Autor: Marek Kamiński

Piotr Gorzelańczyk, „Marek Kamiński „Ostatnia tajemnica marszałka Piłsudskiego” czyli czekając na doktora House’a”. Odpowiedź autora książki autorowi recenzji

Na wstępie pragnę zaznaczyć, że bardzo cenię witrynę JPiłsudki.org. Nie tylko jako skarbnicę wiedzy o Marszałku ale również jako źródło rzetelnych recenzji, którymi się niejednokrotnie kierowałem przy wyborze historycznych lektur. Przyznaję, że jeśli chodzi o moją książkę, na zachwyt zdecydowanie nie liczyłem. Jednakże już po pierwszych kilku paragrafach publikacji Piotra Gorzelańczyka – „Marek Kamiński „Ostatnia tajemnica marszałka Piłsudskiego” czyli czekając na doktora House’a” – zorientowałem się, że coś jest nie tak. Nie tylko nieznane nazwisko autora, ale przede wszystkim styl, logika, także niespotykana objętość wypowiedzi były wyraźnie różne od tego, co dotychczas w tym dziale spotykałem. Najbardziej nieoczekiwane było to, że pomimo ukazania się publikacji w dziale „Recenzje i omówienia” wywód ten okazał się niemalże wyłącznie polemiką zaledwie z kilkoma fragmentami, a nawet zdaniami wybranymi z książki. Po chwili stało się jasne, że recenzentem, albo raczej adwersarzem, jest mój dobry znajomy z dws.org, podpisujący się nickiem Lezog, z którym to dużą część recenzowanych kwestii już przerobiliśmy w ramach formowej dyskusji nad książką.  

Czekając na doktora House’a

Pan Piotr Gorzelańczyk bardzo rozczarował się moją książką. Rozczarowanie to wyraził na prawie jedenastu stronach maszynopisu, co stanowi dokładnie 5% objętości mojego wypracowania. Nie wiem, czym sobie zasłużyłam na ten honor. Do sformułowania dyskredytującego zarzutu wystarczy nierzadko jedno zdanie. Wykazanie jego bezzasadności jest niestety objętościowo znacznie bardziej wymagające. Mimo to postanowiłem, że moja riposta nie przekroczy objętości polemiki, w związku z tym ograniczy się do jej najistotniejszych punktów.

Za wyjątkiem tego, że ma on związek z amerykańską telewizją, nie wiem również, kim jest dr House i dlaczego jest przez autora oczekiwany. Wiem natomiast, że autor jest magistrem inżynierem, o czym osobiście mnie kiedyś powiadomił, nie precyzując jednak jakim. Recenzent nie wyjaśnia również natury swego związku z dr. Housem, ale bym się nie zdziwił, gdyby to właśnie z jego leksykonu pochodziło motto recenzji:

Podobno nie ma ludzi zdrowych – są tylko źle zdiagnozowani.

Wynikłoby z tego, że ludzie uchodzący za zdrowych, czyli większość z nas, poddani byliby jakiemuś mniej czy bardziej zaawansowanemu badaniu lekarskiemu, w wyniku którego przypisano nam wyłącznie błędne rozpoznania, co nie jest prawdą. Nieprawdziwe jest również samo motto. Otóż w odróżnieniu od medycyny telewizyjnej czy internetowej, w klinicznej nawet sarkazm jest fachowo spójny. Oto on:

There are no healthy people, only the undiagnosed. Nie ma ludzi zdrowych. Są tylko niezdiagnozowani.

I nagle, wszytko się zgadza. Wystarczy tylko wiedzieć, o czym się mówi.

Żadnych tropów i żadnych luk

Następnie recenzent stwierdza:

„Dr med. Marek Kamiński poszedł tym (motta –m.k.) tropem i postanowił wypełnić istotną lukę w polskiej historiografii.”

Jest to oczywiście nieprawda. Otóż dokładnie na pierwszej stronie „Ostatniej tajemnicy” ów trop jasno i konkretnie zdefiniowałem. Oto on:

„Do ciężko chorego Marszałka wezwano z Wiednia Wenckebacha. Wenckebach zbadał Marszałka, po czym zdumiony oświadczył polskim lekarzom:

– Panowie, o co tu chodzi? Przecież to jest ewidentna kiła trzeciorzędowa.

Na to jeden z Polaków odpowiedział:

– Ależ my to wiemy, tylko w odróżnieniu od pana my nie możemy im/jemu tego powiedzieć.”

Usłyszałem to od mego ówczesnego szefa prof. Karola Buluka, który, zważywszy na wiek i środowiska, w jakich się już przed wojną obracał, mógł coś takiego wiedzieć. A więc żaden, zresztą przeinaczony, medyczny sarkazm czy pragnienie wypełnienia historiograficznych luk, ale konkretne rozpoznanie, autorstwa konkretnej osoby, otrzymane z konkretnego, zdecydowanie wiarygodnego źródła stanowiło jedyną i wyłączną inspirację tej książki.

