Szybko kończyła się historia starej Austrii. Nieudałe „ofenzywy” na froncie włoskim, głód i nędza w państwie, wycieńczenie i brak materiału ludzkiego, a do tego z dniem każdym zmniejszająca się odporność pobratymców Niemców i zbliżające się widmo katastrofy wreszcie zmusiły często zmieniające się „rządy” austriackie do ogłoszenia znanego „cesarskiego manifestu z października w kwestii przebudowy Austrii na państwo związkowe”. Kryła się w tym nieszczera myśl i chęć przedłużenia agonii Austrii, która do końca chciała tylko dzielić i rządzić, czego dowodem był stosunek tego rządu do nas i do Rusinów.
Tak zwana „ukraińska reprezentacja w Wiedniu” wykorzystała te chwilę i narzucając się ostatnim mężom stanu, wydostała od austriackiego prezydenta ministrów dr. Hussarka obietnicę, że dla wschodniej Galicji zamianowany zostanie namiestnikiem „ukrainiec”, który po objęciu władzy porozumie się z „Ukraińską Radą Nacjonalną” i przeprowadzi organizacje władz państwowych w Galicji wschodniej.
Dr Hussarek musiał jednak ustąpić ze stanowiska premiera przed realizacją tego projektu, a następca jego prof. Lammasch, który objął ostanie „rządy” na żądanie i przeróżne obiecanki reprezentacji „ukraińskiej”, sprawę zainicjowana przed dr. Hussarka, obiecał wziąć na Radę Ministrów, zwołaną dnia 31 października 1918 r. Wedle podania dr. Kościa Lewickiego w pittsburskim (Ameryka) „Narodnem Słowie” w roku 1923, na posiedzeniu tym przy punkcie trzecim, na telegram Polskiej Komisji Likwidacyjnej, która w dniu 31 października objęła władzę w Krakowie, postanowiono odpowiedzieć, że „rząd nie ma nic przeciwko temu, by polskie obszary Austrii przyłączone zostały do niepodległego państwa polskiego, zastrzega się tylko przeciw objęciu przez polską reprezentację obszarów „ukraińskich”. Uznaje się bowiem prawo ukraińskiego narodu do utworzenia samoistnego państwowego organizmu, którego granice ustalone zostaną drogą porozumienia się”.
Ukrainiec dr Horbaczewski, który w tym czasie był austriackim ministrem zdrowia, wyraził wątpliwość, czy takie postawienie sprawy możliwe jest do przyjęcia dla Ukraińców. Równocześnie polski minister dla Galicji Gałecki przypuszcza, że i ze strony polskiej podniesie się opór, ale osobiście zgadza się na to stanowisko, gdyż pokrywa się onoz zapowiedzią cesarskiego manifestu z dnia 16 października 1918 r. Wniosek prezydenta został zatem przyjęty.
Tegoż dnia odbyło się drugie posiedzenie Rady Ministrów, na którym prezes rządu oświadczył, że „Ukraińcy” nie przyjęli tej formuły. Żądali oni rozgraniczenia kraju, zapewniając Polakom udział w swoim rządzie.
Po dłuższej dyskusji postanowiła Rada Ministrów dać „Ukraińcom” następujące prerogatywy: władzę pozostawia się na razie namiestnikowi na przestrzeni wschodniej Galicji z ukraińską ludnością, starostwa i niektóre urzędy obsadza się „Ukraińcami”. Jeden z tych starostów będzie naczelnym organem. Także na stacjach kolejowych i w sądach mianowani będą „Ukraińcy” urzędnikami i naczelnikami.
Tymczasem zebrana we Lwowie delegacja „Ukraińskiej Naczelnej Rady”, ukonstytuowana dnia 28 października 1918 r. oczekiwała wiadomości z Wiednia.
Liczono się ze zwołaniem pełnej Rady na dzień 3 listopada dla zdecydowania o dalszych krokach. Poza tym pracowano w organizowaniu siły zbrojnej, rozdzielono i obsadzono stanowiska i chociaż w dużym niepokoju, jednak energicznie przygotowywano się do objęcia władzy tak cywilnej, jak i wojskowej aż po San, a nawet i dalej na południe.
W międzyczasie ruskie „sfery” wojskowe, złożone z niedowarzonych, wojennych oficerów i siczowników, postarały się o ściągnięcie do Lwowa większej ilości młodzieży ruskiej. Także austr. sfer y wojskowe poszły im na rękę i wymieniały polskie oddziały wojskowe na ruskie. Działo się to wszystko ostrożnie i w ścisłej tajemnicy w obecności wielu polskich wyższych oficerów i Polaków urzędników, którzy nie spodziewali się nawet tego, by „jacyś tam“ Rusini rozpocząć mogli robotę wojskowo-polityczną.
