Dla Stanisława Kaszubskiego nie mogło być innej drogi niż ta, którą kroczył od wczesnego dzieciństwa aż do śmierci. Urodził 10 października 1880 r. w Warszawie, jako syn powstańca styczniowego (Lista strat Legionów Polskich podaje datę 3 października 1880 r.) . Jego ojciec Franciszek był matematykiem, co znalazło również odzwierciedlenie w przyszłym kształceniu Stanisława.
W wieku dziesięciu lat wstąpił do V gimnazjum w Warszawie, które cieszyło się opinią szkoły najmniej rusyfikującej spośród wszystkich gimnazjów warszawskich. Lecz nawet atmosfera w nim panująca nie była na tyle liberalna, aby młody Kaszubski mógł poświęcić się tylko nauce. Za prawdziwe przedstawienie przebiegu bitwy pod Racławicami został wydalony ze szkoły. Podobny los spotyka go także w gimnazjach w Płocku i Wilnie. Niepokorna dusza młodego patrioty nie chciała się nagiąć do reżimu panującego w szkołach zaboru rosyjskiego. Dlatego też nie należy się dziwić, że maturę zdał dopiero w wieku 24 lat, jako ekstern, w Odessie. Po powrocie do Warszawy podjął naukę w szkole technicznej Mittego (Szkoła Mechaniczno-Techniczna H. Wawelberga i S. Rotwanda).
W tym samym czasie związał się z Socjaldemokracją Królestwa Polskiego i Litwy. Tu przyjął pseudonim „Król”. W jej szeregach uczestniczył w rewolucji 1905 r. Aresztowany, trafił na Pawiak. Po procesie sądowym, w czasie którego został skazany pierwotnie na zesłanie do Archangielska, opuszcza granice Rosji. Stało się to za sprawą zamiany wyroku, zmienionego na wydalenie z granic Cesarstwa Rosyjskiego. Oczywiście nie był to wynik łaskawości carskich sędziów, ale finansowej interwencji rodziny. Pod eskortą Rosjan przekroczył granicę z Austro-Węgrami i osiedlił się w Krakowie, gdzie podjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Niespokojna dusza Stanisława Kaszubskiego znalazła odzwierciedlenie także w częstych zmianach kierunków, które starał się zgłębić. Próbował swych sił na kierunku literatura, matematyka, przyroda i medycyna. Stąd też wzięło się określenie w odniesieniu do jego osoby „żelazny medyk”. Był osobą bardzo towarzyską. Uchodził za najpopularniejszego studenta Krakowa. Obdarzony znakomitym głosem umilał śpiewem spotkania towarzyskie. Prowadził chóry studenckie i robotnicze. Po mistrzowsku władał szablą. Próbował swych sił jako literat piszac nowele i poezje.
Zetknąwszy się z Józefem Piłsudskim zerwał z SDKPiL.. Marek Gałęzowski podaje, że działał on w PPS-Frakcja Rewolucyjna, natomiast biogram zamieszczony w Polskim Słowniku Biograficznym wiąże go z Polską Partią Socjalno-Demokratyczną Galicji i Śląska Cieszyńskiego. Wstąpił do Związku Strzeleckiego i skończył kurs oficerski w czasie letniej szkoły w Stróży w 1913 r. Etatowo posiadał przydział do IV plutonu, ale był tam równocześnie wykładowcą, lekarzem i kucharzem.
Tak opisują pobyt w szkole w Stróży Tadeusz Münnich i Gustaw Daniłowski:
„Sporządzanie posiłków odbywało się w sposób polowy we wspólnych kotłach, poprzez kolejno odkomenderowanych elewów; jedynie nadzór nad kuchnia i jej kierownictwo spoczywało przez cały czas w ręku ob. „Króla” (śp. ppor. Król-Kaszubski), o tyle niefachowym, że był on słuchaczem medycyny i niezwykle zapalonym żołnierzem. Toteż pelnił służbę z prawdziwym poświęceniem, wyrywając się w każdej wolnej chwili do żołnierskich zajęć”.
„Gęsiego, wydzwaniając marsza na menażkach, szliśmy do kuchni, gdzie olbrzymim nożem Kaszubski ze swoimi pomocnikami krajał mięso, nalewał zupę i rozdawał jarzyny”.
