Jochen Böhler to znany niemiecki historyk, specjalizujący się w historii III Rzeszy, II wojny światowej i niemieckiej okupacji na ziemiach polskich. Obecnie na polskim rynku czytelniczym ukazała się monografia jego pióra pt. Wojna domowa. Nowe spojrzenie na odrodzenie Polski (Znak Horyzont, Kraków 2018, ss. 397). Już sam tytuł rozbudził zainteresowanie nową pozycją wśród historyków i pasjonatów domeny Klio. Naturalną ciekawość polskich czytelników generował też fakt napisania książki – traktującej o przełomowym momencie w najnowszych dziejach Polski – przez historyka z zagranicy.
Monografia – poprzedzona wstępami (ogólnym i do polskiego wydania) – zbudowana została z czterech rozdziałów, podzielonych na podrozdziały. Rozdział pierwszy prezentuje refleksje J. Böhlera, odnoszące się do procesu tworzenia narodów i suwerennych państw na obszarze Europy Środkowowschodniej po I wojnie światowej. W kolejnym dziejopis prezentuje motywacje i mechanizmy mobilizacji Polaków, jako wspólnoty narodowej, w okresie poprzedzającym wybuch „Wielkiej Wojny” i w jej trakcie. Na rozdział trzeci składają się trzy części. Pierwsza (Wschodni teatr działań) przedstawia przede wszystkim konflikt polsko-ukraiński w latach w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu oraz zatarg polsko-litewski o Wilno i Wileńszczyznę. Kolejna (Zachodni teatr działań) odnosi się do problematyki polsko-niemieckiego konfliktu o Wielkopolskę i Górny Śląsk oraz polsko-czechosłowackiego starcia o Śląsk Cieszyński. Ostatnia część rozdziału poświęcona została wojnie polsko-sowieckiej oraz konfliktom społecznym i politycznym, trawiącym państwo polskie. Rozdział czwarty, pt. Przemoc i zbrodnie wojenne poza polem bitwy, przybliża czytelnikowi okrutny charakter wojen, jakie towarzyszyły odbudowie Rzeczypospolitej. Zasadniczy tekst książki zamykają i podsumowują wnioski, sformułowane przez J. Böhlera, epilog i posłowie. Ponadto do monografii zostały dołączone: przypisy końcowe, spis wykorzystanych archiwaliów, bibliografia, indeks (połączony osobowy, przedmiotowy i nazw geograficznych) oraz spis ilustracji, zamieszczonych w książce.
Do atutów monografii pióra J. Böhlera należą nie tylko wspomniane już we wstępie interesująca problematyka oraz intencje autora, aby poddać ją historycznej reinterpretacji. Należy do nich zaliczyć również logiczną konstrukcję książki; narrację, łączącą faktografię, odautorskie oceny oraz cytaty; wreszcie poprawnie sporządzone przypisy i odsyłacze, dowodzące biegłości w zakresie korzystania z warsztatu naukowego historyka. Na uwagę i uznanie zasługują także dołączone do zasadniczego tekstu książki wspomniane już spisy archiwaliów i literatury przedmiotu, indeks oraz ikonografia.
Książka J. Böhlera stanowi interesującą dla każdego polskiego dziejopisa i pasjonata historii ojczystej egzemplifikację interpretowania najnowszych dziejów Polski przez badacza zagranicznego. Każda z podobnych prób budziła zaciekawienie czytelników. Na poparcie tej tezy wystarczy przypomnieć popularność książek pióra Josepha Rothschilda, Anthony’ego Polonsky’ego, Richarda Watta, czy Normana Daviesa. Wypada dodać, iż każda z wymienionych monografii spotkała się również z dobrym przyjęciem wśród polskich odbiorców. Nie tylko dlatego, iż stanowiły one dla Polaków dowód zainteresowania dziejami Polski poza jej granicami, ale przede wszystkim z racji umiejętnego łączenia przez ich autorów krytycyzmu ze zrozumieniem dla losów badanej narodowej wspólnoty.
Czy J. Böhler zrealizował ambitne zadanie, które zasygnalizował w tytule mnonografii? Czy rzeczywiście przedstawił „nowe spojrzenie na odrodzenie Polski”? Czy poszedł śladami swych poprzedników, próbując zaprezentować zagranicznemu czytelnikowi i samym Polakom wyważoną opowieść o ich trudnej, a zarazem pouczającej historii? Trudno na te pytanie udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Z niektórymi tezami autora zgodzić się bowiem trudno.