Politycy ruscy, jak dr Kość Lewicki i inni na posiedzeniu U. R. Naczelnej wystąpili za odwleczeniem sprawy, radząc czekać na wiadomości z Wie-dnia, przeważył jednak głos wojskowych i to przyszłego atamana, Dymitra Witowskiego, który parł do natychmiastowej akcji.
Że sfery te miały ciche, lecz wydatne poparcie ówczesnego namiestnika Galicji, generała Huyna i komendanta okręgu wojskowego generała Pfeffera, to rzecz jasna, inaczej nie parłyby one tak silnie do zbrojnego rozstrzygnięcia tego. co miała załatwić konferencja pokojowa.
Tym rządzącym generałom chodziło o utrzymanie jak najdłużej władzy w swym ręku, pewni bowiem byli tego, że okres ten szybko przejdzie i Austria dalej szczęśliwie będzie „panować”.
Nie trzeba bowiem pominąć tego, że tę nowo upieczoną „Ukrainę” popierał wprawdzie tylko „Wasyl Wyszywany”, ale zawsze Habsburg, a przewodnią myślą kamaryli było to, że później państwo takie łatwiej będzie można wciągnąć w rydwan habsbursko-austriacki. Dzięki temu Wasylowi, który już na kilka łat przedtem wybierał się na czele „ukraińców“ pobić „batka” swego Karola Stefana. .,króla polskiego” (przemówienie do żołnierzy 13 p. austr. ułanów), austr. sfery wojskowe ściągały do wschodniej Galicji ruskie kadry i oddziały pozafrontowe i pozwoliły siczownikom zorganizować się. oddając im broń i materiały wojskowe.
Musimy nadmienić także, że namiestnik Huyn groził wobec posła Witosa, że wyrzuci delegatów Polskiej Komisji Likwidacyjnej gdy się po odbiór rządów zgłoszą do niego, nie wyrzucił jednak herojów ruskich i spokojnie oddał im władzę a nawet i siebie, zezwalając się „.internować”.
Generał Pfeffer zaś, zupełnie jawnie agitował za Rusinami i po zamachu zwołał około 500 oficerów austr. i polecił im oddać swe usługi „po rozwiązaniu Austrii“, budzącemu się do życia narodowi.
Jednak prócz 9-ciu oficerów-Niemców nikt inny nie zgłosił się do tych usług. Internowanie więc przez Rusinów gen. Pfeffera. ich poplecznika, było tylko odegraniem komedii.
Za wiedzą i zgodą tych dwu wielkorządców’ nadszedł z Wiednia 31 października w nocy rozkaz oddania obu dworców lwowskich dwom Rusinom, niższym w rangi i dzięki tym dwu panom, t. j. Huynowi i Pfefferowi, umożliwiono innym urzędnikom naród, ruskiej stanąć dnia 1 listopada na czele poczty, kolei, policji i innych władz i instytucji. Gdyby tego — cichego nawet — „placet” nie było. nie odważyłby się żaden urzędnik austriacki, chociażby Rusin, na wybryk i taką samowolę,
Zachodzi teraz pytanie, jak się zachowało pol-skie społeczeństwo?
Dałoby się to następująco określić: Warszawa zajęta była sobą i „Galicją” interesowała się mało. Tu zaś po manifeście październikowym powstała Komisja Likwidacyjna, która przez pewien czas zastanawiała się, gdzie ma stale urzędować, w Krakowie, czy we Lwowie. Ostatecznie postanowiono przenieść się na stale do Lwowa i to z dniem 1 listo-pada 1918 r.
Specjalnych zarządzeń nie było, a że społeczeństwo polskie pewne było swego własnego prawa do swej ziemi, nie było więc na ogół żadnej większej akcji. Po manifestacjach, które odbyły się w kraju po traktacie brzeskim, nastąpił silny odruch.
Urzędnicy, wyżsi i niżsi, patrzyli na Austrię i rząd austriacki z coraz większym lekceważeniem i oczekiwali nakazu, nie odrywając się od prac i swej służby.
Oczekiwano zarządzeń nowej władzy, jaką była Komisja Likwidacyjna. We Lwowie powstał 10 października 1918 Komitet obywatelski, którego zadaniem było zorganizowanie przejściowej administracji w czasie przejęcia władzy.
Komitet ten organizował „Straż” i przygotowywał podłoże uzbrojonej pomocy dla przyszłych kierowniczych czynników, jedynie młodzież na szczęście nie czekała na zjawienie się jakiejś specjalnej władzy i rzuciła się do organizowania wojska.
Powstały tajne organizacje, jak POW. „Wolność”, PKP. itd. Gromadzono materiał wojskowy, nawiązano stosunki z organizacjami w całej Polsce, utrzymywano kontakt z korpusami wschód., z oddziałami na Ukrainie, Kubaniu, a nawet i na Murmanie, również z Polakami w armii austriackiej.