Jako kursant wyraźnie odstawał wiekiem od innych uczestników obozu. Był od większości straszy nawet o kilkanaście lat. Tak opisywał jego postać młodszy o trzynaście wiosen Tadeusz Münnich: „W jego niskiej postaci, nieco nieforemnej, nikt z postronnych nie dopatrzyłby się tyle hartu, siły i żołnierskiego poświęcenia. Ale z oczu jego tyle zawsze biło zapału, tyle siły, że one jedne odzwierciedlały piękną, ideową duszę, która tyle bohaterstwa później wykazała. Serdeczny druh wszystkich utrapień ćwiczebnych podjął się z heroizmem niewdzięcznej roli kierowania kuchnią szkolną, gdyż tak chciał rozkaz. Nie tracąc przy tym wesołości i pogody, wykorzystywał każdą wolna chwilę i każdą okazję do udziału ćwiczeniach i pracach szkoły. Czynny już w 1905 roku, był dla nas, młodszych, otoczony nimbem tych walk”.
Wybuch wojny światowej powoduje mobilizację strzelców. Stanisław Kaszubski używający pseudonimu „Król” (jeszcze w czasach SDKPiL) wstępuje do oddziałów Józefa Piłsudskiego. On, warszawiak z urodzenia i wychowania, obejmuje dowództwo plutonu nowotarskiego złożonego z górali. Lecz tylko pierwszy ich kontakt nie należy do najprzyjemniejszych. Szybko zyskuje sobie sympatie i szacunek podwładnych.
Członek nowotarskiego plutonu Feliks Gwiżdż tak zapamiętał to zetknięcie:
„Dania 10 sierpnia 1914 r. koło godz. 6 wieczorem w Krzeszowicach podszedł do naszego bezpańskiego plutonu nowotarskiego niziutki, krępy, nie ubliżając pamięci – trochę niesamowity człowiek. Wyglądał na trzydziestkę. Stanął przed frontem w towarzystwie drugiego jakiegoś starszego oficera i głosem absolutnym objął nad nami komendę. Nam się to nie spodobało. Oczywiście. W plutonie chłopy n schwał, góral w górala, a tu komendant taki jakiś… Do tego nie góral.
Ale ten mały człeczyna w lot wyczuł nasze wyczekujące wobec niego usposobienie. Stanął przed nami, objął nas szeroko otwartymi oczyma, wsparł się na szabelce, podkręcił rozlazłego wąsika i zaczął:
– Nazywam się Król. W Związku strzeleckim znają mnie. Jestem dumny, że dostałem pluton, w którym są sami Podhalanie. I wy będziecie ze mnie zadowoleni. W służbie wymagam bezwzględnej karności i posłuszeństwa, poza służbą jesteśmy sobie równi – obywatele.(…)
Podczas swobodnego marszu przez lasy pograniczne zaczęliśmy z Królem rozmawiać. Podobał nam się coraz bardziej. Zaczęliśmy się trącać ramionami i szeptać jeden do drugiego, że komendant ‘to wcale sympatyczny chłop’. Taki – Wołodyjowski. Nazwaliśmy go sobie tak od razu. Jemu się to spodobało. Gdyśmy się zbliżali do granicy, postanowiliśmy nie dać go sobie odbić do żadnego innego plutonu, Postanowiliśmy pod Wołodyjowskim służyć mi być zażartymi żołnierzami Wołodyjowskiego. Nasz Wołodyjowski był rozrzewniony”.
Awansowany w listopadzie 1914 r. do stopnia podporucznika brał udział w bitwie pod Łowczówkiem. Tam, przedzierając się z patrolem dostał się do niewoli. Wówczas ujawnia się w pełni jego odwaga i hart ducha. Nie zamierzał ukrywać faktu, że jest poddanym rosyjskim. Przyznał, że wstąpił do Legionów z zamiarem walki z carskim zaborcom.
Tak zapamiętał swe spotkanie z ppor. Król-Kaszubskim Stefan Eichler, także wzięty do niewoli w tej samej bitwie:
„… zauważyłem dwu Kozaków na koniach, wiodących między sobą maszerującego legionistę. Był to istotnie niskiego wzrostu człowiek. Maszerował na półokrągłych nogach, dźwigając wypakowany plecak. Prowadzono go do budynku, przed którym staliśmy w odległości kilkudziesięciu kroków. Człowieka tego gdzieś widziałem, chyba pod Łowczówkiem. Gdy skośnie przechodził niedaleko nas, na plecaku jego przeczytałem napis, zrobiony dużymi literami: „KASZUBSKI” – było to jego nazwisko. Wiodący go Kozacy informowali innych: – Eto oficer – Takoj malieńkij i oficer! – zaśmiewali się inni – Ha! Ha! Ha! – słychać było wokół, gdy ppor. Stanisław Król-Kaszubski wchodził do budynku dowództwa.(…)
Zrobił się ruch, ktoś pobiegł po Kozaków i w tejże chwili wyprowadzono ppor. Stanisława Króla-Kaszubskiego, aby dołączyć go do nas. Stanął w pobliżu mnie.
