We wrześniu 2014 r. przemknęła, prawie nie zauważona, informacja o zakończeniu śledztwa w sprawie zabójstwa Stefana Starzyńskiego. Prowadzone przez Instytut Pamięci Narodowej przez lata śledztwo zakończyło się określeniem przybliżonej daty śmierci i osób odpowiedzialnych za zamordowanie prezydenta Warszawy. Już od września 1939 r. zaczęło się budowanie pamięci o cywilnym przywódcy oblężonego miasta. Nawet w okresie władzy komunistycznej nie udało się zatrzeć pamięci o żołnierzu Marszałka, choć z oczywistych względów, ani służba w Legionach, ani okres sprawowania odpowiedzialnych funkcji państwowych po 1926 r. nie mógł być eksponowany. Doczekał się prezydent Starzyński filmu, kilku książek, a także miejsc pamięci w samej stolicy. Trzeba było jednak ponad siedemdziesięciu pięciu lat, aby ukazała się książka, która podejmie trud przybliżenia zarówno życia legionowego oficera, jak i motywów jego działania oraz wkomponowania sylwetki w materię przedwojennej Warszawy. Materię, na która składały się kolosalne zaniedbania sięgające XIX wieku, olbrzymie zadłużenie i brak kompleksowego pomysłu na funkcjonowanie stolicy liczącego się w Europie państwa.

Trudu zmierzenia się z tym zadaniem podjął się nie historyk, a architekt, ale zarazem miłośnik Warszawy. Po raz kolejny okazało się, że nie trzeba być uczniem Klio, by napisać ciekawą i wartościową książkę. Wykształcenie autora znajduje oczywiście odbicie w treści. Nie brakuje w recenzowanej pozycji wielu uwag związanych z architektoniczną analizą przedwojennej Warszawy, a także uwag na temat planowanych rozwiązań urbanistycznych. Nie jest to jednak czynione nachalnie, a merytoryczne przygotowanie autora niewątpliwie zwiększa wiarygodność jego słów.

Książka skomponowana jest z trzech zasadniczych części. W pierwszej P.T. Czytelnik poznaje drogę, która zawiodła działacza niepodległościowego, oficera, urzędnika państwowego na szczyt władzy stołecznego miasta. Ukazuje losy braci Starzyńskich (wszyscy trzej służyli w wojsku i wszyscy zajmowali eksponowane stanowiska w przedwojennej Polsce), które wiodły przez polską szkołę, Legiony, wojnę polsko-bolszewicką do służby krajowi już bez munduru. W przypadku Stefana, to on jako pierwszy rozstał się z wojskowym uniformem. Po zawarciu pokoju ryskiego wyjechał do Moskwy, gdzie odpowiadał za odzyskiwanie zrabowanych dzieł kultury. To dzięki niemu wróciły do kraju arrasy znajdujące się na Wawelu, pomnik księcia Józefa Poniatowskiego czy obraz Bitwa pod Grunwaldem Matejki. Pobyt w sowieckiej Rosji pozwolił poznać mu realia panujące w niej, co dało mu okazje do opublikowania wielu tekstów po powrocie do kraju. W Polsce do Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów skąd został zwolniony z końcem lutego 1926 r., ze względu na niezłomność w pilnowaniu interesów państwa polskiego. Wydarzenia majowe z tego roku stanowiły początek nowego etapu w życiu Starzyńskiego. Pracował m.in. w Ministerstwie Skarbu, Banku Gospodarstwa Krajowego. Był posłem BBWR, a od 1938 r. piastował stanowisko senatora. Dał się poznać jako zwolennik rozwiązań etatystycznych, a zarazem jako osoba niezwykle pracowita i mająca skłonność do narzucania swojej woli. Sukcesem zakończyła się jego działalność jako komisarza generalnego Pożyczki Narodowej. Nie brakuje też w recenzowanej pozycji ukazania dokonań Starzyńskiego, jako osoby utrwalającej dokonania państwa w sferze gospodarczej. Był inicjatorem i współautorem opracowań książkowych pokazujących osiągnięcia sanacji w tym obszarze. Dość skromnie przedstawione jest życie osobiste Starzyńskiego, co nie stanowi zarzutu, gdyż nie był on osobą, wokół której znaleźć by można międzywojennych celebrytów. Centrum jego zainteresowań zawsze stanowiła praca.

