Przypadająca za kilka dni setna rocznica utworzenia Pierwszej Kompanii Kadrowej stanowi dla wielu wydawnictw okazję do wydania książek poświęconych Legionom Polskim oraz osobom, które w Legionach odgrywały na tyle poważną rolę, że warto było opracować ich biografie. Podobnie postąpiło Wydawnictwo M z Krakowa, które wydało książkę Janusza Tadeusza Nowaka pod tytułem „Szlak bojowy Legionów Polskich”. Autor nie jest debiutantem w tematyce legionowej. Przed szesnastu laty wydał, wspólnie z Wacławą Milewską i Marią Zientarą, książkę „Legiony Polskie 1914-1918”. Jeszcze wcześniej, w 1985 r., był autorem wydawnictwa  poświęconego ukochanemu oficerowi Józefa Piłsudskiego, pułkownikowi Leopoldowi Lisowi-Kuli.

Każdemu, kto choć trochę interesuje się polskim wysiłkiem zbrojnym w czasie I wojny światowej nie są obce nazwy pól bitewnych umieszczonych na tablicach na Grobie Nieznanego Żołnierza. Laski-Anielin, Mołotków, Krzywopłoty, Łowczówek, Konary, Rokitna, Tarłów i Kostiuchnówka figurował na nich przed wybuchem II wojny światowej i powróciły po roku 1990. To tylko niewielki fragment długiej listy miejsc zroszonych krwią żołnierzy Legionów Polskich. Opracowania całego szlaku, na którym legioniści walczyli z zaborcą rosyjskim, a końcowej fazie jako Polski Korpus Posiłkowy także z austriackim, było zadaniem niełatwym, ale niezmiernie potrzebnym. Czytając pamiętniki i dzienniki z walk legionowych nie sposób z jednego czy dwóch odtworzyć cały przebieg szlaku poszczególnych jednostek. Biorąc jeszcze pod uwagę fakt, że autorzy bywali ranni i chorzy, wyjeżdżali na urlopy, a niekiedy walczyli w ramach tego samego pułku pod różnymi miejscowościami prześledzenia trasy każdego z oddziałów napotyka na spore trudności.

Recenzowana praca składa się z sześciu rozdziałów. Pierwszy stanowi zarys historii Legionów. Autor w syntetyczny sposób przedstawił początki ruchu strzeleckiego w zaborze austriackim, wydarzenia poprzedzające wybuch Wielkiej Wojny, a także strukturę organizacyjną trzech brygad wchodzących w skład Legionów Polskich oraz przebieg ich działań.

Drugi z rozdziałów koncentruje się na wydarzeniach z sierpnia 1914 r. Poczynając od rozkazów mobilizacyjnych w końcu lipca, przez sformowania Pierwszej Kompanii Kadrowej w dniu 3 sierpnia, jej wymarsz w trzy dni później, zajęcie Kielc 12 sierpnia i walki w ich najbliższych okolicach, zakończone ponownym zajęciem „Miasta Legionów”.

Kolejne trzy rozdziały poświęcone są dziejom poszczególnych brygad legionowych i rozbite są na podrozdziały obrazujące osobno każdy rok prowadzonych działań. Dzięki temu można dowiedzieć się kiedy toczona była potyczka pod Poprężkami, którego dnia kawaleria Beliny miała utarczkę pod Kowalikiem, `pod jaką datą odnotowano zajęcie przez grupę Durskiego Kimpolungu czy kiedy 4. pułk piechoty walczył pod Kozłówką. Nazwy tych miejscowości znane są nielicznym badaczom dziejów polskiego wysiłku zbrojnego w latach 1914-1918, ale składają się na historię konkretnych oddziałów.
Ostatni z rozdziałów dotyczy działalności Polskiego Korpusu Posiłkowego. Tematyka PKP dopiero w ostatnich czasach doczekała się kilku opracowań, spośród których wyróżnia się książka autorstwa Mateusza Staronia. Biorąc pod uwagę dramatyzm losów żołnierzy tej formacji, którzy przez kilka miesięcy spędzonych w obozach nie wiedzieli czy pobyt nie zakończy się przed plutonem egzekucyjnym, warto dowiedzieć się, jakie były tego przyczyny i zakończenie.

Oprócz opracowania kalendarium połączonego z marszrutą formacji legionowych autor dokonał wyboru wspomnień, które dają możliwość zapoznania się z przebiegiem ważniejszych walk i wydarzeń, widzianych oczyma legionistów.

Niezwykle cennym, atutem jest strona edytorska wydawnictwa. Twarda oprawa, kredowy papier plus duża ilość zdjęć, map i grafik stanowią o wysokiej wartości książki. Trudno znaleźć stronę, na której nie zamieszczono by materiału ilustracyjnego. W większości zdjęcia znane są z innych wydawnictw, ale zestawienie ich z innymi materiałami (np. odciski pieczęci legionowych) daje bardzo dobry efekt.

Jedyne zastrzeżenia można mieć do osób odpowiedzialnych za korektę. Na stronie 17 mamy wyraz „sowim” zamiast „swoim”, na kolejnej „drobną” zamiast „dobrą”. Na str. 29 jest „raz” zamiast „oraz”. Piotrów zamiast Piotrkowa jest na str. 36, a podobny błąd w nazwie miejscowości jest dziesięć stron dalej, gdzie Ostrów Mazowiecka nazwana jest Ostrowią oraz na str. 95 gdzie Płaczkowice występują jako Płaczkowie. Nie miała szczęścia Lubelszczyzna, która na str. 154 pisana jest z małej litery. Na str. 156 można znaleźć dwie informacje na temat luzowania 2 bądź 3 kompanii I batalionu 4. pp. Autor nie rozstrzyga czy prawdziwa jest informacja podana przez niego czy autora przytoczonego wspomnienia. Pisanie pracy w edytorze tekstu z jednej strony ułatwia zadanie, ale czasem prowadzi do powstawania automatycznych błędów, które nie zawsze udaje się wychwycić. Taką sytuację znajdziemy na stronie 186, gdzie tekst „Stacja zborna Leg. W Krakowie” niepotrzebnie zawiera wielką literę „W”.

Reasumując należy stwierdzić, że czytelnik otrzymuje wartościową pozycję, która zarówno ze względu na zawartość merytoryczną oraz poziom wydania powinna znaleźć się w bibliotece każdego interesującego się historią Legionów Polskich, a także tych, którzy śledzą historię swych rodzinnych terenów. Okazać się bowiem może, że Legiony to także fragment dziejów związanych nie tylko z miejscowościami, których nazwy są wyryte na płytach Grobu Nieznanego Żołnierza.

Dla zainteresowanych nabyciem recenzowanej książki informacja o możliwości nabycia jej w atrakcyjnej cenie, wraz z jednym z tygodników opinii, który ukaże się 4 sierpnia br.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:
Temat i treść – 9/10
Język, styl, kompozycja tekstu – 8/10
Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji
Tytuł: Szlak bojowy Legionów Polskich
Autor: Janusz Tadeusz Nowak
Wydawnictwo M
Rok wydania: 2014
Format: 175 x 245 mm
Liczba stron: 202
Oprawa: twarda
ISBN – 978-83-7595-805-8