Praca ta wzmogła się od czasu rozbicia się Legionów, a tu we Lwowie ześrodkowały się wszystkie jej siły, stąd szedł ruch na Kraków i Lublin, a także na Kijów. Najwięcej czynną była POW (Polska Organizacja Wojskowa), która od 1917 roku rozwijała się sprężyście, a szczególnie we Lwowie. POW była dalszym etapem wielkiej idei Józefa Piłsudskiego, dążącej do stworzenia własnej armii, opierająca się na ideowych elementach kadr oficerskich i podoficerskich, wychowanych w Związku Strzeleckim, i Legionach. Na czele jej stał początkowo, tj. w lutym 1918, dziś generał, ówczesny kpt. Julian Stachiewicz, po nim objął komendę kapitan, dziś generał Franciszek Sikorski, który doprowadził organizację tą do pełnego rozwoju. Za jego czasów zorganizowaną została kompania studencka, licząca około 80 ludzi, pod kierownictwem śp. Mieczysława Sieleskiego. Sikorski ściągnął całą masę oficerów i podoficerów legionowych, a także dużo broni.
Ścigany jednak przez wojskowe władze austr., zmuszony był wyjechać do Kijowa, a stamtąd na Kubań. Płk Sikorski wyjechał z ówczesnym kpt. Zulaufem, swym współpracownikiem w POW za dokumentem, wystawionym przez POW naturalnie z pieczątkami lwowskiej komendy austriackiej, jako wysłani do któregoś oddziału austriackiego do Odessy. Wyjechali z końcem września 1918 i „zgubili” się w Kijowie.
Tu muszę nadmienić, że istniejący jeszcze przed wojną Związek Młodzieży Niepodległościowej (tajny) rozwinął się w czasie wojny korzystnie i z końcem 1917 zlał się z POW, szukając na jednej platformie rozwiązania kwestii polskiej tylko z bronią w ręku. Wyszli stąd akademicy Wasilewski, Lechniowski, Sieleski, Bujwidówna i inni.
Po płk. Sikorskim objął komendę POW oficer legionowy Joniak, a w październiku — ówczesny por. Ludwik Laveaux (Randof), który dalej kontynuował pracę poprzedników swoich.
Komenda Okręgu lwowskiego podzielona była na obwody: Brody, Jarosław, Kołomyja, Stanisławów. W skład lwowskiej organizacji wchodziły: oddział techniczny (ppor. Wasilewski), studencki (ppor. Sieleski), wśród kolejarzy pracował inż. Kozłowski, prócz tego była organizacja pocztowców pod kierownictwem legionisty Z., a składnicę pocztową dla korespondencji organizacji prowadziła p. Herburtówna.
Broni nie było wiele. Około 50 karabinów, kilkadziesiąt granatów ręcznych, kilka kg materiału wybuchowego, jedna włoska mitralieza, nieco naboi karabinowych i kilkaset rewolwerów.
Dowództwo placu prowadził por. Alfred Rapacki (Złom), dowództwo miasta por. Alfred Greffner (Radwan), referat techniczny kpt. Kudelski (Juliusz), służbę wywiadowczą ppor. Tadeusz Krawczyk-Ołowski, oddział kobiecy Helena Bujwidówna. dość zorganizowanych członków dosięgała liczby 100 (w tym do 50 kobiet), prócz wielu sympatyków, gotowych każdej chwili stanąć do apelu.
Zebrania Komendy odbywały się w pokoju któregoś z członków POW albo w Domu Akademickim, względnie przy ulicy Jasnej 5. Każdorazowo przy utrzymaniu ścisłej kontroli i ubezpieczenia.
P. O. W. była zatem silną i dobrze zorganizowaną wojskowo organizacją i mogła naprawdę ster polskiego ruchu wojskowego uchwycić w swoje ręce.
Z inicjatywy POW powstała organizacja „Wolność”, która obejmowała oficerów Polaków, będących w wojsku austriacxkim. Na terenie Lwowa organizacja ta prowadzoną była przez por. Zbycha — Aleks. Krona i Adama Pruchnika (Halny), którego we wrześniu za tę działalność władze austr. aresztowały. Później prowadził organizację tę por. Tadeusz Nittman (Michał). „Wolność” była wprawdzie nieliczną, ale posiadała wielu oficerów zdolnych i zdecydowanych do walki. POW i „Wolność” stanowiły zatem jedną organizację, chociaż ze względów taktycznych robotę prowadziły osobno. Związek „Wolność” posiadał we Lwowie swych członków w 19 i 15 pułku piechoty austriackiej
Drugim czynnikiem zorganizowanym byli oficerowie i podoficerowie legionowi z dawnego Polskiego Korpusu Posiłkowego i II Brygady, którzy szli po linii tworzenia państwa i wojska pod egidą Rady Regencyjnej i jej rządu. Była to organizacja duża i reprezentowała wielki odłam byłych legionistów.