Manipulacje

Najpoważniejszym zarzutem, jaki mi recenzent wytoczył, jest manipulacja faktami polegająca rzekomo na wyrywkowym i wybiórczym traktowaniu źródeł, gdzie rzekomo przytaczam:

„wyłącznie te cytaty, które pasują do mojej układanki, pomijając fragmenty niewygodne – przy czym jest to działanie o tyle niezrozumiałe, że teksty, które podaję albo są powszechnie znane (dla znawców tematu) albo są ogólnie dostępne w sieci, więc rzetelność i wiarygodność autora można tu łatwo zweryfikować.”

Jak na ironię, oskarżenie to recenzent dokumentuje dręczącymi Marszałka w 1932 r. widzeniami i omamami jednoznacznie poświadczającymi rozpozanie kiły ośrodkowego układu nerwowego ale nic do niego nie wnoszące.

Przyznaję, że nie wiem, o jakich cytatach tu mowa. Opisach nie wskazujących na żadną chorobę? Jeśli chodzi o świadectwa choroby, to rozpatrzyłem wszystkie dostępne. Z tym, że rozpatrzyłem je jako lekarz.

To nie jest manipulacja. To jest fachowa medycyna. W przypadku nadmiaru świadectw bezpośrednich i jednoznacznych, te niejednoznaczne albo z drugiej ręki się pomija. Pomija się też i te nie dotyczące rozpatrywanego problemu, co zresztą na str. 115 wyjaśniłem:

„Wybiórczość ta wcale nie oznacza stronniczości. Jest nieodzownym aspektem medycznej analizy. Pacjentowi uskarżającemu się na ból głowy nie zlecamy w pierwszej kolejności tomografii komputerowej, ale zaczynamy od wywiadu i to też nie ogólnego, ale od konkretnych pytań mających na celu określenie natury obecnej skargi w kontekście podobnych problemów w przeszłości. I tylko to się liczy i tylko to odnotowujemy, choć w międzyczasie możemy się dowiedzieć o genialnym synu, samych piątkach na maturze i nagrodzie publiczności za rolę Afrodyty w studenckim spektaklu „Chuć”.”

Druga zarzucona mi manipulacja to „udostępnianie czytelnikowi bardzo skromnych informacji na temat poszczególnych chorób” . Jest ona rzekomo „bardziej wyrafinowana, gdyż ograniczam do minimum nozologię omawianych jednostek chorobowych, nie wdając się przy tym w jakąkolwiek diagnostykę różnicową”, którą to recenzent za mnie przeprowadza:

„Wystarczy tu wspomnieć o chorobie Niemanna-Picka, niekiłowych infekcjach ośrodkowego układu nerwowego, postępującym porażeniu nadjądrowym (PSP), czy zaburzeniach metabolicznych na skutek chorób tarczycy lub niewydolności (sic!) wątroby.”

Nozologia! Przyznaję, że nie znałem tego słowa. Tak czy inaczej brzmi wyjątkowo uczenie i na miejscu. Gorzej jest z „niewdawaniem się przy tym w jakąkolwiek diagnostykę różnicową?” Otóż w książce jest cały rozdział pod tytułem „Diagnoza różnicowa” (s. 278-282). Fakt, że przeprowadzona według innych kryteriów, niż te zaproponowane w wywodzie recenzenta, w odróżnieniu od którego nie mogłem dyletancko szpanować egzotyką w rodzaju Niemann-Pick-Dissease (NPD-C) czy PSP nie mówiąc już o zupełnie bezsensownej tarczycy czy wątrobowej etiologii upośledzenia stanu świadomości, z którymi miałem wielokrotnie do czynienia. Tyle że nie w raku.

Cóż, inżynierowi „wystarczy wspomnieć”, dla lekarza – musi mieć to choć cząstkowy sens.

Oskarżenie o manipulacje świadectwami jest o tyle interesujące, że recenzent postępuje dokładnie według zarzucanego mi schematu z tym, że w odróżnieniu ode mnie, nie ma do czynienia z rozrzuconymi po różnych dokumentach i publikacjach informacjami, ale z pojedynczą i to niewielką książką. Mimo to wielokrotnie pomija nie tylko zawarte tam odpowiedzi na wytoczone mi zarzuty, ale ignoruje całe rozdziały stanowiące istotę publikacji. Wybiera natomiast fragmenciki albo nawet pojedyncze zdania, które, w jego ocenie, jest w stanie medycznie bądź historycznie podważyć. Oto przykład:

„Zamiast przyjąć za punkt wyjścia objawy choroby (matki – m.k.) opisane przez Bronisława (ból nogi, gorączka, wrzody, niegojąca się rana, itp.) i spróbować znaleźć jednostkę chorobową o zbliżonej symptomatologii, autor skoncentrował się na poszukiwaniu między wierszami dziennika śladów rzekomej depresji, symulacji i histerii […] .„

