Jeżeli poszukiwać tekstu, który opisuje proces tworzenia nielegalnego pisma, jego dystrybucji, niebezpieczeństw wiążących się z taką działalnością, to pierwszym co przychodzi na myśl jest „Bibuła” autorstwa Józefa Piłsudskiego. Co prawda w czasach o wiele nam bliższych, które wielu z czytelników portalu jpilsudski.org doskonale pamięta, funkcjonowała cała sieć nielegalnych wydawnictw, jednak osoby je tworzące nie pozostawiły po sobie tekstu porównywalnego z tym stworzonym przez wieloletniego redaktora i wydawcę „Robotnika”. Siła tkwiąca w nieocenzurowanym słowie była dla wielu Polaków dowodem na to, że można walczyć o wolną i niepodległą Polskę także z reżimem narzuconym z Moskwy. Nikt tak bardzo nie nadawał się na symbol tej walki jak Józef Piłsudski, dlatego też w drugoobiegowych wydawnictwach Jego postać często pojawiała się zarówno na winietach, jak i wewnątrz poszczególnych numerów. Nie mówiąc o tym, ze często sięgano po cytaty z jego „Pism”.
Badania nad prasą wydawaną poza oficjalnym obiegiem mają długą tradycję, ale potrzeba było trzydziestu lat od „upadku komunizmu”, by ukazała się pozycja obrazująca w jaki sposób wykorzystywano postać Józefa Piłsudskiego w walce z reżimem. Młody historyk, obecnie rzecznik prasowy IPN, Adam Stefan Lewandowski wydał publikację „Piłsudski na winiecie. Wizerunek Marszałka Józefa Piłsudskiego w prasie podziemnej w latach 1979-1989”. Stanowi ona nie tylko źródło wiedzy na przedmiotowy temat, ale jest znakomitą okazją do pokazania, że dzięki pasji i zaangażowaniu udaje się bez zewnętrznego finansowania po raz kolejny wydać pozycję, która poszerza naszą wiedzę o kulcie Komendanta. Książka jest unikatem, wydano ją bowiem tylko w stu ręcznie numerowanych egzemplarzach. Stanowi zatem także niezwykłą gratkę dla bibliofilów i kolekcjonerów.
Poza Wstępem i Przedmową publikacja składa się z rozdziału „Ilustracje1979-1981” oraz „Ilustracje 1981-1989 oraz dwóch aneksów „Winiety bez wizerunku” i „Wypisów z Bibuły”. Z oczywistych względów pierwszy z rozdziałów zawiera o wiele mniej materiału ilustracyjnego niż drugi. Erupcja podziemnej prasy, jaka miała miejsce po wprowadzeniu stanu wojennego spowodowała, że często pojawiała się okazja do zaprezentowania artefaktu Marszałka na pierwszej stronie.
Powodów dla ukazania grafik związanych z Józefem Piłsudskim było wiele. To zarówno kolejne rocznice Jego urodzin i śmierci, ale przede wszystkim wszystkie numery wydawane w okolicach 11 listopada. Nie mogło zabraknąć też wizerunku Komendanta w pismach bądź artykułach informujących o Marszach Szlakiem Pierwszej Kompanii Kadrowej. Przykładem może być pismo „6 Sierpnia” wydawane przez krakowskie środowisko niepodległościowe organizujące kolejne „Kadrówki”.
Daje się przy okazji zauważyć jak zróżnicowane pod względem technicznym były możliwości poszczególnych wydawców. Wiadomo, że nie można było liczyć na znakomitą jakość publikacji, ale wyraźnie widać róznice pomiędzy poszczególnymi prezentowanymi reprodukcjami.
Oczywiście praca Adama Stefana Lewandowskiego nie uzurpuje sobie prawa do wyczerpania tematu, ale stanowi znakomite rozpoczęcie badań nad ciekawą problematyką. Licząc, że z czasem doczekamy się kontynuacji podjętego zagadnienia możemy pogratulować wykazanej inicjatywy. Ponieważ szans na nabycie publikacji nie ma zbyt wiele polecamy szukać jej w dobrych bibliotekach, bądź próbować nawiązać kontakt z autorem i wydawcą zarazem.
Dariusz Nowiński
Ocena recenzenta
Temat i treść: 10/10
Język, styl, kompozycja tekstu – 10/10
Forma wydawnicza: 9/10
Informacje o publikacji
Tytuł: Piłsudski na winiecie. Wizerunek Marszałka Józefa Piłsudskiego w prasie podziemnej w latach 1979-1989
Autor: Adam Stefan Lewandowski
Wydawnictwo: nakładem autora
Rok wydania: 2019
Ilość stron: 84
Format: 210 x 300 mm
Okładka: miękka
ISBN: 978-83-952673-1-4