele różnych narodowości. Dość przypomnieć Andrzeja Potiebnię i Franciszka Nullo, którzy walczyli w powstaniu styczniowym. Powstanie Legionów Polskich przyciągnęło w ich szeregi nie tylko Polaków. W ramach II Brygady walczyła kompania węgierska. Naszych bratanków można było także spotkać w innych formacjach legionowych. Szerzej na ten temat traktuje artykuł Jacka Woyno. Jednak najliczniejszą grupą narodowościową, która znalazła się w szeregach legionowych byli Żydzi.

Marek Gałęzowski, pracownik Instytutu Pamięci Narodowej, znany jest z zainteresowań historią ruchu piłsudczykowskiego. Opublikował fundamentalne prace związane z konspiracją piłsudczykowską w okresie drugowojennym, a także jest autorem biografii jednego z wybitniejszych piłsudczyków Wacława Lipińskiego. W 2010 r. ukazał się jego praca „Na wzór Berka Joselewicza. Żołnierze i oficerowie pochodzenia żydowskiego w Legionach Polskich”. Jest to pierwsza praca w sposób naukowy poruszająca ten temat. W okresie międzywojennym podejmowano próby opisania udziału Żydów walkach o niepodległość, ale zarówno zakres badań jak i ustalenia dalekie były od rzetelności, którą prezentuje ksiązka Marka Gałęzowskiego.

Praca składa się z dwóch zasadniczych części. W pierwszej autor przedstawia zbiorowy portret legionistów żydowskiego pochodzenia, poczynając od ich zaangażowania w ruch irredentystyczny, głównie na terenie Galicji. Udział w ruchu strzeleckim związany był ze świadomą deklaracją dotyczącą związków z polskością. Wśród przeszkolonych członków organizacji strzeleckich nie stanowili oni znaczącego procentu, ale sam fakt członkostwa wskazywał na chęć asymilacji i przywiązania do Polski. W szeregach legionowych znalazło się nie mnie niż 648 Żydów, najstarszy z nich miał w momencie zaciągnięcia się 45 lat, najmłodsi nie przekroczyli piętnastego roku życia. Już w szeregach Pierwszej Kompanii Kadrowej, a więc najbardziej elitarnej części Legionów, znaleźć można nazwiska żydowskiej proweniencji.

Swą służbą udowodnili oni, że są prawowitymi synami polskiej ziemi. Straty osobowe wyniosły około 10 %, a liczne odznaczenia ( w tym także ordery Virtuti Militari) dowodzą, że służba ta nie ograniczała się do wydawania posiłków i udzielania pomocy rannym. Zakończenie wojny na Zachodzie w 1918 r. nie oznaczało upragnionego pokoju na ziemiach polskich. Wielu spośród uczestników walk legionowych stanęło w szeregach Wojska Polskiego, aby przez kolejne lata walczyć o granice. W lata 1921 -1939 pozostało w armii niewielu z Żydów-legionistów. Do stopnia generalskiego doszedł Jakub Krzemiński, który swą aktywność zawodową związał z wojskowym wymiarem sprawiedliwości. Na eksponowanych stanowiskach w okresie pomajowym znaleźć można m.in. Karola Lilinefeld-Krzewskiego, Henryka Grubera czy Mieczysława Kaplickiego. Legionową przeszłością mógł się także pochwalić Hugo Steinhaus – jeden ze twórców lwowskiej szkoły matematycznej. Wbrew często powtarzanym opiniom byli legioniści nie stanowili beneficjentów zmian, jakie nastąpiły po maju 1926 r. Opis poszczególnych przypadków, jak i zamieszczone w pracy dokumenty obrazują, że nader często żołnierze Legionów Polskich (zresztą nie tylko żydowskiego pochodzenia) cierpieli niedostatek tak samo dokuczliwy przed, jak i po dojściu Józefa Piłsudskiego do władzy. Oczywiście problem ten nie dotyczył osób ze stopniem oficerskim lub odpowiednim wykształceniem, ale szeregowych legionistów.

Wielu z przedstawionych w książce żołnierzy poniosło śmierć z rąk obu okupantów w okresie drugiej wojny światowej. Ich nazwiska odnajdziemy na liście katyńskiej, a także pośród zamordowanych w niemieckich obozach zagłady. Niewielu spośród tych, którzy przeżyło wojnę związało się z komunistycznym reżimem. Do niechlubnych wyjątków należał płk Leon Grot czy współpracujący z Urzędem Bezpieczeństwa Stanisław Apfel-Czaszka.

Druga część pracy, to słownik zawierający biogramy zidentyfikowanych legionistów żydowskiego pochodzenia. Ich objętość jest mocno zróżnicowana, co jest oczywiście pochodną zachowanych dokumentów jak i roli jaką odgrywali poszczególni bohaterowie książki. W celu zdobycia niezbędnych materiałów autor sięgnął do zasobów zgromadzonych w Centralnym Archiwum Wojskowym, innych archiwach krajowych i zagranicznych, drukowanych źródeł, opracowań i wspomnień. Swą pracę uzupełnił zestawieniem osób pochodzenia żydowskiego:

– których nie objęły noty biograficzne, a są wymieniane jako legioniści,

– poległych i zaginionych w Legionach Polskich,

– będących oficerami Legionów Polskich,

– będących legionistami, a następnie członkami Polskiej Organizacji Wojskowej,

– służących jako oficerowie WP z legionowa przeszłością.

Do przedstawionych biogramów niewiele można dodać. Pozwolę sobie tylko uzupełnić informacje dotyczącą kpt. Filipa Śmiłowskiego będącego członkiem „Kadrówki”. Autor podaję, że zginął 4 czerwca 1920 r. pod Mozyrzem. Dopełnia to informacją, że jeszcze w Rocznikach Oficerskich w 1923 i 1924 r. figuruje on na stanie WP. Dodatkowo o tym, że dowody na jego śmierć nie były wcale jednoznaczne świadczy wpis w Roczniku Oficerskim Rezerw z 1934 r., w którym Filip Śmiłowski znajduje się na liście zaginionych.

Recenzowana praca należy do tych, które stanowią krok milowy w danej dziedzinie. Na swoją kolej czekają inne narodowości służące w Legionach Polskich i życzyć by sobie wypadało, aby ich opisaniem zajął się ktoś równie kompetentny jak Marek Gałęzowski.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:

Temat i treść – 9/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 9/10

Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Na wzór Berka Joselewicza. Żołnierze i oficerowie pochodzenia żydowskiego w Legionach Polskich

Autor: Marek Gałęzowski

Wydawnictwo: Instytut Pamięci Narodowej

Rok wydania: 2010

Format: 175 x 245 mm

Liczba stron: 800

Oprawa: twarda

ISBN – 978-83-7629-170-3