Ależ ja nic między wierszami nie szukałem. Nie było takiej potrzeby. Wierszy świadczących o depresji w pamiętnikach Bronisia jest nadmiar. Nawet nie świadczących, ale jednoznacznie takową stwierdzających. Po co miałem szukać jednostek o zbliżonej symptomatologii, kiedy opisanie symptomy, w sposób nie zbliżony, ale jednoznaczny wskazywały rozpoznanie. Nawet własna córka ją tak zdiagnozowała: „Zula mówi, że gorączka mamy jest skutkiem ciągłych kłopotów i dlatego to doktorowie nie mogą oznaczyć przyczyny gorączki. Trzeba będzie koniecznie powiedzieć doktorom”. Oczywiście doktorowie się wyznali. Nawet przepisali jej jedyny dostępny wówczas lek antydepresyjny, czyli alkohol. Co ciekawe, równocześnie z Marią praktycznie takich samych dolegliwości doświadczał jej mąż Józef senior. Kulminacją tego zbiorowego cherlactwa był 29 września 1883 r. kiedy to … Ale nie będę uprzedzał faktów.

A już kompletnym absurdem jest propozycja, bym wziął za punkt wyjścia niegojącą się ranę. Recenzent proponując to zapomina, że ona była wtórna w stosunku do depresji, w wyniku której Maria poddała się zupełnie niepotrzebnej operacji. Jej skutkiem była owa paskudząca się rana podudzia i w tym wypadku już nie urojona, ale rzeczywista, nawracająca gorączka, a także najprawdopodobniej nieuleczalne zapalenie szpiku kostnego. Fachowej analizie tej sprawy poświęciłam 20 stron książki (s. 30 -50) i do niej odsyłam zainteresowanych.

Tak jak medyczne pouczenia jestem w stanie usprawiedliwić chęcią obrony czci i honoru matki przyszłego Marszałka, tak zupełnie w głowiemi się nie mieści to, że gdy bronię Marię przed oskarżeniem Witolda Kowalskiego – nota bene jej pra-prawnuka – o samobójstwo, to mój adwersarz obronę tę lekceważy, oskarżając mnie jednocześnie o bezrefleksyjność.

„autor skoncentrował się na poszukiwaniu między wierszami dziennika śladów rzekomej depresji, symulacji i histerii by na koniec – z pozornie niezrozumiałych powodów – bezrefleksyjnie powtórzyć za wspomnianym Witoldem Kowalskim hipotezę o rzekomej samobójczej śmierci Marii.

Albo z niezrozumiałych powodów, albo bezrefleksyjnie. To drugie rozumie się samo przez się. Ludzie bezrefleksyjni piszą bezrefleksyjne bzdury. Ludzie myślący – przemyślane. Intelektualnie nieporadni – nieporadne. Ocenę, kto pisze co i jak, pozostawiam czytelnikom tak recenzji, jak i książki. Dodam tylko, że w rzeczywistości z tą konkluzją skomentowanych przez recenzenta moich rozważań o ewentualnym samobójstwie Marii jest dokładnie odwrotnie. Oto ona:

„Tak więc, na podstawie tego, co wiemy, medyczna i kanoniczna klasyfikacja tej śmierci jako aktu samobójczego, a co za tym idzie, odmowa katolickiego pogrzebu w Wilnie, zasadniczo nie wchodzi w grę.”

Mało tego. Sam Witold Kowalski pod zapoznaniu się z moją argumentacją oświadczył mi, że rezygnuje z przypisywania Marii śmierci samobójczej.

Recenzent:

„Jak już zostało wspomniane, praktycznie jedynym źródłem autora służącym do omówienia stanu zdrowia Marii z Billewiczów Piłsudskiej, prób przedstawienia jej ogólnej charakterystyki oraz stosunku do Józefa jest „Dziennik” Bronisława Piłsudskiego z lat 1882 – 1885.

Dziennik ten ma dwie podstawowe wady:

1. był prowadzony przez nastoletniego młodzieńca, o jeszcze niedojrzałej psychice.
2. zawiera liczne luki, szczególnie w momentach newralgicznych dla rodziny Piłsudskich – a takim była np. śmierć Marii w dniu 1 września 1884 roku (20 sierpnia wg starego porządku).

Zapiski niedojrzałego, nastoletniego młodzieńca? Ależ to nie wada. To skarb. Ta młodzieńcza niczym nie skrępowana paplanina jest najcenniejszym z możliwych świadectw tego okresu. Żadnych zahamowań. Żadnych uprzedzeń. Żadnego zadęcia. Samo życie widziane oczami wrażliwego i uczciwego wobec siebie i otoczenia nastolatka. Natomiast, gdybyśmy przyjęli ciągłość za warunek wiarygodności historycznych świadectw, oznaczałoby to koniec historii jako nauki, zwłaszcza że w cytowanym kontekście luka ta lepiej niż jakiekolwiek słowa wyraża rozpacz kochającego syna.