– Ze mną koniec – rzekł.
– Dlaczego? – zapytałem.
– Przyznałem się, że jestem z Królestwa Polskiego – odrzekł.
– Po coście to zrobili, obywatelu? – zapytałem z wyrzutem.
– A po cóż będę to taił? – rzekł dumnie.
– A wy skąd? – zapytał mknie.
– Z Małopolski – odrzekłem, jakby z żalem.
– No, to wam śmierć nie grozi – rzekła pocieszająco.
– Wiem… – sucho odrzekłem.
Kaszubski był wielokrotnie przesłuchiwany. Początkowo w sztabie 3. armii rosyjskiej. Przesłuchania prowadził pułkownik żandarmerii mówiący po polsku. Potem w Tarnowie i w Radomyślu. Tam też odbywały się posiedzenia sądu polowego, który rozpatrywał sprawę oficera Legionów. Jak relacjonuje Stefan Eichler: „Pewnego dnia przyprowadzono Kaszubskiego z sądu. Przechodził on zawsze do swego „pomieszczenia” przez nasz pokój. Tego właśnie dnia, w którym zapadł wyrok, skazujący go na śmierć przez powieszenie – Kaszubski przechodząc pod eskortą przez nasz pokój, rzekł do nas: Śmierć… Jeszcze Polska nie zginęła!”. Mimo namów kolegów-więźniów nie chciał uciekać. Złożył także podanie o zamianę kary śmierci przez powieszenie na bardziej żołnierską – przez rozstrzelanie. Nachodziły go myśli o samobójstwie.
Przeniesiony do więzienia w Pilźnie oczekiwał na wykonanie wyroku. W celi, w której był przetrzymywany, odkryto wiersz napisany prawdopodobnie przez „Króla” w przeddzień egzekucji.
„ Choć wróg szarpie ciało, nie zdoła złamać wiary.
Ufność w Boga mego sprowadza wielką moc do serca.
Osądzony za zdradę stanu, wierny Ojczyźnie i wierny Panu.
Cierpię okropną niedolę, lecz nie zdradzę i umrzeć wolę.
Tak mi dopomóż Bóg.”
7 lutego 1915 r. (Wg Listy strat Legionów Polskich – 14 lutego) nadchodzi chwila kaźni. Jeszcze pod szubienicą ma szansę uniknąć śmierci. Odczytano mu dekret carski, który darowuje mu życie pod warunkiem wstąpienia do wojska rosyjskiego. Nie skorzystał jednak z tej szansy. Powieszony na rynku w Pilźnie, pochowany zostaje w bezimiennej mogile koło cmentarza. Był jedynym oficerem legionowym, który zginął w ten sposób w czasie I wojny światowej. Zgromadzeni mieszkańcy Pilzna nie wiedzieli, że szubienica wzniesiona została dla polskiego żołnierza. Jednak okrzyk wzniesiony tuż przed śmiercią: „Niech żyje Polska!” stanowił sygnał dla miejscowej społeczności, że nie była to zwykła śmierć. Stanisława Kaszubskiego pochowano na polu obok cmentarza, a w celu zatarcia miejsca pochówku miejsce to stratowała sotnia kozaków. Mieszkańcy Pilzna zapamiętali jednak to miejsce. I gdy wojska rosyjskie wycofał się z miejscowości nadszedł czas na upamiętnienie bohatera.
W Dzień Zaduszny 1915 r. przeprowadzona zostaje ekshumacja ciała. Uroczysty pochód z kaplicy cmentarnej do kościoła, a następnie, po odprawieniu modłów, na cmentarz zgromadził licznie okoliczne duchowieństwo i mieszkańców. Obecna była delegacja Naczelnego Komitetu Narodowego z Leo Jaworskim i Ignacym Daszyńskim oraz koledzy z I Brygady z Marianem Kukielem i Alojzym Wir-Konasem. Trumnę eskortowaną przez legionistów nieśli członkowie miejscowej straży pożarnej. Ciało złożono do grobu, nad którym planowano wznieść pomnik. Stanał on w tym miejscu w 1923 r.
