Julian
Smajda urodził się 22 grudnia 1898 r. W Bochni. W chwili wybuchu wojny nie
miał jeszcze ukończonych 16 lat. Wobec zdecydowanego sprzeciwu rodziców  nie mógł wstąpić do formującego się w Bochni
batalionu Legionów Polskich i pozostać musiał w domu. Zgłosił się więc do władz
cesarsko-królewskiej kolei żelaznej w Płaszowie i tam przez kilka miesięcy
pracował. Cały czas marzył o udziale w walce o niepodległość. 2 września 1915
roku bez pożegnania z rodzicami wyszedł z domu, aby dołączyć do swoich kolegów
w legionach.

O
wojnę powszechną za wolność ludów,

Prosimy
Cię Panie.

O
broń i orły narodowe

Prosimy
Cię Panie

O
niepodległość , całości i wolność Ojczyzny naszej

Prosimy
Cię Panie.

                                                                                          – Adam Mickiewicz

W grudniu 2007 r. Zbiory Stowarzyszenia Bochniaków i Ziemi
Bocheńskiej powiększyły się o niezwykle interesujący i wartościowy dokument
pokazujący udział Bochniaka Juliana Smajdy w walkach I Brygady Legionów
Polskich . To
trzecie obok wspomnień Sylwestra Stawarza i fragmentów pamiętnika Antoniego
Patli źródło historyczne pokazujące losy i szlak bojowy młodego pokolenia
mieszkańców naszego miasta w czasie walk o odzyskanie niepodległości Polski w
okresie I wojny światowej. Z
pamiętnika Smajdy zatytułowanego Ważniejsze wypadki i przygody mego życia pisanego
prostym żołnierskim językiem wyłania się obraz bitwy pod Kostiuchnówk,
atmosfera panująca w legionach w czasie aktu 5 listopada 1916 r. I kryzysu
przysięgowego. Możemy o wiele lepiej zrozumieć reakcje legionistów na politykę
i zachowanie się austriackich i niemieckich władz wojskowych. Pamiętnik
Juliana Smajdy oraz komplet fotografii otrzymaliśmy od pana dr Leszka Kali z
Trzebini za co redakcja składa mu serdeczne podziękowanie , jak również za
pomoc w opracowaniu komentarza i wyjaśnień do pamiętnika .

Julian
Smajda urodził się 22 grudnia 1898 r. W Bochni . W chwili wybuchu wojny nie
miał jeszcze ukończonych 16 lat. Wobec zdecydowanego sprzeciwu rodziców  nie mógł wstąpić do formującego się w Bochni
batalionu Legionów Polskich i pozostać musiał w domu. Zgłosił się więc do władz
cesarsko-królewskiej kolei żelaznej w Płaszowie i tam przez kilka miesięcy
pracował. Cały czas marzył o udziale w walce o niepodległość. 2 września 1915
roku bez pożegnania z rodzicami wyszedł z domu, aby dołączyć do swoich kolegów
w legionach . W pamiętniku zapisał : Z dwoma kolegami Kasprzykiem i Kortą
zgłosiłem się do biura werbunkowego w Krakowie , skąd odsyłają mnie do
Królestwa Polskiego , do miasteczka Rozpszy . Tu zostaję przyjęty do 6 pułku i
przydzielony do ósmej kompanii. Podczas poświęcenia sztandaru składa w
Piotrkowie przysięgę i przez Radom , Dęblin , Lublin , Chełm jedzie do Kowla. Wszędzie
widać ślady wojny . Kraj zniszczony bardzo. Z kowal idziemy forsownymi marszami
na wschód, do tego bez jedzenia co nam humor psuje .
Był to obszar poprzecinany wieloma rzekami dopływami
, zabagniony i dość gęsto zalesiony , a biedne wioski były niemal
ogołocone z zapasów.

Pierwsze walki

Chrzest bojowy przeszedł w czasie potyczki pod Okońskiem w
pobliżu Sewerynówka. W miejscowości Podczerewicze uczestniczył w dwudniowej
bitwie , a następnie przeszedł do ataku na Kołydnię. Wczasie tych walk do
niewoli dostał się jego kolega Korta . Rozstanie z nim przeżył bardzo boleśnie
.