Co dziwniejsze, zamiast rozbrajająco szczerego Bronisia, recenzent oczekuje, bym przytaczał nabuzowane wspomnienia Piłsudskiego z 1903 r. spisane jakoby „na długo przed ustanowieniem kultu”.

Otóż kultu nie ustanawia się z dnia nadzień. Poza tym zależy, o jaki kult chodzi, teraźniejszy czy przyszły? Tu akurat chodziło o przyszły, już wtedy budowany przez samego Piłsudskiego. Właśnie na jego potrzeby dokładnie w tym samym czasie tow. Wiktor wypisywał inne, tym razem wręcz nieprzyzwoite ,bzdury o swojej euforii doświadczonej w momencie osadzenia go w X Pawilonie.

„Byłem w świetnym humorze kiedy w słoneczne popołudnie kwietniowe wprowadzono mnie do biura X pawilonu cytadeli warszawskiej.[…] Lecz bodaj najpoważniejszym powodem doskonałego humoru było podniecenie, jakie odczuwałem wstępując w mury instytucji, która tak ściśle splotła się z męczeńskimi dziejami naszej Ojczyzny. Paliła mnie wprost ciekawość. […] Byłem więc wesół i podniecony”.(s. 81)

A to tylko początek tych na wodzowskie ambicje mierzonych konfabulacji. Nie dość że napisał, to jeszcze opublikował je w Kalendarzu Robotniczym. A wszystko po to, by ukryć wodzowi nie przystojącą ciężką depresję doświadczaną jeszcze przed aresztowaniem, potem w czasie uwięzienia a nawet i po ucieczce.

Żadna kiła panowie

Mimo zastrzeżeń recenzenta, że „osobiście nie ma nic przeciwko hipotezie, że Piłsudski na kiłę zachorował i zmarł na skutek niewyleczenia tej choroby” wychodzi on z siebie, żeby możliwość tę wykluczyć. Zaczyna natomiast od podważania mojej wiarygodności:

„Ponieważ próżno szukać takich informacji w książce, w kwestii przebiegu kiły z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego (tzw. kiły oun) musiałem posiłkować się tekstem znalezionym w internecie […]:

W zależności od okresu wystąpienia objawów kiła oun przybiera najczęściej postać :

•kilka miesięcy do 1 roku – kiły oponowej w postaci ostrego kiłowego zapalenia opon mózgowych (meningitis luetica acuta)

•średnio około 7 lat – kiły oponowo-naczyniowej mózgu i rdzenia (lues meningovascularis cerebri et medullae spinalis)

•średnio około 20 lat – porażenia postępującego (paralysis progressiva)

•średnio około 25 lat – wiądu rdzenia (tabes dorsalis)”

Rzeczywiści próżno szukać, ale tylko wtedy, gdy nie chce się znaleźć. Strona 270:

„Kolejnym, po formie oponowo-naczyniowej, stadium kiły trzeciorzędowej dotyczącym układu nerwowego byłoby porażenie postępujące. Z natury rzeczy występuje ono u osób w średnim i starszym wieku w 15–20 lat po zakażeniu. W psychiatrii wyróżnia się około tuzina postaci zespołów psychopatologicznych związanych z tą właśnie postacią. Oto niektóre z nich:

• postać otępienna• postać ekspansywna
• postać depresyjna
• postać naprzemienna
• postać splątaniowa
• postać amnestyczna
• postać schizofrenoidalna

Powyższą listę przytaczam z tego względu, że niektóre z tych jakże opisowych nazw wręcz automatycznie kojarzą się z zarejestrowanymi przez niefachowców zachowaniami Marszałka”

Albo:

„Porażenie postępujące. Choroba ta należy do przewlekłych zapaleń mózgu o powolnym przebiegu. Charakterystyczny jest postępujący charakter zaburzeń neurologicznych i psychiatrycznych. Przebieg szybki należy do rzadkości. Zaburzenia psychiczne zwykle wyprzedzają zaburzenia neurologiczne.

Ta postać kiły występuje u około 2% nieleczonych lub źle leczonych. Jest niewątpliwie najczęstszą postacią kiły układu nerwowego. Pierwsze objawy pojawiają się 5–25 lat od chwili zakażenia. Choroba nieleczona prowadzi do śmierci. Pod względem patomorfologicznym stwierdza się zmiany w tkance nerwowej mózgu oponach i naczyniach typowe dla przewlekłego zapalenia” (.s 295).

To oczywiście nie wszystko. Problem ten rozpatrywany jest na przestrzeni kilkunastu rozdziałów i co najmniej stu stron. Ale ile można samego siebie cytować?