W ostatnich dniach października 1918 r. Rada Regencyjna wyznaczyła na dowódcę wojska w Galicji austriackiego gen. Puchalskiego, znanego tylko z nazwiska w czasie prowadzenia tzw. „Komendy Legionów”, a jego szefem sztabu zamianowała ówczesnego płk. Władysława Sikorskiego. Na odprawie u siebie w domu przy ulicy Fredry 7, zawiadomił płk Sikorski zebranych, że zamianował kpt. A. Karnińskiego (dziś płk. Sztabu Gen.), dowódcą obwodu lwowskiego i miasta, a kpt. Tatar-Trześniowskiego dowódcą kadry, zaś ppor. Janusza Biegańskiego oficerem placu. Płk Sikorski polecił wystąpić jawnie dnia 1 listopada i ogłosić publicznie w ratuszu w porozumieniu z zarządem miasta przynależność Lwowa do Polski.
W ten sposób ustalona została. na rozkaz Komisji Wojskowej Rady Regencyjnej w Warszawie tzw. „Komenda Mobilizacyjna”, której siedziba mieściła się przy ulicy Akademickiej 5.
Ustalono również rozdział czynności na prowincji, skąd wielu oficerów przybyło na tę odprawę. Nadmienić trzeba, że płk Sikorski stał wtedy na czele Towarzystwa „Demobil”. które miało wiele oddziałów na prowincji. Oddziały te obsadzone były przez oficerów legionowych, którzy w rzeczywistości prowadzili tylko wojskową robotę.
Na kilka dni przedtem postanowiono więcej nie wysyłać do Warszawy ochotników, zgłaszających się do Wojska Polskiego, co dotychczas czyniła PKP.
W dniu 30 października konferował płk Sikorski z bawiącym we Lwowie ministerstwem spraw zagranicznych w gabinecie Świeżyńskiego, drem St. Głąbińskim, który tu zjechał z ramienia Rady Regencyjnej równocześnie zjawili się we Lwowie adiutanci Regentów, ówczesny kpt. Drewnowski i kpt. Przeździecki. Minister Głąbiński przyrzekł płk. Sikorskiemu oddać do dyspozycji organizacje narod.-demokr. młodzieży akademickiej, które to organizacje miały być użyte, względnie wciągnięte do pomocy przy zorganizowaniu władz w czasie przejęcia Lwowa i Małopolski Wschodniej pod rządy Macierzy.
Organizacje te miał oddać dr Edward Dubanowicz, późniejszy poseł na Sejm.
Około godziny 12-tej tegoż dnia zjawił się w ratuszu płk Władysław Sikorski i u komisarza rządowego dr. Stesłowicza w formie proklamacji zakomunikował o zarządzeniu Rady Regencyjnej w sprawie zajęcia Lwowa. prosząc o pomoc obywateli miasta. Mieszczanie obiecali istotnie swą pomoc, oświadczając. że na Strzelnicy posiadają broń amunicję. Tak więc zajęcie, względnie przejęcie miasta powinno było nastąpić z inicjatywy Ojców miasta i pod ich przewodem.
Po złożeniu tego oświadczenia w ratuszu, wyjechał płk Władysław Sikorski do Przemyśla.
Trzecią organizacją wojskową we Lwowie była organizacja PKW (Polskie Kadry Wojskowe). Była to organizacja kontynuująca ideę swego czasu rozwiązanego Legionu wschodniego. Dążyła ona do wywalczenia orężem zjednoczonej Polski. Na czele tej organizacji stal kpt. Czesław Mączyński, ówczesny komendant austriackich magazynów amunicyjnych na dworcu czerniowickim we Lwowie, dziś pułkownik. Organizacja ta powstała na krótko przed zamachem ruskim, nie posiadał wybitniejszych wojskowych. Do Naczelnej Komendy Obrony Lwowa z ramienia tej organizacji weszli „cywile”, jak inż. Widomski, dr Mejbaum i inni. Posiadał ona natomiast kilku wybitnych działaczy wśród młodzieży i harcerzy, jak poległego później śp. Grodyńskiego, inż. Dajczaka, Baca i innych, którzy nie szczędzili własnej krwi w walce o Lwów i Polskę.
Wedle protokołu z jednego zebrania (spisanego przez adiutanta POW ppor. Orłowskiego) PKW miały dysponować zaledwie 30 zorganizowanymi osobami i magazynem amunicyjnym., w którym w ostatnich czasach na rozkaz austriackiej Komendy wymieniono Polaków na Rusinów. Pozostał tam tylko dowódca kpt. Mączyński z kilku zaledwie Polakami.
Poza tym przebywała we Lwowie grupa oficerów legionistów, którzy do żadnej z powyższych organizacji nie należeli. Byli to: śp. mjr Marceli Śniadowski, kpt. Bronisław Pieracki, dziś pułkownik SG i wielu innych. Tak przedstawiały się polskie organizacje wojskowe przed listopadem 1918 r.
