O wydarzeniach z maja 1926 r. mówi się bardzo często. Najchętniej z okazji ich kolejnej rocznicy, ale także w związku z nowymi publikacjami, które pojawiają się na rynku księgarskim. Niemal co roku publikowana jest książka, która uzupełnia naszą wiedzę o działaniach podjętych przez Józefa Piłsudskiego, zmierzających w konsekwencji do sanacji życia publicznego w Polsce. Tak się złożyło, że w maju bieżącego roku na rynku wydawniczym pojawiła się nowa praca prof. Mariusza Wołosa „O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja sowiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925-1926”. Mało kto jest tak predestynowany do pisania o zagadnienia poruszanych w publikacji, jak jej autor. Mariusz Wołos jest historykiem specjalizującym się w historii okresu międzywojennego. Swe prace poświęcał m.in. gen. Bolesławowi Wieniawie-Długoszowskiemu czy ambasadorowi Alfredowi Chłapowskiemu. Przez kilka lat był dyrektorem Stacji Naukowej PAN w Moskwie i Stałego Przedstawiciela PAN przy Rosyjskiej Akademii Nauk. Przez okres swego pobytu w stolicy Rosji miał okazję zapoznać się ze znaczną ilością materiałów archiwalnych dotyczących stosunku sowieckiej Rosji do wydarzeń rozgrywających się w Polsce w latach 1925-1926.

   Czasokres będący przedmiotem zainteresowania autora zamyka się pomiędzy upadkiem gabinetu Grabskiego w listopadzie 1925 r., a końcowymi tygodniami 1926 r., już po objęciu przez Marszałka funkcji premiera. Na wydarzenia rozgrywające się w naszym kraju spojrzeć możemy oczami połpreda (pełnomocnego przedstawiciela) Iwana Wojkowa, przedstawiciela handlowego w Berlinie Rajewskiego, który bardziej trudnił się wywiadem niż dyplomacją, oraz pracowników Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych, ze szczególnym uwzględnieniem jego Wydziału Krajów Nadbałtyckich i Polski.

   Książka podzielona jest na siedem rozdziałów. Pierwszy z nich przedstawia strukturę dyplomatyczną Związku Sowieckiego odpowiedzialną za kontakty z Polską. Przedstawiono i scharakteryzowano głównych uczestników wydarzeń po stronie sowieckiej. Ich doświadczenie dyplomatyczne było zazwyczaj niewielkie, co skutkować musiało często złą oceną sytuacji, znikomym dostępem do źródeł informacji jak i wynikającymi z tego błędnymi analizami i prognozami.

   Drugi rozdział opisuje sposób w jaki postrzegano rolę Polski we froncie państw, które uważały Moskwę, a szczególnie panujący w Rosji ustrój, za zagrożenie dla obowiązującego w Europie i świcie ładu i porządku. Ukazane zostały także działania dyplomacji rosyjskiej we współpracy z Republika Weimarską, zmierzające do wywołania określonych zachowań przez Polskę, a szczególnie skłonienie jej do bardziej ugodowej polityki wobec ZSRS. Zasygnalizowano również, przewijający się przez cała książkę, wątek rzekomej brytyjskiej inspiracji wszystkich ważniejszych wydarzeń w Polsce, które miały miejsce w opisywanym czasie.

   Trzecia część książki opisuje sowieckie reakcje i działania w okresie po upadku gabinetu Władysława Grabskiego. Rosyjska dyplomacja, uważająca byłego Naczelnego Wodza za osobę o aspiracjach wodzowskich, starała się pozyskać maksimum informacji na temat jego planów. Przesilenie polityczne oraz powołanie kolejnego rządu, który był wyrazem kompromisu pomiędzy partiami politycznymi, połączone z aktywnością części środowisk związanych z Józefem Piłsudskim dawało asumpt do wysnuwania przypuszczeń, że Komendant dążył będzie do władzy poprzez dokonanie zamachu stanu. Jednak brak kontaktów z otoczeniem Marszałka zmuszał dyplomatów sowieckich do zasięgania informacji od członków narodowej demokracji czy osób postrzeganych za bliskie Piłsudskiemu, co wcale nie odpowiadało rzeczywistości.

   Kolejny rozdział poświęcony jest ostatnim miesiącom przed zamachem. Atmosferę w Polsce podgrzewały także wydarzenia, w które zaangażowana była sowiecka Rosja. Z jednej strony podpisany został traktat berliński, a z drugiej mocno zaawansowane były rozmowy dotyczące traktatu sowiecko-litewskiego. Im bliżej maja 1926 r., tym przewidywania Iwana Wojkowa były dalsze od faktycznych wydarzeń. Nieco lepszy ogląd sytuacji mieli oceniający sytuację z zewnątrz. Zarówno Berlin jak i Moskwa  dostrzegały rzeczy, na które połpred nie zwracał uwagi bądź interpretował je błędnie. Nie bez znaczenia jest także przedstawienie faktycznych dążeń komunistów, którzy pragnęli przekształcić ewentualny zamach w wojnę domową, z wynikającymi z tego dla siebie konsekwencjami.

   Piąta część przedstawia wydarzenia majowe. Zaskoczenie, jakim było rozpoczęcie walk, obrazuje, jak słabe było rozpoznanie faktycznej sytuacji w Polsce przez rosyjskie źródła dyplomatyczne. Pierwsze meldunki zaczęły płynąć do Moskwy w dobę po rozpoczęciu starć, choć autor nie wyklucza, że wcześniejsze zostały zagubione. Zakończenie walk i stabilizacja sytuacji w Polsce znalazła różne odbicie w ocenach wyrażanych w Warszawie, Berlinie i Moskwie. Po raz kolejny okazało się, że osoba znajdująca się najbliżej wydarzeń była najdalsza od ustalenia stanu faktycznego oraz wynikających z tego konsekwencji. Można położyć to na karb braku doświadczenia dyplomatycznego u Wojkowa, który znany był głównie z uczestnictwa w mordzie ostatniego cara Rosji.