Oddział
w którym służył Smajda należał zapewne do grupy taktycznej Rydza – Śmigłego ,
która działała w rejonie Wielkiej Miedwieży niedaleko Kostiuchnówki . Z lewej
strony znajdował się 6 pp ppłk Mieczysława Norwida-Neugebauera i pododdział
kawalerii rotmistrza Juliusza Ostoi-Zagórskiego oraz zdziesiątkowana w
dotychczasowych bojach XXI brygada austro-węgierska.

Pułki
polskie po walkach pod Kumskoje wycofały się do Maniewicz i Hulewicz na
dwutygodniowy wypoczynek .

20 października – pisze Smajda – pułki
polskie wyruszyły do Jabłonki, mijając niedobitki rozbitych przez  Moskali oddziałów niemieckich. Dwa dni
później w nocy nadzwyczaj śmiałym atakiem nasz pułk zdobył Jabłonkę Wielką
biorąc Jeńców i materiał wojenny. W nocy 22 i w dzień 23 października marsz i
atak na wieś Kuklę i trzech dniowa bitwa tamże ze znacznymi stratami 25 . X.
Atak na pozycje rosyjskie i odwrót. Nad ranem chytry kontratak rosyjski, odwrót
do starych pozycji, podczas którego mamy wielkie straty.

Kostiuchnówka

Głównym
celem walk w tym rejonie było wyparcie Rosjan za przepływajacy tutaj Styr. Na
rozkaz Komendy Legionów Polskich 4 listopada 1915 roku o godziie 13:00 oddziały
polskie rozpoczęły silny kontratak pod silnym ogniem altyrelii rosyjskiej i
karabinów maszynowych. Wieczorem prowadzono uderzenie na Kostuchnówkę z dwóch
stron , poprzez atak na Wzgórze Berezany i z Wołczacka  przez Wzgórze Cegielniane nad Kostiuchnówką .

Atak
na Wzgórze Berezany bronione przez artylerlię i 4 ckm – y nie powiódł się .
Jego kontynuowanie było by samobójstwem . Polacy musieli wycofać się przez
bagno , brodząc w wodzie po pachy . Atakiem z Wołczecka kierował ppłk
Minkiewicz . Walerian Czuma dowódca 8 kompanii z 3 pp otrzymał rozkaz
ubezpieczenia ataku.

Atak
na Wzgórze Cegielniane nie miał żadnych szans powodzenia . Meldunki o znacznych
siłach wroga nie przekonały Komendy Legionów , która była nieugięta . Jak było
to przewidziane atak został zatrzymany ogniem kulomiotów na 400 metrów przed
wzgórzem. Zginęło 72 legionistów , wielu było ciężko rannych  . Niektóre plutony przestały istnieć . Ranny
Julian Smajda trafił do szpitala we Włodzimierzu Wołyńskim , a następnie do
Rzeszowa i na miesięczną rekonwalescencję do Kmieńska .

Na pamiatkę walk o Wzgórze Cegielniane Niemcy
nazwali je Polska Górą (Polenberg). Lasek za wzgórzem – Polskim Laskiem
(Polenwald) a mostek na dopływie Garbachu – Polskim Mostkiem (Polenbrucke) .
Dopiero kolejne ataki przy wsparciu niemieckiej i austriacko-węgierskiej
artylerii zaledwie w przeciągu półtorej godziny doprowadziły do zdobycia
Wzgórza Cegielnianego i wyparcia Rosjan z Kostiuchnówki . Pośrodku wiejskiego
cmentarza w Wołczecku , gdzie pochowano poległych umieszczono krzyż z napisem :

My krew i życie niesiem w dań

Tylko Ojczyzno z grobu wstań !