Do tych tez – nie tyle kontrowersyjnych, ile po prostu dalekich od prawdy – należą choćby oceny, iż na ziemiach zaboru rosyjskiego u schyłku XIX i w początkach XX w. nie mieliśmy do czynienia z „twardą” rusyfikacją (s. 44-45); że „u zarania niepodległości Europy Środkowej nie istniały jeszcze [tamże – P.W.] jasno określone narody” (s. 94); że w 1920 r. Armia Czerwona była za słaba, by dokonać inwazji na Europę Zachodnią (s. 28); że u progu niepodległości w obliczu wrogości pomiędzy obozem Józefa Piłsudskiego, a ruchem narodowym Polakom zagrażało widmo wojny domowej (s. 21); czy też że ,czyn zbrojny Polaków w I wojnie światowej nie miał dla odzyskania przez Polskę niepodległości najmniejszego znaczenia (s. 87)
Jednym z koronnych przykładów błędnego wnioskowania autora może być fragment wywodu, w którym porównuje on federacyjny i inkorporacyjny program ukształtowania granicy wschodniej Rzeczypospolitej w latach 1919-1921: „Choć na pierwszy rzut oka koncepcja obozu belwederskiego wydaje się […] umiarkowana, w swej istocie kryła zamysł imperialistyczny, dążenie do maksymalnego rozszerzenia granic na wschodzie. >>Etnocentryczna<< z kolei koncepcja Komitetu Narodowego Polskiego, choć szowinistyczna […] zakładała ograniczenie polskiego państwa do obszarów, na których „integracja” mniejszości wydawała się możliwa […]. W praktyce oznaczała narodowe samostanowienie dla wielu Litwinów, Białorusinów i Ukraińców poza granicami Polski” (s. 51-52).
Wydaje się, że autor, abstrahując od realiów, sugeruje, że poza wschodnimi granicami kształtującej się we wspomnianym okresie Rzeczypospolitej, Białorusini i Ukraińcy byli w stanie zbudować suwerenne państwa i obronić je przed agresją ze strony bolszewickiej Rosji. Tymczasem dla Białorusinów i Ukraińców realną alternatywą było stworzenie własnych państw i sfederowanie ich z Polską, albo podział ziem ojczystych pomiędzy Polskę i Rosję.
Podobnie J. Böhler feruje oceny rozbieżne z faktami przy opisie i ocenie działań J. Piłsudskiego i R. Dmowskiego w latach I wojny światowej: „Dwaj najwięksi polscy przywódcy tamtych czasów [Wielkiej Wojny – P. W.] różnili się skrajnie nie tylko poglądami politycznymi, ale także temperamentem. Piłsudski był graczem […]. Postawił wszystko na jeden numer i wygrał. Dmowski natomiast […] bacznie obserwował działania wojenne i dyplomatyczne i przy każdym obrocie ruletki stawiał na inny numer” (s. 88).
Czy J. Piłsudskiego trwającego przy Wiedniu i Berlinie do połowy 1917 r. – kiedy to spektakularnie zerwał z państwami centralnymi w obliczu coraz wyraźniejszego widma ich klęski – a zarazem wysyłającego do Francji emisariuszy celem przekonania dyplomatów znad Sekwany, iż Polacy nie są ich wrogami można uznać za hazardzistę „stawiającego wszystko na jeden numer”? Czy R. Dmowskiego trwającego od pierwszego do ostatniego dnia Wielkiej Wojny przy Entencie trafnie charakteryzuje autor jako tego, który „przy każdym obrocie ruletki stawiał na inny numer”?
Przykład stosowania przez J. Böhlera wybiórczej argumentacji może stanowić fragment monografii dotyczący polskich i niemieckich praw do Górnego Śląska. Konstatuje on zatem, iż Niemcy mieli „lepsze” prawa do ziem śląskich, gdyż stanowiły one już od epoki średniowiecza część Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, nie zaś terytorium odebrane Polsce w wyniku rozbiorów. Czyż jednak zanim Śląsk stał się domeną niemieckich cesarzy nie stanowił krainy pozostającej w granicach państwa pierwszych Piastów? Z drugiej strony – czy przynależność ziem do Rzeczypospolitej przedrozbiorowej miałaby stanowić rzeczywiście decydujący argument za włączeniem ich do Polski powojennej?