* * *
Około 28 października 1918 r. coraz więcej i częściej dochodziły wiadomości o zamierzeniach ruskich. Piszący te słowa dostarczył Komendzie POW odpis telegramu z Naczelnej Komendy austriackiej nakazujący komendzie lwowskiej oddanie znajdującego się tu wojska do dyspozycji ewentualnie utworzonej we Lwowie Narodowej Rady i wysyłania delegatów po odbiór oddziałów ruskich na froncie. Wobec tego, że prócz ruskiej Rady Nacjonalnej nie było we Lwowie innej, więc telegram ten świadczył aż nadto wyraźnie o zbliżającym się niebezpieczeństwie. Poza tym oficer legionowy lotnik Beaurrain dostarczył dnia 31 października oryginalne wezwanie ruskich oficerów na zbiórkę o godzinie 2 w nocy na Łyczakowie.
POW posiadała zatem pierwsze pewne już wiadomości o zbliżającym się zamachu austro-ruskim. Podobne wiadomości miała PKP, której wywiad, prowadzony przez dr. Kazimierza Hartleba, dostarczył bardzo ważne dane. Oto ruchem „ukraińskim” w wojsku austriackim kierowała osobno utworzona organizacja austriacka, nazwana dla tajności „Arbeiter-Werbe-Stelle” przy ul. Dąbrowskiego 14. Oni to poza biurem wywiadowczym Komendy miasta i armii tu stojącej (K. Stelle), przesuwali ruskich żołnierzy do Lwowa, oni pozwolili na zgromadzenie się siczowników we Lwowie i oni kierowali całą robotą ruską.
Równocześnie strażnicy akcyzy miejskiej donosili, że do Lwowa coraz częściej i coraz liczniej przechodzą przez rogatki miejskie jakieś bliżej nie określone indywidua, które jednak wykazują cechy organizacji ruskich siczowników. Również adiutant 15 pp austriackiej dr Nagler, dziś płk WP w głównej komendzie PP, który był komendantem legionowej kompanii w Kadrze tego pułku, donosił dr. Hartlebowi o zarządzeniach i wypadkach, które wskazywały na akcję ruską.
Ze strony redakcji „Kuriera Lwowskiego” otrzymaliśmy wiadomość, że 30 października w gmachu żandarmerii austriackiej przy ul. Sapiehy 1, wydalono 17 żandarmów polskich, polecając im udać się na zachód, pozostawiając we Lwowie wyłącznie Rusinów.
Należy nadmienić, że wskutek zdrady przez kogoś z najbliższych współpracowników, Austriacy w pierwszych dniach października 1918 roku przeprowadzili rewizje domowe u wielu naszych, szukając peowiaków i oskarżyli o zdradę stanu dr. K. Hartleba, inż. Zdzisława Warchałowskiego, Franciszka Sikorskiego, Juliusza Zulaufa, Adama Próchnika, Cybulskiego, L. Novyego i innych. Oskarżono ich o przygotowanie ruchu wojskowego, wywóz ludzi i amunicji, wystawianie fałszywych rozkazów, marszrut itp. Śledztwo było prowadzone energicznie, a obwinionym groziła ciężka kara.
Dzień 1 listopada uwolnił oskarżonych, przebywających we Lwowie, od następstw tego procesu.
Podnieść muszę, że wielu austriackich oficerów-Polaków zgłosiło się już dnia 30 października 1918 r. do współpracy, a między innymi kpt. Walerian Wiczyński, dziś komendant okręgowy Policji Państwowej, oddając do dyspozycji wielkie magazyny amunicyjne w Starym Siole pod Lwowem, inny przywiózł z Uhnowa cały wagon amunicji dla polskich organizacji, niestety, wagon ten dostał się już do rąk Rusinów. Fakty te stwierdzają możność współpracy i pomocy z zewnątrz na wypadek zajęcia miasta przez nas w nocy z 31 października na 1 listopada.
Wróćmy jednak do dalszej działalności polskich wojskowych organizacji.
Komendant POW de Laveaux zarządził mobilizację POW na godzinę 9-tą wieczorem w Domu Akademickim, a chcąc nawiązać kontakt innymi organizacjami, zwrócił się do kpt. Mączyńskiego, z którym poprzednio konferował, z propozycją zwołania wspólnej konferencji. Odbyła się ona dnia 31 października o godzinie 2 po południu w mieszkaniu kpt. Mączyńskiego przy ul. Senatorskiej 7, przy udziale kpt. Mączyńskiego (PKW), por. Laveaux (POW) i por. Zbycha-Krona (Wolność).
Laveaux przedstawił pogłoski i fakty o zamiarach Rusinów i zaproponował wspólna akcję celem opanowania Lwowa. Kpt. Mączyński nie wierzył w te pogłoski i nie uważał zajęcia miasta za coś niebezpiecznego. Oświadczył, że „wycofamy się na punkty w mieście lub poza miastem i rozpoczniemy systematyczna walkę”. Akcję ze strony polskiej uznał za wielkie ryzyko.
Dnia 1-go listopada miało się odbyć następne zebranie.