Po
odzyskaniu zdrowia 5 stycznia 1916 roku Julian Smajda zamelduje się w I
Brygadzie w Kozienicach . Zostaję przydzielony do pierwszej kompanii III
Baonu , dawnej kadrowej , gdzie doznaję koleżeńskiego przyjęcia. Wkrótce
zżyliśmy się jak rodzina . W lutym 1916 r. Komendantem Legionów zostaje
generał Puchalski . Życie w Krasinie płynie nam dość wesoło i przyjemnie .
Ćwiczeń mało mamy , budujemy sobie ładne kwatery z ogródkami , płotami i
bramami brzozowymi . Wieczorami śpiewamy , zabawiamy się rozmaitemi grami i
opowiadaniami. 28 kwietnia 1916r. Idziemy na linie i zmieniamy 2 brygadę
karpacką . Pozycja jest silnie wybudowana i odrutowana . Ziemianki mamy wielkie
i porządne . Trwają spokojne walki pozycyjne , ale właśnie wyruszyła wielka
ofensywa gen. Brusiłowa .

Celami
operacyjnymi wojsk rosyjskich był Kowel i Lwów. Błyskawiczny atak prowadzony
przez 40 dywizji piechoty i 15 dywizji rosyjskiej kawalerii przeciwko 39
dywizjom piechoty i 10 kawalerii austriackiej doprowadziły do przełamania
frontu . Julian Smajda znalazł się w kompanii , której zadaniem było osłanianie
Komendy I Brygady .

Był więc świadkiem ofensywy  na Kowel . W swoim pamiętniku zanotował :

4.
VI. Rozpoczęcie wielkiej ofensywy rosyjskiej . 4,5,6
Moskale atakują bezskutecznie . Nasza kompania idzie jako osłona komendy
brygady. Mieszkamy w lesie pod namiotami, która urządzamy sobie z polowym
komfortem . Przez dzień budujemy okopy rezerwowe , wieczorami śpiewamy przy ogniskach
. Wciąż na prawo słychać kanonadę .U nas spokój panuje. Moskale ataku nie
ponawiają . Koło nas przechodzi 2 – ga Brygada. Dnia
3 . VII idziemy na linię , zmieniamy drugą kompanię . Widzę się z krajanami
kolegami szkolnymi : Lizakiem, Wydrą , Hamudą i Cirpichem. 6 VII. Ogień
huraganowy i atak rosyjski, który odpieramy , lecz na drugi dzień musimy się
cofnąć , gdyż na prawo linie przerwano . Baon nasz osłania odwrót. Pod
Czerewachą wstrzymujemy nieprzyjaciela na jeden dzień . Kompania nasz osłania
dalej odwrót . Pod Trojanówką dopędzają nas Kozacy i musimy ich powstrzymać ,
aż przychodzi dywizja honwedów , która nas zmienia.

Bitwa
pod Kostiuchnówką zakończyła się w nocy z 7 – 8 lipca . Opór oddziałów
legionowych uniemożliwił Rosjanom wykorzystanie wyłomu pod Kołkami i okrążenie
oddziałów austro – węgierskich w zakolu Styru . Dalsze walki Legionów trwały na
linii Stochodu , która nie miała większych umocnień . Mimo to oddziały polskie
utrzymały front i wojska rosyjskie nie były w stanie sforsować rzeki .

Ta postawa oddziałów polskich budziła uznanie
dowództwa austriackiego i niemieckiego , ale w trzydniowych walkach zginęło lub
zostało rannych ok. 2000 Legionistów z I Brygady . Straty poniosła też II
Brygada , a najmniej ucierpiały oddziały III Brygady Legionów Polskich i 1
pułku . Po trzydniowym odpoczynku (oddziały legionowe zastąpili Honwedzi )
Polacy zmieniają Austriaków na froncie .

