Zakończona w 1920 r. wojna Polski z bolszewicką Rosją nie rozstrzygnęła definitywnie przyszłych stosunków obu krajów.  Z obu stron istniały podejrzenia, że kwestią czasu jest kiedy dojdzie do kolejnego zbrojnego starcia. Dla sowieckiej Rosji Rzeczpospolita stanowiła przeszkodę na drodze do niesienia nowego, rewolucyjnego porządku świata na zachód Europy, ze szczególnym uwzględnieniem Niemiec. Dla Polski Rosja stanowiła śmiertelne zagrożenie, szczególnie w konfiguracji jej bliskiej współpracy z Niemcami. Dlatego też obie strony przywiązywały olbrzymie znaczenie do zmian zachodzących na najwyższych szczeblach władzy i wynikających z tego konsekwencji dla polityki zagranicznej.

Oprócz oficjalnie działającego w Warszawie przedstawicielstwa dyplomatycznego, siatek wywiadowczych kierowanych przez cywilny i wojskowy wywiad sowiecki, na terenie RP działała także Komunistyczna Partia Polski, której głównym celem była realizacja polityki Kominternu sterowanego przez komunistyczne władze Rosji. Wszystkie te struktury starały się nie tylko uzyskiwać maksimum informacji przydatnych w rozgrywce z Polską, ale także inspirować polskich polityków i wojskowych do działań zbieżnych z polityka rosyjską.

Szczególne nasilenie działań, analiz i prognozowania zauważyć się dało w okresie wydarzeń majowych z 1926 r. oraz w miesiącach tuż po nich. Instytut Pamięci Narodowej opublikował znajdujące się w archiwach rosyjskich dokumenty związane z przygotowaniem, przebiegiem i następstwami porządków majowych. Jest to inicjatywa o tyle istotna, że międzynarodowy kontekst wystąpienia Marszałka Józefa Piłsudskiego i jego następstw stanowił jak do tej pory w polskiej historiografii wątek marginalny. Opublikowanie dokumentów jednego z naszych sąsiadów, stanowiącego w owym czasie największego potencjalnego przeciwnika, stanowi krok we właściwym kierunku.

Dokumenty w ilości sześćdziesięciu dotyczą głownie dwóch zagadnień. Pierwsze z nich to stosunek Komunistycznej Partii Polski do zamachu Józefa Piłsudskiego, poczynając od udzielonego poparcia, poprzez zmianę stanowiska, a kończąc na ocenach tego kroku  dokonywanych w  Moskwie. Tak zwany „błąd majowy” KPP stał się okazją do analizy i oskarżeń o brak czujności w najwyższych władzach partii, ale także o niezrozumienie walki klasowej, której elementem miało być wystąpienia komunistów w maju 1926 r.. Analiza dotyczyła nie tylko zachowań w dniach 12-15 maja, ale również podczas przygotowania do wyboru nowego Prezydenta RP przez Zgromadzenie Narodowe i podczas wieców poparcia dla Józefa Piłsudskiego pod koniec tego miesiąca organizowanych przez Polską Partię Socjalistyczną.

Drugi człon dokumentów dotyczy odbioru wydarzeń w Polsce przez władze komunistyczne w Moskwie. Analiza dotyczy zmiany stosunku państwa polskiego do bolszewickiej Rosji, perspektyw dalszych stosunków bilateralnych, ale także możliwości wybuchu konfliktu zbrojnego. Opublikowane dokumenty pochodzą zarówno od władz partyjnych, jak i ze źródeł wywiadowczych. Szczególnie te drugie ukazują rozbieżności w ocenie sytuacji co do możliwości zaangażowania się Polski pod wodza Marszałka w wojnę z Rosją. Zwolennikiem tezy o nadchodzącym konflikcie był Feliks Dzierżyński, natomiast wywiad wojskowy oceniał sytuację dużo bardziej realistycznie.

Dokumenty stanowią doskonały przykład potwierdzenia tezy o agenturalnej działalności KPP. Inspirowanie działań, wpływ na jej władze, ścisły nadzór, to elementy, które często przewijają się na łamach książki. Uwidocznione są  także frakcyjne walki wewnątrz środowiska komunistycznego, które doprowadzić miały do wzrostu wpływu poszczególnych środowisk zarówno poprzez oskarżenia innych o popełniane błędy, jak i znalezienie poparcia w Moskwie.

W ramach publikacji ujęte są dwa teksty. Pierwszy, Bogdana Musiał przy współpracy Jana Szumskiego, dotyczy oceny zdarzeń z perspektywy Kremla, a drugi, autorstwa Norberta Wójtowicza, opisuje maj 1926 z widziany oczyma strony polskiej. Obie analizy stanowią bardzo dobre wprowadzenie do publikowanych materiałów.

Uzupełnienie wiedzy dotyczącej oceny porządków majowych w Moskwie powinno być początkiem nowego kierunku w wydawaniu materiałów związanych z majem 1926 r. Zarówno zawodowych  historyków jak i miłośników Klio interesują oceny zdarzeń w najważniejszych stolicach europejskich takich jak Berlin, Paryż czy Londyn. Także stosunek mniejszych państw do objęcia władzy przez zwolenników Komendanta budzi zainteresowanie wszystkich, którzy parają się stosunkami międzynarodowymi i ich historią.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:

Temat i treść – 9/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 9/10

Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Przewrót majowy 1926 r. w oczach Kremla

Autor: (red.) Bogdan Musiał przy współpracy Jana Szumskiego

Wydawnictwo: Instytut Pamięci Narodowej

Rok wydania: 2009

Format: 150 x 210 mm

Liczba stron: 320

Oprawa: twarda

ISBN – 978-83-7629-059-1