Tymczasem niebezpieczeństwo ruskie stawało się coraz bliższym.
Po wyjeździe płk. Władysława Sikorskiego do Przemyśla, zarządził kpt. Antoni Kamiński mobilizację baonu kadrowego PKP na godz. 6 wieczorem w Szkole Sienkiewicza, która poprzednio w porozumieniu z czynnikami miejskimi, ze względu na swe położenie przy drodze do Przemyśla, wyznaczona została na ten cel. Równocześnie starał się kpt. Kamiński nawiązać kontakt z POW.
Po porozumieniu się kpt. Pierackiego z por. Laveaux i mjr. Śniadowskim zwołano na godz. 6 wieczorem dnia 31 października konferencję w mieszkaniu mjr. Śniadowskiego (przy ul. Łyczakowskiej 16). Przybyli z POW Laveaux, z „Wolności” por. Kron i Nawrocki, z PKW kpt. Mączyński, a obecni byli także mjr Śniadowski i kpt. Pieracki.
Zagaił zebranie Laveaux i zaproponował połączenie się wszystkich organizacji i ułożenie wspólnego planu działania.
Pieracki zaproponował wybrać jednego wspólnego dowódcę. Kamiński, zawiadamiając zebranych o rozkazie Rady Regencyjnej i płk. Sikorskiego, uważając jedynie siebie za wyznaczonego przez wyższe władze polskie, odmówił uznania kogo innego za dowódcę.
Po zaproponowaniu na powyższym zebraniu przez kpt. Pierackiego, by dowódcą wybrać najstarszego rangą mjr. Śniadowskiego, kpt. Mączyński oświadczył, że nie uznaje „legionowych” rang i nie podda się ani Śniadowskiemu ani Kamińskiemu. Jedynie Laveaux zgodził się oddać siebie i POW wszelkiej ustanowionej władzy. Po dalszej dyskusji i różnych propozycjach, z powodu spóźnionej pory, odroczono konferencję, którą następnie zwołano tegoż dnia o godzinie 9.30 wieczorem przy liczniejszym współudziale oficerów w Domu Akademickim przy ul. Łozińskiego.
W tym czasie zgłosił się do kpt. Kamińskiego przy ul. Akademickiej 3, dr Dubanowicz i oświadczył, że dowiedział się, iż kpt. Kamiński zamierza z innymi organizacjami podjąć walkę orężną i zająć Lwów. Wobec tego on wycofuje młodzież akademicką. „Nie mogę wywołać bratniej walki i wziąć za to odpowiedzialności” – były słowa dr. Dubanowicza tym więcej, że dnia 3 listopada zjechać ma do Lwowa ks. Witold Czartoryski, mianowany przez Radę Regencyjną namiestnikiem.
Kpt. Kamiński odpowiedział na to, że nie dąży do walki, lecz zamierza siłą zbrojną zabezpieczyć gmachy użyteczności publicznej. Na to dr Dubanowicz odrzekł, że zastanowi się co do użycia młodzieży do tego celu. Przyobiecana więc organizacja młodzieży narod.-dem. nie stanęła do szeregu, chociaż poszczególni członkowie tych organizacji znaleźli się natychmiast w szeregach polskich już walczących.
Tymczasem odbywała się w Domu Akademickim mobilizacja POW. Z powodu dalszych wiadomości o zamierzeniach Rusinów, zaproponował Laveaux, aby wieczorem przed Rusinami obsadzić miasto.
W tym celu wysłał komendant POW z piszącym te słowa na główną pocztę, by zająć telegraf i telefon. Ludzi do tego patrolu w większości wyznaczył dr Nowak-Przygodzi, mając do dyspozycji akademików, którzy zjechali do Lwowa na Zjazd i z którego to łona wyjść miała przy udziale innych organizacji Straż Akademicka. Nawiasowo nadmienić trzeba, że patrol ten, uzbrojony w rewolwery i kilka ledwie karabinów, po zajęciu gmachu pocztowego wycofany został około godz. 11-tej. W centrali telefonicznej pozostał tylko łącznik dla meldunku Komendzie POW o dalszych zajściach w tym gmachu.
Nie tu miejsce, by roztrząsać, dlaczego w tym dniu telegraf obsadzony był wyłącznie urzędnikami Rusinami, bowiem jedynie naczelnik oddziału tego p. Krzemiński był Polakiem i zwrócił dowódcy patrolu uwagę na niebezpieczeństwo zajęcia miasta przez Rusinów, o czym głośno wszyscy urzędnicy rozprawiali. Tego też naczelnika nad ranem siłą usunęli jego właśni podkomendni i koledzy.