28 lipca 1916r. gen. Brusiłow wznowił
ofensywę kierując się na Kowel . Smajda
pisał : 28 , 29 , 30 VII. Szalony ogień artyleryjski i ataki rosyjskie na
lewo na bawarów , które odpierają . Służbę mamy ciężką i niebezpieczną w tych
moczarach. Szczególnie patrole. Tu miałem wypadek : Stojąc na wedecie w nocy
posunęła się patrol rosyjska żytem na odległość najwyżej 30 kroków i założyła
cztery miny . Na szczęście wybuchły tylko dwie , zasypując mnie ziemią i
odłamkami , cudem tylko nie raniąc mnie . I i III Brygada Legionów Polskich
broniły odcinka pomiędzy Hulewiczami i Sitowiczami, powstrzymały atak oddziału I korpusu turkiestańskiego 3
armii gen. Lesza. Linia fronyu ustabilizowała się znowu na dłuższy czas , bo
ofensywa rosyjska straciła swój impet

Gra pozorów

W drugiej połowie 1916r. zarysował się pewien
postęp w sprawie polskiej . Do społeczeństwa polskiego docierają za
pośrednictwem prasy niemieckiej i austriackiej sygnały o zamiarach państw
centralnych utworzenia państwa polskiego na odebranych Rosjanom terenach
Królestwa Polskiego .

Gra
o Polskę – pisał później Piłsudski – toczyła się jednak bez udziału Polaków .
Niemcom i Austro – Węgrom zależało na wykorzystaniu potencjału mobilizacyjnego
Królestwa Polskiego ocenianego na 1 – 1,5 mln. mężczyzn w wieku poborowym .
Drogą do poboru rekruta mogło być jedynie utworzenie niepodległej Polski ,
Państwa centralne podjęły w połowie sierpnia 1916r. w Wiedniu decyzje o
utworzeniu takiego państwa , ale z ogłoszeniem jej wstrzymywały się licząc
jeszcze na zawarcie odrębnego pokoju z Rosji.

Dymisja Piłsudskiego

Prawdziwe
zamiary trafnie ocenił Piłsudski i 29 lipca 1916r. podał się do dymisji . W tej
nowej sytuacji Austro – Węgry bez uzgodnienia z Niemcami postanowiły
przekształcić Legiony w  Polski Korpus
Posiłkowy składający się z dwóch dywizji . Nie podobało się to Niemcom , ale napięcie
pomiędzy sojusznikami szybko zlikwidowało oddając Polski Korpus pod nadzór
niemiecki . Julian Smajda pisze : 22 .IX.(1916r.) Zmiana nazwy Legionów
Polskich na Polski Korpus Posiłkowy i zaprowadzenie odznak. Nie ma czasu na
zastanawianie się nad tymi zmianami , gdyż należy iść na linię frontu i
zluzować IV pp. Dopiero 29 września wybucha ogólne wrzenie z powodu
odsunięcia z dowództwa Józefa Piłsudskiego , Kazimierza Sosnkowskiego i
pułkownika Roji.

W całych Legionach z wyjątkiem II brygady powstaje ruch.
Wnosimy podania o zwolnienie z Legionów , gorętsi chcą przejść do Moskali lub
przebić się do Królestwa . Na ten temat krążą niemożliwe pogłoski i bujdy.
Komendę brygady odbiera pułk. Januszajtis , któremu przy przeglądzie robimy
nieprzyjemną demonstrację .

Władze
austriackie zdawały sobie sprawę  z tego , że przyjęcie dymisji Piłsudskiego, postaci
tak ważnej , podziwianej i popularnej w środowisku legionistów wywołać może
ferment w oddziałach legionowych. Mimo to dymisja została w końcu przyjęta , ku
zaskoczeniu Piłsudskiego , który swój wniosek o dymisje traktował jako pewna
formę nacisku na władze austriackie . Odejście Piłsudskiego wywołało głęboki
kryzys w legionach . Wielu chciało iść w ślady swojego Komendanta . Oficerowie
podawali się do dymisji , a żołnierze niższych rang stawali do raportu
domagając się zwolnienia , bądź przeniesienia do armii austro – węgierskiej .
Także Julian Sulima złożył podanie o zwolnienie z Legionów . Jego pułk wyjechał
z Wołynia przez Kowel i Brześć na Litwę do Baranowicz , gdzie zakwaterowano ich
w koszarach rosyjskich .

