W potocznym mniemaniu osób zajmujących się historią okresu międzywojennego Józef Piłsudski uchodzi za człowieka, który główną część swych zainteresowań koncentrował na tzw. polityce wschodniej, przy równoczesnym lekceważeniu kwestii granic zachodnich. Przeświadczenie to nie jest poparte żadnym badaniami naukowymi, a opiera się na wyrwanych często z kontekstu wypowiedziach oraz stronniczo dobieranych faktach. Z problemem tym przed kilku laty zmierzył się prof. Zbigniew Dworecki, a efektem finalnym jest książka „Poznańskie i Piłsudski” wydana przez Wydawnictwo Poznańskie.

Praca podzielona jest na pięć rozdziałów, które obrazują zmieniający się stosunek Józefa Piłsudskiego do Wielkopolski i na odwrót, ukazując jednocześnie przyczyny tych zmian. Pierwszy z rozdziałów dotyczy okresu do 1918 r., w którym zainteresowanie i wpływy Komendanta na wydarzenia w Wielkopolsce były marginalne. Zaangażowanie w działalność na terenie zaboru rosyjskiego i Galicji nie pozostawiało zbyt wielu możliwości wpłynięcia na ruch socjalistyczny w Poznańskiem, a dodatkowym ograniczeniem była słabość socjalistów w zaborze pruskim zarówno pod względem organizacyjnym jak i ilościowym. Także zaangażowanie wielkopolan w ruch irredentystyczny w czasie pierwszej wojny światowej było szczątkowe.

Drugi rozdział obejmuje najbardziej istotny, z punktu widzenia integracji Wielkopolski z Macierzą, okres. Odrodzenie państwa polskiego nie mogło odbyć się bez terenów wchodzących w skład Niemiec. Stosunek Józefa Piłsudskiego do włączenia tych ziem do Polski spotykał się często z atakami przeciwników politycznych. Uważali, że Naczelnik Państwa skłonny jest porozumieć się z władzami niemieckimi kosztem tej dzielnicy. Atakowany był zarówno na polu politycznym jak i wojskowym, co wiązało się z brakiem oficjalnego wsparcia dla powstania wielkopolskiego. Autor analizuje przyczyny postępowania Józefa Piłsudskiego i jasno przedstawia uwarunkowania, które leżały u podstaw takiego działania Komendanta. O tym, że od momentu objęcia władzy rządzący państwem nie zamierzali rezygnować z terenów stanowiących kolebkę państwowości polskiej świadczy m.in. to, że w ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego z listopada 1918 r. zarządzono wybory także na tych obszarach.

Trzeci rozdział obejmuje okres pomiędzy podpisaniem traktatu wersalskiego, a majem 1926 r. W 1919 r. rozpoczął się proces integracji Poznańskiego z Polską. Obejmował on także zespolenia wszystkich wojsk, w tym wielkopolskich, w ramach jednej armii. Udział pułków wywodzących się z zachodnich ziem Rzeczpospolitej był niezwykle widoczny w czasie walk na froncie wschodnim, kiedy to niejednokrotnie stanowiły one najlepiej wyposażone i bitne oddziały. Nie ustawały w tym okresie ataki polityczne na Józefa Piłsudskiego, mimo że na ten okres przypadała m.in. jego wizyta w stolicy Wielkopolski. Polityczną akceptację wśród nieprzychylnego środowiska narodowodemokratycznego i chadeckiego wzbudziła za to wizyta we Francji, która zbliżyła oba kraje w wymiarze politycznym i wojskowym.

Kolejna część książki poświęcona jest latom 1926-1930. Większość jednostek wojskowych i praktycznie całość środowiska politycznego opowiedziała się przeciwko wystąpieniu Józefa Piłsudskiego w maju 1926 r. Przejęcie władzy przez Marszałka spotkało się z oporem, który w skrajnych planach miał doprowadzić do odseparowania się Wielkopolski od reszty kraju. Przełom 1926 r. stał się także początkiem budowania obozu zwolenników Komendanta na ziemiach zachodnich RP. Powolne zmiany personalne w administracji i wojsku, porozumienie ze środowiskami konserwatywnymi, rozłam w Narodowej Partii Robotniczej mającej spore wpływy w tej dzielnicy, stanowiły podstawę do budowania nowego wizerunku Generalnego Inspektor Sił Zbrojnych i ministra spraw wojskowych. Autor ukazuje także jak wielki wpływ na postrzeganie Józefa Piłsudskiego miały uprzedzenia, a czasem wręcz zła wola jego politycznych przeciwników.