   Przedostatni rozdział dotyczy kontaktów jakie nawiązał szef przedstawicielstwa dyplomatycznego w Warszawie z Marszałkiem Józefem Piłsudskim. Pierwsze krótkie spotkanie w antrakcie przedstawienia teatralnego oczywiście nie miało wielkiego znaczenia. Dłuższa rozmowa, do której doszło 12 lipca 1926 r. miał za cel wybadanie planów Polski wobec Związku Sowieckiego i Litwy. Także to spotkanie nie dało zbyt wielu danych stronie sowieckiej. Umiejętne poprowadzenie rozmowy przez ministra spraw wojskowych wykazało wyraźną dysproporcję rozmówców. Także informacje dotyczące planów reorganizacji armii oraz zaplecza politycznego Marszałka, które udało się uzyskać Wojkowowi daleko odbiegało od realiów. Tradycyjnie już źródłami informacji byli głównie politycy endecji oraz, co warte podkreślenia, przedstawiciele przemysłu polskiego, którzy byli zainteresowani odzyskaniem rosyjskich rynków zbytu.

   Rozdział kończący książkę dotyczy okresu po objęciu prezesury Rady Ministrów przez Józefa Piłsudskiego. Znów śledzić możemy efekty analiz Wojskowa oraz uwagi zgłaszane przez jego moskiewskich zwierzchników. Okres ten z punktu widzenia Moskwy był istotny o tyle, że działania premiera polskiego rządu skutkować mogły zmianą sytuacji na Litwie. Spotkanie w Nieświeżu było traktowane nieomal jako przygrywka do ataku na Litwę. Kraj ten stanowił ważny element gry dyplomatycznej ZSRS, ze względu na jego nieprzychylność w stosunku do państwa polskiego. Także zamach stanu, który miał miejsce jesienią 1926 r. w tym kraju mocno zaniepokoił Moskwę, ponieważ zakładano, że odbył się on z polskiej inspiracji. W grudniu 1926 r. doszło do kolejnego spotkania Józefa Piłsudskiego z Wojkowem. Dyplomata sowiecki nie miał okazji do zbyt długich wywodów, bo jak sam twierdził w swym raporcie w trakcie trwającego 3,5 godziny spotkania miał do dyspozycji zaledwie pół godziny. Przez resztę czasu mówił Marszałek. Autor omówił także przygotowania do zmiany na stanowisku polskiego posła w Moskwie, którym zostać miał Stanisław Patek.

   Reasumując powyższe można uznać, że dyplomacja sowiecka w interesującym nas okresie nie dysponowała wiarygodnymi źródłami informacji. Autor z dużą dokładnością wykazał, że opieranie się na informacjach od członków narodowej demokracji, dyplomatów innych państw oraz prasie nie było wystarczające, aby prawidłowo przewidzieć nadchodzące wydarzenia oraz interpretować te, które miały już miejsce. W znaczącym stopniu na ocenę tego co działo się w Polsce wpływało uprzedzenie wobec Józefa Piłsudskiego i jego środowiska będące pokłosiem walk w latach 1919-1920. Dokładając do tego znikomą praktykę dyplomatyczną osób działających po stronie sowieckiej trudno było spodziewać się innych efektów. Praca Mariusza Wołosa powinna być lekturą obowiązkową dla osób interesujących się okresem międzywojennym, badających stosunki polsko-sowieckie oraz przyszłych adeptów dyplomacji, którzy na cudzych błędach mogą uczyć się jak nie postępować w trakcie misji dyplomatycznej.

   Praktycznie z niewieloma stwierdzeniami autora nie można się zgodzić. Do dyskusyjnych można zaliczyć kwestię „zaangażowania” braci Piłsudskich w organizację zamachu na cara Aleksandra III. Jeśli już, to byli co najwyżej zamieszani. Również uznanie, liczącego kilkadziesiąt tysięcy członków, Związku Strzeleckiego za organizację o charakterze kadrowym jest mocno dyskusyjne.

   Niezwykle wysoko należy ocenić wydawcę za stronę edytorską. Twarda oprawa, dobrej jakości papier, czytelne zdjęcia umieszczone w tekście to nie wszystko. Głęboki pokłon należy się redaktorom i korektorom tekstu. Z przyjemnością czyta się tekst nie zawierający błędów składniowych czy interpunkcyjnych. Nie jest to tak oczywiste, gdy weźmie się pod uwagę standard obowiązujący w innych wydawnictwach.
Powodów do narzekania nie ma wiele. Dla autora recenzji najbardziej rażące jest umieszczenie przypisów na końcu książki. Zaburza to rytm czytania i utrudnia odnajdowanie konkretnego przypisu. Jeśli szuka się go na siedemdziesięciu stronach (tyle zajmują przypisy), to nie jest to komfortowe.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:
Temat i treść: 8/10
Język, styl, kompozycja tekstu: 10/10
Forma wydawnicza: 9/10

Informacje o publikacji:
Tytuł: O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja sowiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925-1926
Autor: Mariusz Wołos
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Rok wydania: 2013
Liczba stron: 464
Oprawa: twarda
Format: 165×240 mm
ISBN: 978-83-08-05082-8