Polski Korpus
Posiłkowy

 Austriacy orientowali się , że zarzewie buntu
znajduje się w I Brygadzie , dlatego postanowili rozproszyć legiony i w tym
celu przeprowadzili reorganizację . Dowódcą I Brygady mianowano płk Mariana
Januszajtisa . Składał się on z 1 pp płk Edwarda Rydza – Śmigłego i 2 pp
Michała Żymierskiego. Na czele II Brygady Legionów stana płk Józef Haller .
Podporządkowano jej 3 pp płk Władysława Sikorskiego i 4 pp płk Bolesława Roji.
III Brygadą dowodził płk Stanisław Szeptycki 
, a od konca grudnia 1916r. płk Zygmunt Zieliński . Podlegały jej : 6 pp
mjr Andrzeja Galicy . Komendzie Legionów Polskich podlegały też 1 pułk ułanów
mjr Władysława Beliny – Prazmowskiego i 2 pułk ułanów Janusza Ostoi –
Zagórskiego.

  Wrzenie w oddziałach legionowych nie
ustępowało . Toczono burzliwe dyskusje. Wbrew zasadą dyscypliny wojskowej
powstały rady delegatów wojskowych jako wyraz nieufności wobec nowej Komendy
Legionów Polskich .

Na zjeździe
przedstawicieli poszczególnych oddziałów legionowych 2 października 1916r.
ścierały się różne poglądy . Delegaci 5 pp najbardziej radykalni proponowali
złożenie broni . Natomiast za pozostaniem w legionach opowiadali się oficerowie
II Brygady pułkownicy Zieliński , Haller , Januszajtis . Uważali , że należy stać
z bronią w ręku , a ryzykowna postawa Piłsudskiego może doprowadzić do
unicestwienia legionów .

  W wyniku interwencji Niemców wstrzymano
tworzenie się Polskiego Korpusu Posiłkowego . Nie pozwolono na dalszy werbunek
. W celu uspokojenia nastrojów oficerowie II Brygady Januszajtis , Haller ,
Zieliński wydali odezwę do żołnierzy w której stwierdzili , że stać będą na raz
obranej drodze , że biorą odpowiedzialność przed legionistami i społeczeństwem
polskim i że tak jedynie postępując realizuje się niepodległe państwo
polskie  . Po tej odezwie fala emocji
opadła . Najzaciętsi uświadomili sobie , że na własna prośbę zamierzają
zamienić mundur legionowy na austriacki .

Julian Smajda opisuje
życie codzienne legionistów w Baranowiczach , działalność oświatową jaką
legioniści prowadzili dla ludności polskiej.

Akt 5 listopada 1916r.

Wiadomość o ogłoszeniu aktu 5 listopada
(proklamacja dwóch cesarzy) 1916r. legioniści stacjonujący w Baranowiczach
przyjęli entuzjastycznie . Na dziedzińcu koszarowym – Pisze Smajda – ustawiono ołtarz polowy . Po
nabożeństwie odprawionym przez wszystkich kapelanów pułkownik Haller odczytał
orędzie dwu cesarzy o uznaniu niepodległości państwa polskiego , a następnie
przemówił wzywając żołnierzy do podjęcia budowy Wojska Polskiego – podwaliny
państwa polskiego . Po nim przemawiał gen. Adams gratulując legionistom
dotrwania do celu swoich marzeń . Następnie odbył się przegląd wojska i
defilada przed polskim komendantem i niemiecka generalicją .

Nikt nie wiedział , że
akt 5 listopada powstał tylko w celu wydobycia z narodu polskiego dodatkowego
rekruta , a bezpośrednią przyczyną było fiasko planu zawarcia przez państwa
centralne odrębnego pokoju z Rosją . 14 listopada odbywa się ponowna
defilada przed królem bawarskim Leopoldem . 22 listopada przychodzi wiadomość o
śmierci cesarza austriackiego Franciszka Józefa . 25.XI wyjeżdżamy z Baranowicz
z wielką radością do Królestwa , gdzie mamy organizować armię polską .
Przyjeżdżamy do Łomży , gdzie nas uroczyście witają . 14 XII dostaję pierwszy
urlop od 31 . XII.

  Józef Piłsudski pozytywnie ustosunkował się
do aktu 5 listopada. Wysłana przez niego delegacja CKN ( Centralnego Komitetu
Narodowego) do generała – gubernatora warszawskiego Hansa Beselera miała
domagać się utworzenia tymczasowego rządu polskiego i armii polskiej z
głównodowodzącym J. Piłsudskim na czele.