Na podobnej zasadzie odbywa się kwestionowanie mojego wniosku, że oficjalne rozpoznanie raka wątroby było wyłącznie kamuflażem właściwego rozpoznania.

„Po pierwsze, nie wiem, na jakiej podstawie autor uważa raka wątroby za chorobę „rzadką”, skoro – wg Wikipedii – dzisiaj „jest to trzeci nowotwór pod względem umieralności. Na świecie co roku jest przyczyną śmierci 500 000 osób przy zapadalności 600 000 osób rocznie”, ale być może przedwojenne statystyki były inne w tym zakresie (?).

Cóż, gdyby recenzent rzetelnie podszedł do sprawy, to by nie zadawał tak niestosownych pytań. Oto Sławoj cytujący Wenckenbacha:

„A ponieważ rak wątroby pierwotny jest bardzo rzadki, więc przypuszczam: rak żołądka z przerzutami do wątroby.”

Cytat ten przytoczyłem dwukrotnie na stronach 173 i 236. A mowa tu właśnie o przedwojennych statystykach. Dodam, że rak ten najczęściej jest konsekwencją innych schorzeń wątroby, zwłaszcza marskości – jako patologia wtórna. Pierwotny, jest rzeczywiście rzadki. (s. 254. przypis 24)

Tak na wszelko wypadek oto dane współczesne: http://www.wcrf.org/int/cancer-facts-figures/data-specific-cancers/liver-cancer-statistics

I to wszystko w kontekście oskarżenia o manipulację wybranymi świadectwami.  

Po wątrobie recenzent rozwlekle dywaguje o problemach Piłsudskiego z chodzeniem usiłując wykazać, że się mylę przypisując je kiłowemu uwiądowi rdzenia. Rzecz w tym, że ja żadnego medycznego znaczenia owym trudnościom nie przypisuję. Wprost przeciwnie:

„Jednakże, w odróżnieniu od charakterystycznych zmian psychicznych, odnotowane trudności w chodzeniu, bez ich dalszego opisu, pasują do mozaiki, ale medycznie niewiele do niej dodają (s. 283).”

I znowu cały ten chwalebny wysiłek na marne.

Sekcja

Nawet przy dzisiejszym zaawansowaniu technologii diagnostycznej wcale nie tak rzadko o ostatecznym rozpoznaniu rozstrzygają sekcje. Wtedy natomiast, stanowiły one obok obserwacji śródoperacyjnej, główne źródło obiektywnej medycznej informacji i obecność na sekcji klinicystów opiekujących się chorym za życia była finalnym, wielokrotnie nieodzownym elementem tej opieki. Dlatego też i w mojej analizie opartej o dane medyczne sprzed co najmniej osiemdziesięciu lat wyniki sekcji mają znacznie rozstrzygające. Jest to o tym cenniejsze, że recenzent przyjmuje tę samą hierarchię ważności z tym, że diagnostycznych rozstrzygnięć dopatruje się nie tyle w wynikach sekcji jako takiej, co w towarzyszących jej okolicznościach. Natomiast obaj opieramy się na tym samym źródle, czyli dzienniku adiutanta Marszałka rtm. Aleksandra Hrynkiewicza.

Dodam jeszcze, że w tamtych czasach sekcja była również naturalną okazją do swobodnej wymiany fachowych poglądów miedzy uczestniczącymi w niej lekarzami i obecność postronnych niefachowców, zwłaszcza w tym przypadku, była wysoce niepożądana. Dlatego gen. Rouppert na samym początku próbował się rotmistrza pozbyć, co mu się na szczęście nie udało. Na szczęście, bo nieobecność Hrynkiewicza pozbawiłaby nas tego unikalnego, bo nieskażonego politycznymi uwarunkowaniami świadectwa, co do okoliczności powstania którego zasadniczo się z recenzentem różnimy.

Moim zdaniem, po awanturze z gen. Rouppertem Hrynkiewicz siedział dyskretnie z boku i skrzętnie notował uchwycone fragmenty dyktowanego przez patologów protokołu, o czym świadczy wyrywkowość i fachowość zanotowanych sformułowań. Recenzent natomiast uważa, że pan rotmistrz anatomopatologicznych obserwacji dokonywał osobiście i je według własnego uznania opisał.