Mimo to jednak nie wszyscy wierzyli w zamach ruski, tym więcej, że niektóre koła polityczne po rozmowie p. ministra Głąbińskiego z namiestnikiem Huynem zapewniały, że miastu nic złego się nie stanie. A że i kpt. Mączyński liczył się z zapewnieniem tych sferi że nazajutrz miała zjechać Komisja Likwidacyjna, więc i na ostatniej konferencji nie doszło do żadnego porozumienia w sprawie akcji, a nawet i dowództwa. Zgodzono się tylko, by PKP utrzymała pogotowie w szkole Sienkiewicza, a POW zostawiła oficera inspekcyjnego oraz służbę wywiadowczą. Wynikiem tej konferencji było rozpuszczenie zebranych przeszło 40 peowiaków i sympatyków, zatrzymano tylko posterunek w Domu Akademickim i silniejszy patrol przy pl. Akademickim 1, gdzie komendę objął por. Deschou, któremu przydzielono jedna mitraliezę, zaś por. Wasilewski z większą liczbą (około 40) peowiaków odmaszerował do Domu Techników, gdzie było więcej Techników przybyłych na Zjazd. Po drodze rozbroił por. Wasilewski oddział austriacki w szpitalu na Technice, zabierając kilkanaście karabinów. Również większy oddział z kpt. Wiktorem Ludwikiem Kopciem udał się do Rzęsny Polskiej, celem rozbrojenia i zajęcia stojącej tam baterii austriackiej, której komendantem był ówczesny kpt. Łodziński, dziś pułkownik artylerii.
Oddział z kpt. Tatar-Trześniowskim, liczący około 40 ludzi, około godziny 8 odmaszerował do Szkoły Sienkiewicza. Kiedy później wieczorem kpt. Tatar kartą służbową zapytał kpt. Kamińskiego, co ma robić na wypadek zaatakowania Szkoły przez Rusinów, otrzymał na tej samej karcie odpowiedź: strzelać. Tak więc nawet uzbrojony oddział liczył się jeszcze z ewentualnymi następstwami politycznymi.
Kpt. Trześniowski zażądał również od kpt. Kamińskiego pieniędzy na zakupienie prowiantów dla załogi, której część zamierzała udać się do domów dla zaprowiantowania się. By nie dopuścić do zmniejszenia stanu tej załogi w Szkole Sienkiewicza, kpt. Kamiński poprosił o pomoc p. Emilię Jędrzejewiczową, szczególnie odznaczona w obronie Lwowa, która przysłała 1000 koron, a później 4000 koron. Kwotę tę odesłał kpt. Kamiński do dyspozycji kpt. Trześniowskiego.
* * *
Wśród obrad i nieporozumień przeszedł dzień wśród obrad i nieporozumień przeszedł dzień 31 października 1918, w nocy miasto zajęte zostało przez wojska rusko-austriackie. Zamachu dokonały: kadra austriackiego 15 pp, 19 pp, 41 pp, 3 bat. strzelców i 3 batalion asystencyjny. Poza tym około 1000 ludzi z ówczesnej policji wojskowej. Razem było we Lwowie około 12 000 Ukraińców, zaś płk Wyszywany zdążał z 3000 spod Czerniowiec do Lwowa.
Kilkuset ochotników polskich rozeszło się do domów i trzeba było ponownie aparat mobilizacyjny puścić w ruch, by młodzież naszą zwołać już do walki o Lwów.
Dzień 1 listopada obudził obywateli miasta Lwowa pod znakiem niebiesko-żółtej chorągwi panoszącej się na wieży prastarego polskiego ratusza lwowskiego. Znikła od razu wczorajsza niemoc i zabrano się energicznie do pracy. Komendant POW wydał powtórny rozkaz mobilizacyjny, wysyłając kurierów i komendantów poszczególnych oddziałów, a równocześnie rozrzucano ulotki z wezwaniem do zbiórki w Domu Akademickim i Domu Techników. Ulotki te pisane były na maszynie. Przedtem doszły już wiadomości o śmierci ppor. Legionów Andrzeja Bataglii, peowiaka, który, wysłany z wywiadem do koszar austriackiego 15 pp, zginął tam w nocy z 31 października na 1 od kuli karabinowej z rąk żołnierza ruskiego. Była to pierwsza śmierć żołnierza polskiego z rąk wroga.
Także nad ranem przy ul. Batorego (róg Łozińskiego) zmierzył z karabinu żandarm do wychodzącego z Domu Akademickiego w kurtce legionowej ppor. Feliksa Daszyńskiego (Bitwa) z okrzykiem „stij”, jednak w chwile potem żandarm ten leżał już martwy na bruku, zastrzelony przez ppor. Daszyńskiego.
Był to pierwszy strzał na ulicy miasta! Równocześnie PKP , także ulotkami wzywała do Szkoły Sienkiewicza. Wraz z ulotkami wysłano z redakcji „Wieku Nowego” chorągiew o barwach narodowych, którą natychmiast wywieszono na Szkole Sienkiewicza, jako na pierwszej placówce, zaatakowanej przez uzbrojony patrol ukraiński.