Ostatni rozdział ukazuje schyłkowy okres życia Marszałka. Stosunek społeczeństwa w Poznańskiem do pogromcy bolszewików zmieniał się powoli. Usilna praca środowisk rządowych i organizacji społecznych przynosiła wzrost poparcia w wyborach, choć do poziomu znacznie niższego niż w innych rejonach kraju. Pozytywnie odnoszono się w Wielkopolsce do unormowania stosunków polsko-sowieckich, choć nadal oskarżano Józefa Piłsudskiego o zbytnią uległość wobec zachodniego sąsiada, ale także wobec mniejszości niemieckiej i żydowskiej w Polsce. Znaczna część rozdziału poświęcona jest obchodom związanym ze śmiercią Józefa Piłsudskiego. Ich skala porównywalna była z tą, jaką nadano im w całej Polsce.

Książka zaopatrzona została w wykaz źródeł, indeks osobowy oraz streszczenie w języku niemieckim. Stanowi ona jedną z niewielu na rynku prób opisania wpływu i postrzegania Marszałka w kontekście regionalnym. Autorowi udało się oddzielić realne działania Józefa Piłsudskiego od mitów i uprzedzeń, które narosły przez okres międzywojenny i często trwają do dnia dzisiejszego. Pozycja ta szczególnie godna jest polecenia osobom utrzymującym, że Józef Piłsudski roli Poznańskiego nie rozumiał i nie doceniał, a także wszystkim czytelnikom chcącym poznać dokładniej mechanizmy działania polityki na szczeblu państwowym.

Autorowi i wydawcy nie udało się niestety uniknąć kilku błędów i niedopatrzeń. W czasie wymarszu Pierwszej Kompanii Kadrowej nie powstał Marsz I Brygady, ale piosenka rozpoczynająca się od słów „Raduje się serce…” (str. 40). Na stronie 52 błędnie podano moment powrotu Józefa Piłsudskiego na łono kościoła rzymskokatolickiego. Miało to miejsce w Karasinie w lutym 1916 r., a nie w 1915 r. Tak samo błędnie podano datę roczną (str. 59) orędzia prezydenta Tomasza W. Wilsona, było to w 1918 , a nie 1917 r. Książka Ryszarda Świętka ukazała się w 1998 r., a nie dziesięć lat wcześniej (str. 60). Zupełnie nie wiadomo dlaczego autor z braci Juliana i Wacława Stachiewiczów zrobił Stachniewiczów. Błędne nazwisko pojawia się zarówno w treści książki jak i w indeksie osobowym. Dość powszechne, jak się okazuje, jest przekręcenie słowa „capstrzyk” na „capsztyk”. Autor recenzji zetknął się z tym kilkakrotnie, a ostatnio na łamach recenzowanej książki (str. 154). Okręgi wojskowe to domena tzw. ludowego Wojska Polskiego, a w okresie II RP funkcjonowały Dowództwa Okręgu Korpusu (str. 228). Nie jest prawdą, że w 1930 r. 58. pułkowi piechoty nadano imię Marszałka (str. 248).Na stronie 257 błędnie podano stopień wojskowy Kazimierza Świtalskiego. Był majorem, a nie pułkownikiem. Wybory do Senatu w 1930 r. miały miejsce 23 listopada, a nie jak podano na str. 269 sześć dni później. 23 kwietnia 1935 r. konstytucję podpisał Józef Piłsudski, a nie została w tym dniu uchwalona jak wynika to z informacji zamieszczonej na str. 298.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 8/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 8/10

Forma wydawnicza – 8/10

Informacje o publikacji

Autor: Zbigniew Dworecki

Tytuł: „Poznańskie i Piłsiudski”

Wydawca: Wydawnictwo Poznańskie

Rok wydania: 2008

Format: 145 x 205 mm

Liczba stron: 360

Oprawa: miękka

ISBN: 978-83-7177-485-0