Niestety, ale trzeba w co najmniej kilkunastu sekcjach uczestniczyć, by zrozumieć dlaczego rotmistrz nie miał żadnych możliwości bezpośredniego oglądania sekcjonowanych narządów. Otóż sekcję przeprowadzało dwóch patologów, ale uczestniczyło w niej jako bezpośredni obserwatorzy jeszcze co najmniej siedmiu lekarzy (Składkowski, Wieniawa-Długoszowski, Rouppert, Stefanowski, Mozołowski, Tukanowicz, Piestrzyński), którzy jeszcze przed sekcją, według tego samego Hrynkiewicza, z trudem ”hamowali nerwową ciekawość rozwiązania zagadki właściwej choroby Komendanta, którą sekcja ma wyświetlić”. Czyli w sumie dziewięciu, w tym kilku barczystych, mężczyzn i to nawet nie wokół stołu, ale po obu stronach preparowanego obszaru anatomicznego: najpierw brzucha, potem klatki piersiowej, wreszcie głowy. Tak więc, nawet gdyby Piłsudski miał trzy metry wzrostu, to pomijając ewidentną niestosowność spoglądania patologom na ręce, a Marszałkowi na wątrobę i tak dla pana rotmistrza przy stole nie było nawet fizycznie miejsca.

Najwyraźniej nieświadomy powyższych okoliczności recenzent tak oto uzasadnia swój wniosek o samodzielności Hrynkiewicza jako obserwatora i protokolanta:

„Wystarczy jednak zajrzeć do pełnego tekstu notatek Hrynkiewicza, żeby kilka linijek poniżej wspomnianego opisu wątroby odnaleźć taki opis serca Marszałka: „Serce – normalne, tylko aorta ongiś owrzodzona ma nieliczne zwapnienia. Kształtem i wyglądem podobne do podobnych oznak spotykanych u drzew niektórych, jak wierzba , łozina , lipa. Waga serca 520 g [podkr. PG].”[W oryginale jest to jedno zdanie – m.k.]

To nie jest stenogram z sekcji, gdyż trudno przypuszczać by takie słowa padły z ust któregoś z patologów. Żeby pleść takie banialuki na temat podobieństwa do drzew – kontynuuje pan Piotr Gorzelańczyk – rotmistrz jednak musiał „patrzeć lekarzom na ręce”. A skoro tak, to i opis wyglądu wątroby mógł być relacją z tego, co wierny adiutant widział, a nie z tego co – zdaniem autora – miał jedynie usłyszeć.”

W sprawie wątroby odsyłam do książki. Natomiast względem powyższego cytatu, to recenzent z jakiegoś względu zapomina, że nie ma potrzeby zaglądania do pełnego tekstu notatek Hrynkiewicza zamieszczonego zresztą w aneksach, bo już dwie strony dalej cytatowi temu poświęcony jest cały podrozdział.

W tym momencie dodam, że jedynie ci, co oglądali wiele normalnych aort, są w stanie zaobserwować zwłaszcza dyskretną patologię. Tak więc, gdyby prawda była po stronie recenzenta, znaczyłoby to, że to rotmistrz w rozciętej aorcie o średnicy 2.5 do 3.0 cm osobiście zaobserwował te, dla niefachowca praktycznie niezauważalne, do tego nieliczne zwapnienia, i porównał je do oznak na korze drzew, bo żaden patolog takich banialuk by nie plótł.

Otóż niniejszym mam zaszczyt poinformować, że jako lekarze, właśnie takimi banialukami opisujemy patologie. W ten sposób uczymy się i w ten sposób się porozumiewamy. Bo jakże by inaczej. Opis szczegółowy w rodzaju: w aorcie wstępującej nieliczne, rozsianie nawarstwienia o średnicy od 0.5 do 2 mm. Większość symetrycznie okrągłe, ale odnotowano też grudki rozciągnięte wzdłuż osi aorty a także, choć rzadziej rozciągnięte poprzecznie. Zgrubienia są twarde, wyczuwalne pod palcem na wysokość od 0.1 mm do 0.5 mm o konsystencji zwarte j… Przy takim opisywaniu sekcja trwałaby dwa dni i trzeba by ją robić w chłodniach, a nie w majową noc na stole konferencyjnym w Belwederze. Mało tego. Pomimo olbrzymiego literackiego wysiłku, opis wciąż byłby konfundujący. A tak dwa trzy słowa i każdy fachowiec wie, o co chodzi. Jednakże wyłącznie fachowiec od medycyny, a nie od dowodzenia szwadronem, cięcia łozy czy np. od budowy mostów, wieżowców czy samolotowych silników. Otóż tego rodzaju banialuki funkcjonują w medycynie jako hasła znamionujące daną patologię. I tak „smolny stolec” czy „wymiociny podobne do fusów z kawy” są niemal równoznaczne z rozpoznaniem krwawienia z przewodu pokarmowego. Malinowy język i wysypka przypominająca aksamit sugerują szkarlatynę, a rumień motylkowy, tocznia. Tak więc dzielny adiutant tych oznak na drzewach na pewno nie wymyślił, ale usłyszał i wiernie zapisał.

