Obraz walk na Westerplatte oraz Oddziału Wydzielonego Wojska Polskiego majora „Hubala” na dziesiątki lat ukształtował Melchior Wańkowicz. Jego trzytomowe dzieło „Bitwa o Monte Cassino” jest do dziś dnia wzorem i punktem odniesienia dla pracy reportażysty wojennego. Mało kto zna jednak wcześniejsze dokonania tego autora, które poświęcone były walkom o polskie granice w latach 1918-1920. Przypomnienia klasyki polskiego reportażu wojennego dotyczącego lat 1914-1920 podjął się Andrzej Kaliszewski, pracownik naukowy Uniwersytetu Jagiellońskiego, a zarazem autor prac „Słowo czynów cieniem. Polski reportaż wojenny i publicystyka wojenna autorów kręgu Legionów Polskich i Korpusów Polskich” oraz „Bagnet i pióro. Twórczość publicystyczna Juliusza Kadena-Bandrowskiego”. Książkę opublikowało Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

O polskim reportażu wojennym z okresu walk o odzyskanie niepodległości i utrwalenie granic odrodzonej Polski w powszechnym odbiorze niewiele wiadomo. Najbardziej znanym tekstem jest prawdopodobnie „Na probostwie w Wyszkowie” Stefana Żeromskiego. Nazwiska Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego, Juliusza Kadena-Bandrowskiego, Melchiora Wańkowicza są znane w gronie osób interesujących się polską literaturą czy wojskowością. Natomiast Jan Żyznowski, Gustaw Daniłowski czy Edward Małaczewski to autorzy znani tylko niewielkiemu gronu pasjonatów. Wszyscy wyżej wymienieni uznani zostali przez autora wyboru za godnych umieszczenia ich tekstów w recenzowanej książce. I po przeczytaniu zebranych reportaży można bez przesady stwierdzić, że był to doskonały wybór.

Spośród dwudziestu pięciu tekstów, o bardzo zróżnicowanej objętości, żaden nie odstaje in minus od pozostałych. Główne ich zalety, to piękna polszczyzna, niekiedy wielka ilość szczegółów, które dostrzegają tylko ludzie pióra, wierne oddanie nastroju chwili, a przede wszystkim ukazanie sylwetek ludzi wartych zapamiętania. Nie tylko wodzów, dowódców, atamanów, ale zwykłych, szeregowych żołnierzy, którzy dzięki swej postawie decydują w ostatecznym rozrachunku o efekcie militarnych starć.

Wybrane reportaże mniej więcej w równym stopniu poświęcone są polskiemu wysiłkowi zbrojnemu w trakcie pierwszej wojny światowej, co walce w okresie lat 1918-1920. Wśród pierwszych dominują zdecydowanie teksty dotyczące Legionów Polskich. Fragmenty „Krwawego strzępu” Jan Żyznowskiego ukazują tworzenie się i walkę bajończyków. O wiele szerszy jest przekrój tekstów dotyczących lat 1918-1920. Ukazane są walki z Ukraińcami, z bolszewikami, a także epizody z Murmania. Oprócz krwawych bitew („Pod Kołodziejami” Juliusza Kaden-Bandrowskiego) przedstawione są i zabawne epizody jak chociażby „Bitwa Narodów”. Każdy z P.T. czytelników znajdzie tu coś bliskiego swym upodobaniom.

Słowa uznania należą się także wydawcy. Głównie za decyzję o podjęciu trudu wydania zbioru reportaży. Wypełniają one lukę, która powstała na rynku wydawniczym w odniesieniu do lat 1914-1921. Mimo, że poza pierwszą stroną okładki, książka pozbawiona jest akcentów graficznych czyta się ją znakomicie. Obrazy kreślone przez polskich reportażystów zastąpić potrafią najzręczniejszych malarzy i grafików.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 9/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 9/10

Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji

Wybór, opracowanie i wstęp: Andrzej Kaliszewski

Tytuł: „Od Oleandrów po Murmańsk. Antologia polskiego reportażu i quasi-reportażu wojennego na temat I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej”

Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Rok wydania: 2016

Format: 155 x 235 mm

Liczba stron: 264

ISBN: 978-83-233-4121-5