Druga część dotyczy lat 1934-1938, kiedy to był komisarycznym prezydentem miasta stołecznego Warszawy. Obejmował stanowisko, gdy kasa miejsca świeciła pustkami, miasto posiadało olbrzymie zadłużenie, było właścicielem zaledwie 4% areału miejskiego, a przedmieścia stanowiły przysłowiowy obraz nędzy i rozpaczy. Część problemów udało się rozwiązać, a przynajmniej załagodzić dzięki stosunkom z dawnymi znajomymi z drugiego szeregu działaczy sanacyjnych. Pozwoliło to prezydentowi na rozpoczęcie inwestycji, spośród których w pierwszej kolejności rozpoczęto budowę nowych szkół. Dzięki współpracy z architektami przygotowano także plany rozbudowy i przebudowy stolicy. Stefan Starzyński dokonał także znaczących zmian personalnych w podległym urzędzie. Jego tryb pracy był niewątpliwie uciążliwy dla podwładnych, którzy spotykać się z nim musieli od czasu do czasu w godzinach wieczornych czy nocnych. Co nie zwalniało prezydenta od rozpoczynania kolejnego dnia pracy o godzinie ósmej rano. Wspierał funkcjonowanie kultury, a także dzięki niemu wybudowano gmach Muzeum Narodowego, który stał się miejscem prezentacji osiągnięć i planów warszawskiego samorządu. Zrealizował to wszystko czasem wbrew woli czy mimo braku współpracy ze strony sfer rządowych. Nie udało mu się przeforsować pomysłów zwiększających dochody stolicy, a niejednokrotnie wręcz zmagać się musiał z nieprzychylnym stanowiskiem komisarza rządu na miasto stołeczne Warszawę (odpowiednik wojewody dla Warszawy, która była odrębnych województwem). Okres ten to także czas zaangażowania bohatera książki w działalność Obozu Zjednoczenia Narodowego, a zwłaszcza w jego Sektor Miejski. Zwieńczeniem działania Starzyńskiego, jako komisarycznego prezydenta, miały być wybory samorządowe (kilkakrotnie przekładane), do których doszło w grudniu 1938 r.

Trzecia część przybliża ostatni rok życia prezydenta. Wybory nie wyłoniły większości, która byłaby w stanie wybrać nowego włodarza miasta. Dlatego też minister spraw wewnętrznych (a zarazem prezes Rady Ministrów) Sławoj Felicjan Składkowski mianował Starzyńskiego ponownie prezydentem. Nadchodzące trudne chwile pogłębione zostały niewątpliwie chorobą i śmiercią żony bohatera biografii. Zbliżająca się wojna znalazła także wyraz w działaniach władz stolicy. Przygotowanie biernej obrony przeciwlotniczej, kopanie rowów przeciwczołgowych, to część z działań podjętych na polecenie władz miasta.

Najbardziej znanym okresem życia Starzyńskiego jest niewątpliwie wrzesień 1939 r. Na łamach książki odnajdujemy momenty wahania i wątpliwości. Dotyczą one ewentualnej ewakuacji wraz z władzami rządowymi oraz zachowania po kapitulacji. We własnym sumieniu Starzyński musiał podjąć decyzję czy pozostać na stanowisku narażając się na odwet Niemców czy rozpocząć pracę w podziemiu. Wybrał drogę, która wiodła przez bombardowany Ratusz, rozgłośnię radiową „Warszawa II” do wizyty Niemców w dniu 27 października 1939 r., kiedy to współpracownicy ostatni raz widzieli prezydenta po raz ostatni.

Z kart książki nie przebija bałwochwalcze uwielbienie do postaci prezydenta. Autor dość sceptycznie podchodzi do części jego zapatrywań czy działań. Jednak nie jest to pozycja mająca za cel odbrązowienie wielkiej postaci. Raczej pokazania, że do legendy potrafią przejść ludzie, którzy nie są idealni i najbardziej do tego predystynowani. Czasem zbieg okoliczności czy panujący układ sił powoduje, że potomni pamiętają o jednych, a zapominają o innych. Każdy z czytelników po lekturze sam powinien odpowiedzieć sobie na pytanie, które zadał płk Tomaszewski gen. Kutrzebie na wieść o śmierci Stefana Starzyńskiego : „na przyszłość powinniśmy się dobrze zastanowić, co jest lepsze, czy burmistrz bez legendy, ale żywy, czy też burmistrz z legendą, ale półtora metra pod ziemią”. Major Stefan Starzyński przezwyciężył wątpliwości.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 8/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 8/10

Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji

Tytuł: „Sanator. Kariera Stefana Starzyńskiego”

Wydawca: Wydawnictwo W.A.B.

Rok wydania: 2016

Format: 150 x 210 mm

Liczba stron: 448

Oprawa: twarda

ISBN: 978-83-280-2149-5