Najdziwniejsze jest jednak to, że pan Gorzenialczyk, przypisując panu rotmistrzowi autorstwo dendrologicznego porównania, nie zastanowił się, skąd tenże rotmistrz mógł wiedzieć, że zmiany te są konsekwencją niegdysiejszych owrzodzeń czyli przebytego stanu zapalnego aorty. Chyba że recenzent sugeruje, że pierwszy, niepodkreślony człon opisu pochodzi od doświadczonego patologa, a drugi od rotmistrza, który w tym momencie przepchał się przez otaczających stół lekarzy, by pooglądać sobie marszałkowską aortę i wymyślić opisowo trafne porównanie.

Jest to o tyle istotne, że to nie podkreślone recenzenta porównanie do kory, ale odnotowany na pierwszym miejscu pozapalny charakter zmian w aorcie ma w kontekście kiły kluczowe znaczenie. Dlatego został on w książce nie tylko szczegółowo zanalizowany, ale i zakwalifikowany jako diagnostycznie rozstrzygający. Analiza ta została przez rzekomo dążącego do ustalania prawdy recenzenta całkowicie pominięta. Bo gdyby ją uczciwie streścił, nie byłoby o czym gadać. A już na pewno nie tak.

Zdziwienie dr. Piestrzyńskiego

Na powyższym się jednak anatomopatologiczne wnioskowanie recenzenta sięnie kończy. Dosyć nieoczekiwanie właśnie sekcję łączy on w jedną całość z zanegowaniem niewiążąco zaproponowanych w książce czasów zakażenia pierwotnego. Sprzeciw ten recenzent argumentuje obszernymi fragmentami życiorysu Marszałka i Aleksandry, tak, jak gdyby zarażenie się syfilisem wymagało od Piłsudskiego wielotygodniowego pobytu w Cesarsko-Królewskim Instytucie Propagowania Świerzbu Pospolitego, Wszy Łonowej, Kiły i Rzeżączki.

Kalkulacjom na temat terminu zakażenia pierwotnego autor poświęcił aż 11.5% swego wywodu. Nie polemizuję z nimi, bo jest to fakt nie dość, że nie do ustalenia, to jeszcze z fachowego punku widzenia nic niewnoszący. Jedyną konkluzją, do jakiej doszedłem w tym względzie, było wykluczanie bulwarowo nęcącej możliwości nabycia rzeczonej przypadłości przez tow. Wiktora i Romana Dmowskiego (o ile ten ostatni rzeczywiście też na tę chorobę cierpiał) w czasie równoczesnego ubiegania się w względy Marii Juszkiewiczowej. To wszystko. Recenzent natomiast zdecydował, i to w kontekście sekcji, nadać tym datom rolę diagnostycznie nawet nie kluczową, ale wręcz rozstrzygającą:

„Obiektywnie trzeba przyznać, że autor sam sobie tej kiły ośrodkowego układu nerwowego nie wymyślił. Na trop naprowadził go dr Piestrzyński, który podczas sekcji zwłok Marszałka miał zauważyć ślady rzekomego „zapalenia mózgu”, co skwapliwie podchwycił autor, widząc w tym kolejny dowód na kiłę ośrodkowego układu nerwowego – charakterystyczną dla „ewidentnej kiły trzeciorzędowej”.[…]

Pech chciał, że w obu wariantach przybocznym lekarzem Piłsudskiego był ten sam dr Piestrzyński. Toteż jest bez znaczenia, czy przyjmiemy wariant (1915 + 1 =) 1916 roku, czy (1921 + 1 =) 1922 roku – w każdym wypadku dr Piestrzyński powinien być świadkiem zachorowania Piłsudskiego na ostre zapalenie opon mózgowych. Nie będę tu przytaczał objawów tego zapalenia – zaręczam, że są one charakterystyczne. Wystarczy konstatacja, że jeżeli autor szuka daty zakażenia pierwotnego w latach 1914-1922, to dr Piestrzyński nie mógł dziwić się widokiem mózgu swojego Komendanta podczas sekcji. A skoro takie zdziwienie nastąpiło, to znaczy, że w inkryminowanym okresie Piłsudski nie mógł przejść ostrego zapalenia opon mózgowych, więc nie mógł mieć kiły oun.” [oun- ośrodkowy układ nerwowy; wszystkie podkreślenia w oryginale -m.k.]”

Przyznam, że opis tych kalendarzowo- mózgowo- sekcyjne zależności jest zdecydowanie nowatorski, zwłaszcza że przeprowadzony w logicznie i fachowo obcych mi kategoriach, dlatego nie jestem w stanie go zweryfikować. Nie mniej jednak z pełnym przekonaniem podpisuję się pod nie pozostawiającą wątpliwości równie odkrywczą konkluzją tego wywodu: „A skoro takie zdziwienie nastąpiło, to znaczy, że w inkryminowanym okresie Piłsudski nie mógł przejść ostrego zapalenia opon mózgowych, więc nie mógł mieć kiły oun.”

Czyli:

„Piestrzyński się dziwi = Piłsudki kiły oun nie miał”.