Hans Beseler dowódcą
polskiej armii

Beseler
nie zamierzał jednak tworzyć rządu polskiego, a jedynie jego namiastkę – Radę
Stanu . Już cztery dni po wydaniu aktu 5 listopada wydał decyzję dotyczącą
werbunku Polaków w której zaznaczył , że nowe oddziały polskie mają powstać
‘’we wspólnej na razie pracy z armią niemiecka 
i ze sprzymierzoną z nią armią austriacko – węgierską . Przeprowadzenie
werbunku było jednak dla Niemców zadaniem trudnym. Na czele aparatu
werbunkowego stanął 27 listopada 1916r. plk Władysław Sikorski. Stał się
przedmiotem ataków CKN, nazwano go zdrajcą narodu i jurgieltnikirm pruskim.
Dowódcą nowej armii polskiej został gen. Hans Beseler. Legiony przeszły na etat
i zaopatrzenie niemieckie , ale żołd otrzymywały nadal od armii austro –
węgierskiej . Efektem był taki , że żołd austriacki był niższy niż w armii
niemieckiej , a wyżywienie otrzymywane według norm niemieckich było niższe niż
wyżywienie austro – węgierskie . Do tego żołd wypłacany w koronach musiał być
zamieniany na marki (na terenie ziem b. Królestwa Polskiego) po najniższym
kursie .

Julian Smajda do końca
roku przebywał na urlopie . 2 stycznia 1917r. zgłosił się do ćwiczebnego obozu
w Zambrowie , gdzie żołnierze otrzymali broń niemiecką typu Mauzer . 13
stycznia nowy komendant legionów pułkownik Szeptycki , inspektor gen. Barth i
generał gubernator Łomży wizytują koszary . 15 stycznia uczestniczy w
uroczystym nabożeństwie z okazji powstania Rady Stanu , która jest już polskim
rządem w Warszawie . Teraz żołnierze przechodzą ćwiczenia wojskowe organizowane
na sposób niemiecki .

  Trudno było przekonać legionistów II Brygady
, doświadczonych w kampaniach karpackich , bukowiańsko – besarabkiej i wołyńskiej
do celowości poddania się szkoleniu instruktorów niemieckich , którzy mieli ich
przemusztrować (jak wspomina Antoni Petla) nie tylko na styl niemiecki , ale
także na niemiecką  komendę . Na tym tle
dochodziło pomiędzy legionistami a żołnierzami niemieckimi do licznych
zadrażnień i ostrych spięć , a oliwy do ognia dolało ustanowienie niemieckich
wartowników . Julian Smajda wspomina o tych konfliktach i ofiarach. Być może
chodziło o opisane dokładnie w pamiętniku Antoniego Patli dramatyczne
wydarzenia, kiedy to wracającego do koszar legionistę z bochenkiem chleba w
ręku usiłował zatrzymać niemiecki wartownik okrzykiem : Halt! , a gdy
legionista nie zatrzymał się został trafiony kula w plecy. Rozwścieczeni
legioniści widząc to zamienili posterunkowego w krwawy strzęp , a gdy 30
Niemców ruszyło z bronią w ręku ruszyło na nich , legioniści roztrzaskali im
głowy kolbami . Rozszerzeniu się walk zapobiegł dowódca brygady płk Roja . 13
kwietnia pułk w którym służył Smajda wyjeżdża do Modlina , a on sam na miesięczny
urlop . Kiedy wraca 23 czerwca jest świadkiem nowych starć pomiedzy
legionistami , a Niemcami w czasie których padają także ofiary .