Przemówienia nad grobem wygłosili Leo Jaworski (prezes NKN) i dr Marian Kukiel. Młodzież szkolna odśpiewała wiersz ułożony przez sekretarkę Ligi Kobiet NKN Jadwigę Pacynównę specjalnie na tę okoliczność.
Poniżej jego treść
Żegnamy Ciebie Druhu – Legionisto,
W krainę szczęścia powołał Cię Bóg,
Ciebie, coś wybrał prawdę wiekuistą,
Nie zboczył nigdy z raz obranych dróg.
I całą duszą swą
Ukochałeś ziemię tą
Za jej wolność szedłeś w bój,
Nie bacząc na trud i znój.
Za jej sprawę dałeś życie swe,
Choć żyć mogłeś w złudy mgle,
Moskal kat śmierć zadał Ci,
Skrócił życia Twego dni (bis)
II
Cześć Ci składamy Polski Wskrzesicielu,
Tłumnie zebrani nad mogiłą Twą,
Bo w życiu swoim Tyś cierpiał za wielu,
Patrz oczy nasze dziś zroszone łzą.
Duch Twój żyje w pośród nas,
Budząc wśród szerokich mas,
Wiarę w lepsze dla nas dni,
O nich naród polski śni.
Dziś okryci my żałobą,
Ślemy stąd modły za Tobą
„Śpij więc, Druhu, w ciemnym grobie,
Niech się Polska przyśni Tobie” (bis)
Naczelny Wódz dekretem z 1922 r. nadał mu pośmiertnie order Virtuti Militari (nr 6476). Prezydent w 1930 r. odznaczył go Krzyżem Niepodległości z Mieczami. Pamięć jego w okresie międzywojennym czczono m.in. w Związku Strzeleckim poprzez organizację corocznego marszu na trasie Tarnów-Pilzno.
W 1931 roku w Tarnowie odbywał się X Zjazd Legionistów Polskich. Brali w nim udział m.in. prezydent RP Ignacy Mościcki, premier Aleksander Prystor, marszałek Sejmu Kazimierz Świtalski i generał Edward Śmigły-Rydz. W drugim dniu Zjazdu w Pomniku Nieznanego Żołnierza złożono ziemię z grobów żołnierskich: z Cmentarza Legionistów w Łowczówku, z grobu kapitana Jakuba Bojarskiego poległego w 1914 r. pod Łowczówkiem oraz z grobu porucznika Stanisława Kaszubskiego.
Podsumowaniem życia Stanisława Król-Kaszubskiego niech będą słowa jego siostry:
„Aby zrozumieć dusze Króla-Kaszubskiego, trzeba było tak jak on, od kolebki nasłuchać się o nieudanych szaleńczych wysiłkach dziadów i pradziadów, dzieckiem oglądać blizny od bagnetów rosyjskich na ramionach ojca, wzrastając, oddychać przez długie lata nagromadzoną krzywdą pokoleń, co dzień patrzeć ze wstrętem na bezduszne wraże gęby obcego żołdactwa, co noc spodziewać się rewizji, słowem: pod nawisłym knutem rosyjskiego najeźdźcy, lata przetrwać w poczuciu własnej bezsiły.”
Dariusz Nowiński
Literatura:
Janusz Cisek, Kamil Stepan „Lista strat Legionów Polskich 1914-1918”, Kraków 2006;
Wiktor Krzysztof Cygan „Słownik biograficzny oficerów Legionów Polskich” t. I, Warszawa 1992;
Stefan Eichler „Z trudu naszego i znoju…”, Warszawa 2005;
Marek Gałęzowski „Pułkownik ŻEGOTA. Życie i pisma pułkownika dypl. Tadeusza Münnicha”, Warszawa 2009;
Andrzej Krzysztof Kunert „Żołnierskie epitafia 1914-1918, 1918-1921, 1939-1945” t. I , Warszawa 1999;
Grzegorz Łukomski, Bogusław Polak, Andrzej Suchcitz „Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945. Wykazy odznaczonych za czyny z lat 1863-1864, 1914-1945”, Koszalin 1997;
Wacława Milewska, Janusz Tadeusz Nowak, Maria Zientara „Legiony polskie 1914-1918”, Kraków 1998.
Polski Słownik Biograficzny
Czasopisma:
„Panteon Polski” nr 40-44
Zdjęcia i grafiki:
„Panteon Polski”
Dariusz Nowiński