W Domu Akademickim zebrała się znów nasza „starszyzna” na dalsze obrady. Stąd udano się do mieszkania dr. Weschlera przy ul. Fredry, gdzie zastanawiano się nad kwestią obrony. Sprawa komendanta skończyła się wyborem kapitana Rożena-Barskiego, znanego z bojów legionowych oficera artyleryjskiego, dziś generała.
Po przemówieniu kpt. Mączyńskiego zgodzono się na akcje zdobycia broni na dworcu czerniowieckim. W tym celu wyznaczono zbiórkę obok kościoła Elżbiety przy ulicy L. Sapiehy i Gródeckiej. Akcją tą kierować miał osobiście kpt. Rożen. Jeden z oficerów PKW przydzielony do służby w tych magazynach, miał ułatwić zajęcie składów. Obok kościoła zebrało się około godziny 11 rano więcej gawiedzi i młodych chłopców, ale brak było pewnego kierunku: nie było tam bowiem zorganizowanych jednostek. Rozbrojono wielu żołnierzy ruskich i więcej austriackich, powracających z dworca, usiłowano wedrzeć się do szkoły Konarskiego, by rozbroić kwaterujący tam węgierski batalion etapowy, co jednak się nie udało, gdyż dowódca tego batalionu zagroził użyciem karabinu maszynowego wystawiając ten karabin i ludzi z karabinami ręcznymi w oknach i drzwiach szkoły. Na drzwiach u wejścia napisał na większym arkuszu papieru taka odezwę:
„Wir sind Ungaren, wir sind neutral, wir wollen nur nach Hausen fahren!”
Pozostawiono na razie ten batalion w spokoju.
Przed „wymarszem” tej gromadki harcowników na dworzec czerniowiecki zjawił się samochodem na placu obok kościoła oddział ruski z dwoma karabinami maszynowymi i ostrzeliwał tłum, który skrył się w kościele i w pobliskich domach. Akcja nasza spełzła więc na niczym. Kilkanaście karabinów manlicherowskich, kilka rewolwerów i szabel, ukrytych początkowo w kościele, odniesiono później do szkoły Sienkiewicza.
Kapitan Rożen nie rychło powrócił do miasta.
Zebrani przy ul. Romanowicza 9 nie zrazili się ogólną nieczynnością i wtedy w nieobecności por. Laveaux zwrócił się ppor. Aleksander Kron-Zbych (z „Wolności”) do kpt. Mączyńskiego z propozycją by rozpocząć na własną rękę jakąś akcję. Kpt. Mączyński nie uznał poprzedniego wyboru kpt. Rożena, wobec tego ppor. Kron, nie chcąc stwarzać w takiej chwili nowych trudności, zaproponował kpt. Mączyńskiemu objecie dowództwa.
Po przyjęciu tego wyboru, przy którym nie było kpt. Kamińskiego, ustalona została komenda i rozpoczęła się organizacja tak komendy, jak i obrony, względnie walk.
Mimo braku reprezentantów PKP w czasie tych obrad i wyborów, kpt. Tatar-Trześniowski w szkole Sienkiewicza godnie reprezentował tę organizację. Około 6 rano wysłał oddział ppor. Felsztyna po broń do koszar policji obok rogatki przy ul. Gródeckiej. Po krótkiej potyczce wrócił ppor. Felsztyn z 20 karabinami i amunicją. Po godzinie 9-tej rano zbliżył się oddział ruski do Szkoły, lecz przyjęty strzałami ludzi Tatara, cofnął się. Była to więc pierwsza potyczka polsko-ruska. Tym samym i PKP oczekująca rozkazów z Przemyśla, weszła w stan obrońców Lwowa, mimo, że całkowicie nie uznawała jeszcze wyboru kpt. Mączyńskiego jako dowódcy. Od tej chwili nie było już różnych organizacji i obradujących oficerów, powstała Komenda i Sztab stała się ośrodkiem ogółu obrońców Lwowa, którzy przez 22 dni krwawili się o każdą piędź ziemi, o każdy dom, ulicę, o całe miasto.
Wysiłki dzieci lwowskich były ogromne, przeszły one wszelka możliwość wytrzymania. Jednak wiara, że Wódz Naczelny, który dnia 11 listopada powrócił z Magdeburga, pomyśli o skutecznej obronie Lwowa – dodawała otuchy i energii.
Odsiecz płk. Tokarzewskiego przybyła w ostatniej chwili, wspólnymi siłami rozpoczęto atak ostatni i dnia 22 listopada po południu nie było już u nas wojsk obcych.
Historia, oddając cześć Obrońcom Lwowa, przyzna tej komendzie wiele zaszczytnych poczynań i godnie postawi ją, wraz z wszystkimi Obrońcami, razem z tymi, którzy w kwietniu 1794 bronili Warszawy w dniach 17 i 18 kwietnia lub tegoż roku Wilna z Jasińskim na czele.
Zygmunt Zygmuntowicz
Tekst opublikowano w numerach 50 i 51 „Panteonu Polskiego”