  10 kwietnia 1917r. Polski Korpus Posiłkowy
określony także jako Polska Siła Zbrojna (Polnische Vehrmacht) przechodzi oficjalnie
pod komendę niemiecka . Korpus liczy 13420 żołnierzy i składa się z 2, 3, i 4
pułków piechoty. Dowódcą Korpusu zostaje płk Zygmunt Zieliński . Naczelnym
wodzem jest nadal gen. – gubernator Warszawy Hans Beseler . Niemcy wprowadzają
krój niemiecki mundurów , obowiązujący język niemiecki i niemieckie sądy
wojskowe . Smajda odnotował, że już 25 czerwca zaczynają się na nowo
nieporozumienia między nami i prusakami , wskutek czego przychodzi często do
bójek i kilku legunów przypłaca życiem. 9. VII. 1917r. przychodzi rozkaz
składania przysięgi przez Królewiaków lecz ci z małymi wyjątkami odmawiaja
posłuszeństwa.

Kryzys przysięgowy

W końcu dochodzi do słynnego kryzysu
przysięgowego . Klęska państw centralnych jest już kwestia czasu . Po akcie z 5
listopada 1916r. Niemcy żądają od legionistów złożenia przysięgi także na
wierność cesarzowi niemieckiemu. Piłsudski zdecydowania się temu sprzeciwia . W
kryzysie przysięgowym dostrzega nowy etap walki o niepodległość Polski.

   Pierwotny tekst roty przysięgi opracowany
przez Beselera mówił o ‘’posłuszeństwie ojczyźnie i cesarzowi jako naczelnemu
wodzowi’’ . Potem miała to być przysięga na ‘’wierność cesarzowi Niemiec,
cesarzowi  Austrii i królowi Węgier ,
jako obu poręczycielom państwa polskiego i wszystkim innym przełożonym ‘’.
Trzecia wersja roty określała zobowiązanie ‘’ wierności Ojczyźnie mojej
Polskiemu Królestwu i memu przyszłemu królowi oraz dotrzymanie braterstwa broni
armiom niemieckiej i austro – węgierskiej ‘’.

  Odezwy Piłsudskiego w sprawie nie składania
przysięgi trafiły do żołnierzy I Brygady 
. Natomiast oficerowie II Brygady godzili się na złożenie przysięgi
argumentując , że ‘’ najbardziej stroma ścieżka prowadząca do niepodległej
Polski jest zawsze lepsza od żadnej ‘’ . Major Zagórski dostrzegł istotna
zmianę nazwy Królestwo Polskie na Polskie Królestwo . Bilansu kryzysu
przysięgowego nie da się jednoznacznie ustalić . Różne źródła podają różne
odpowiedzi . Niewątpliwe jest , że kryzys ten ujawnił istniejący w legionach
podział na stronnictwo będące pod wpływem Piłsudskiego i drugie skupione wokół
dowództwa II Brygady. Atmosferę tamtych dni przedstawia Julian Smajda :
Kompania moja zmienia nazwę na 9 – tą . Komendę przejmuje por. Radoński . 12
lipca przyjeżdża członek Rady Stany Drzewiecki i bryg. Januszajtis . Chcą
naszych nawrócić lecz im się to nie udaje , gdyż przysięgi nikt nie złożył.
Oficerowie rzucili szable pod nogi Januszajtisowi , a ten przy naszych
szyderczych i groźnych okrzykach zwiał . Natomiast wieczorem robimy owacyę
kapitanowi Zasikowi po powrocie z Warszawy , gdzie był aresztowany , a która
się zamienia w demonstracyę przeciw Niemcom. Cywilna ludność bierze to za
wybuch rewolucji , widząc nas tak podnieconych i spodziewając się starć z
Niemcami. Rozrzucają między nami mnóstwo odzew rozmaitych partyi politycznych,
nawołują żebyśmy się nie dali rozbroić i żebyśmy wytrwali. Oficerowie
królewiacy którzy nie złożyli przysięgi zostali internowani. Na Niemców wszystko wre i prze do rewolucyi. 14 lipca
legioniści każą likwidować napisy niemieckie ze sklepów, grożąc użyciem
przemocy.

  Rozkazom legionistów podporządkowują się
Żydzi . Zaniepokojenia Niemców jest coraz większe . 15 lipca Rada Żołnierska
rzuca pomysł marszu do Warszawy, obalenia Rady Stanu i powołania nowego rządu .
Część żołnierzy sprzeciwia się tak radykalnym przedsięwzięciom . Kłótnie w
środowisku żołnierskim kończy 16 lipca rozkaz Piłsudskiego poddania się
rozkazom Komendy Legionów i złożenia broni bez oporów .