Genialne! Zwłaszcza, że ten poziom logicznej stanowczości w równym stopniu oznacza zależność odwrotną:

Piestrzyński się nie dziwi = kiła oun jest.

W tym momencie nie od rzeczy będzie przypomnienie, że mózg wyjęto Piłsudskiemu bez zdejmowania pół przezroczystych opon i takim włożono go do słoju z płynem konserwującym. A więc Piestrzyński mógł zmiany zapalne zauważyć na oponach, ale w mózgu raczej nie.

Skoro jednak, zdaniem pana Gorzelańczyka, kluczem do ostatecznego rozstrzygnięcia kwestii kiły ośrodkowego układu nerwowego (oun) Piłsudskiego jest opisane przez Hrynkiewicza zachowanie dr. Piestrzyńskiego, zamiast się na Hrynkiewicza opisowo powoływać przytoczmy odnośny fragment. Oto on:

„W tym momencie, kiedy ponad wszelki wyraz straszna kończyła się i grozą przejmująca funkcja wydobywania mózgu z oskalpowanej czaszki i opiłowanej przy niesamowitym odgłosie zgrzytu piły, młotka i innych narzędzi użytych do tego celu, vice minister Piestrzyński, b. lekarz przyboczny Komendanta z pierwszych lat powojennych, zadaje głupie pytanie: »Czy Komendant miał zapalenia mózgu? «. Gen. Wieniawa-Długoszowski oburzył się na to bez sensu i taktu zapytanie byłego lekarza Komendanta”.

A więc żadnego zdziwienia. Wprost przeciwnie. Konkretne pytanie o konkretną patologię. Takich pytań, i to w takich okolicznościach, nie zadaje się z głupia frant. Zwłaszcza, jeśli się przez lata było się osobistym lekarzem denata (finezja rymu niezamierzona).

Pech, tym razem nie mój, chce, że pytanie to potwierdza możliwość zaobserwowania przez Piestrzyńskiego klinicznych objawów kiły oun-u u Komendanta, jednakże niekoniecznie kiłowego zapalenia opon mózgowych i niekoniecznie w sugerowanym okresie. Dlatego zapytał, fakt że nieco prowokacyjnie, i nie o opony, ale o okryty tymi oponami mózg, którego zwyrodnienia, zwłaszcza w ostatnich latach, nie sposób było przeoczyć. Może oczekiwał, że patolodzy opony te zdejmą odsłaniając korę, gdzie zmiany pozapalne mózgu można by ewentualnie zauważyć. Patolodzy jednak opony pozostawili. Tak więc pytaniem, czy Komendant miał zapalenie mózgu, Piestrzyński nie wyrażał żadnego zdziwienia, ale wyłącznie szukał potwierdzenia swoich konkretnych podejrzeń klinicznych. Zresztą nie tylko on, bo oprócz Wieniawy żaden z pozostałych lekarzy się pytaniem Piestrzyńskiego nie oburzył.

W tym, nie ukrywam, że nieco groteskowym kontekście, chętnie bym przyznał rację także i zapewnieniu recenzenta: „Nie będę tu przytaczał objawów tego zapalenia (opon mózgowych m.k.) – zaręczam, że są one charakterystyczne”. Niestety, nie mogę. Po pierwsze, mowa tu o zapaleniu kiłowym, odrębnym objawowo i prognostycznie od streptokokowego czy menigokokowego. Natomiast jako doświadczony klinicysta zapewniam, że gdyby objawy zapalenia opon były tak charakterystyczne, jak recenzent nas tu z przekonaniem poucza, to nierozpoznanie go nie byłoby jedną z prześladujących lekarzy obaw i nie narażalibyśmy naszych pacjentów na wyjątkowo nieprzyjemne punkcje lędźwiowe – jedyny sposób, by to zapalenie potwierdzić albo wykluczyć.

Konkludując, przypomnę wyjściową zależność tego wywodu, którą to dla łatwiejszego zapamiętania, zrymowałem stosownie do narzuconego mi przez recenzenta poziomu argumentacji:

Piestrzyńskiego zdziwienie wyklucza zapalenie.
Piestrzyńskiego pytanie – kiły rozpoznanie.

Albo jak by to powiedział dr House:

– Nothing further, Your Honor.

– To wszystko, Wysoki Sądzie.

Na pohybel lekarzom!

Powyższą konstatacją pan Gorzelańczyk kończy swój wywód. Przyznaję, że zgłębienie tej konkluzji zdecydowanie przekracza moje możliwości w kategorii „co autor miał na myśli”. Natomiast z punktu widzenia czytelnika tak omawianej recenzji, jak i niniejszej riposty, znacznie stosowniejsze zdaje się:

– Kończ Waść! Wstydu oszczędź!

Co zresztą niniejszym czynię.

 

Marek Kamiński