Można zapytać, czy ma w ogóle ma sens taka licytacja. Wszak już w dobie konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. delegaci państw, toczących pomiędzy sobą spory o poszczególne ziemie zdawali sobie sprawę, iż powoływanie się jedynie na uzasadnienie „historyczne” przy wysuwaniu postulatów terytorialnych, jest dalece niewystarczające i nie powinno stanowić jedynego dowodu praw do danego obszaru. Warto przypomnieć, że i R. Dmowski, jako delegat Drugiej Rzeczypospolitej, perswazję, powołująca się na uzasadnienia „historyczne”, wzmacniał argumentacją o charakterze etnicznym, gospodarczym, czy też odwołującą się do przewagi cywilizacyjnej.
Uderzające w monografii J. Böhlera jest również skupienie się przy opisie działań wojennych prowadzonych przez wojska polskie – zwłaszcza w kontekście batalii z Rosją Sowiecką – na ich „ciemnej” stronie: brutalności, dezercjach, bandytyzmie, żołnierskiej niesubordynacji i samowoli oraz konfliktach społecznych (np. s. 26-27, 121, 189, 227, 230-240, 251). Przekonuje przy tym tylko częściowo uzasadnienie autora, iż jego intencją było uzupełnienie narracji o wojnach Rzeczypospolitej o pomijany dotychczas wątek – sam bowiem stwierdza, iż podobne informacje odnalazł w literaturze historycznej.
Zabieg, polegający na ich uwypukleniu skłania do pytania, czy to uzupełnienie, czy zniekształcenie świadectwa o opisywanych wydarzeniach? Wszak zbrodnie towarzyszyły wojnom zawsze. Czy jednak trafne byłoby np. opisywanie polskiego czynu zbrojnego w okresie epopei napoleońskiej jedynie przez pryzmat gwałtów, jakich dopuszczały się wojska polskie podczas wojny w Hiszpanii przy pominięciu Somosierry? Czy zwierciadłem, w którym powinni przeglądać się powstańcy listopadowi jest powieść Leona Kruczkowskiego „Kordian i cham”? Czy narrację o rewolucji 1905 r. powinien zdominować opis pospolitego bandytyzmu, w który wyradzały się z czasem wystąpienia ostatnich bojowców?
Czy wreszcie opowieść o wojnie polsko-sowieckiej powinna być osnuta wokół opisów demoralizacji, występujących w wojsku polskim i pogromów antyżydowskich, w których mieli uczestniczyć polscy żołnierze? Czy raczej to tylko jeden z wątków epopei, w której należne miejsce powinny znaleźć świadectwa bohaterstwa kapitana Stefana Pogonowskiego i porucznika Napiórkowskiego oraz pracy kryptologa, podpułkownika Jana Kowalewskiego? Czy rzeczywiście – jak stwierdza J. Böhler – „w latach 1918-1921 żołnierz polski nie tylko bronił swego państwa, ale też mu zagrażał”? (s. 230).
Wątpliwości może także budzić zaproponowana przez J. Böhlera interpretacja konfliktów zbrojnych pomiędzy narodami, zamieszkującymi region Europy Środkowowschodniej jako „wojny domowej”. Przesłankami, na którą się powołuje jest ich funkcjonowanie przed Wielka Wojną w granicach trzech wielonarodowych imperiów; niedookreślone granice terytoriów, jakie zasiedlały; wreszcie – mieszany etnicznie charakter każdego pogranicza. Warto jednak podkreślić, iż – w odróżnieniu od wojen domowych – celem żadnego ze wspomnianych narodów nie było zdominowanie pozostałych w ramach jednego państwa, a zbudowanie własnego.
Monografia J. Böhlera jest z pewnością książką, która może wzbudzić naukową debatę. Choć autor, zdaniem piszącego te słowa, przekraczał niekiedy granicę dzielącą nowe spojrzenie i świeżą reinterpretację dotychczasowych ustaleń od… nadinterpretacji, to jednak lekturę książki niemieckiego historyka warto polecić zarówno polskim cechowym i amatorskim pasjonatom dziejów najnowszych. Nowe wnioski, wzbogacenie wiedzy i inspiracja do polemiki – wszystko to będą zawdzięczali recenzowanej pozycji.
Przemysław Waingertner
Informacje o publikacji:
Autor: Jochen Böhler
Tytuł: Wojna domowa. Nowe spojrzenie na odrodzenie Polski
Wydawca: Wydawnictwo Znak Horyzont
Rok wydania: 2018
Format: 158 x 225 mm
Okładka: twarda
Ilość stron: 336
ISBN: 978-83-240-5478-7