  Od 19 lipca Smajda jeździ po zakupy dla
wojska do Warszawy i jest świadkiem traktowania internowanych legionistów ,
którzy odmówili złożenia przysięgi : W drodze spotykam transport
legionistów nie zaprzysiężonych z 5 p.p. odchodzących do obozu jeńców w bardzo
opłakanym stanie . Niektórzy szli boso , w zniszczonych bardzo mundurach. Tego samego dnia uczestniczy w rzewnym pożegnaniu
kolegów pochodzących z terenów Królestwa, którzy składają broń i następnego
dnia odjeżdżają do obozu w Szczypiornie .  Pozostali legioniści odprowadzają ich do
stacji w Modlinie  , a następnie
urządzają demonstracje przeciw Niemcom .

Aresztowania
Piłsudskiego

  Kryzys przysięgowy wywołał falę represji .
Objęły one głównych inspiratorów płk Rydza – Śmigłego , płk Roję i Galicę .
Zostali oni przekazani do dowództwa armii austro – węgierskiej . Główny
organizator Józef Piłsudski i płk Sosnkowski zostali aresztowani i osadzeni w
twierdzy w Magdeburgu . Wiadomość o tym , zakończoną dramatyczna konstatacją ,
zapisał Julian Smajda zupełnie innym charakterem pisma , kanciastym , pismem
niemal drukowanym , co może świadczyć jak bardzo przeżywał te chwile :    22 VII przychodzi wiadomość o
aresztowaniu i wywiezieniu do Niemiec Komendanta Piłsudskiego i szefa
Sosnkowskiego i zwolnieniu pułk. Śmigłego , Roji i Norwida. Jeszcze nigdy nie
byliśmy w takim położeniu…..

 W akcie solidarności z Królewiakami i poparcia
pogladów Piłsudskiego 28 lipca legioniści pochodzący z Galicji występują  do cesarza Karola o przeniesienia ich do
armii austriackiej . 10 . VII żegnamy komendanta pułku pułk. Śmigłego Rydza ,
który dostał dymisję . Wnosimy podania ponownie o zwolnienie z Legionów , gdyż
pierwsze nam zwrócono . 12 VIII przychodzą zwolnienia dla kilkunastu oficerów
i  żołnierzy. Cały pułk jest
zbulwersowany. 13 VIII wypowiadamy posłuszeństwo Komendzie Legionów i żądamy
natychmiastowego zwolnienia całego oddziału , a nie częściowego . 14 . VIII
przychodzi wiadomość o zwolnieniu całego pułku i przeniesieniu do armii
austriackiej . 15 sierpnia przejeżdża oddział żołnierzy z 2 p.p. w celu
przejęcia służby garnizonowej . Kompania Smajdy odmawia wyjścia na ćwiczenia .
Z przykrością stwierdza Smajda , że wśród nich ujawnia się kilku zdrajców ,
którzy dla gwiazdek  decydują się  przejść do beselerowskich pułków . 17
sierpnia ostatni rozkaz wydaje kpt. Stachiewicz . Julian Smajda dostaje
pozwolenia na noszenia krzyża ‘’Za Wierną Służbę’’ I Brygady . Kilka dnia przed
wyjazdem legioniści pobili pruskiego żołdaka za nazwanie jednego legionisty
polska świnią i przeklętym psem .

Zbliża się czas odjazdu
do armii austriackiej . 27 VIII o godzinie 10. przedpołudniem [ następuje ]
wymarsz baonu do Modlina , gdzie wsiadamy na pociąg i odjeżdżamy nie wiadomo
dokąd, żegnani przez ludność . …Jedziemy przez Warszawę , Koluszki, Tomaszów,
Ostrowiec do Nabrzezia. 28 VIII wjeżdżamy do Galicyi witani przez ludność z
radością .

Artykuł ukazał się w
‘’Wiadomościach Bocheńskich’’ zima 2007 – 2008 . www.bochniacy.pl