Sięgając do dzienników żołnierzy Legionów Polskich natrafić można wśród autorów zarówno na szeregowych żołnierzy, podoficerów jak i od czasu do czasu na oficerów. Tych ostatnich jest zdecydowanie najmniej i dlatego ukazanie się na rynku wydawniczym dziennika jednego z najbardziej znanych dowódców I Brygady, stanowiło sporą gratkę dla osób interesujących się historią polskiej wojskowości w czasie I wojny światowej.

Tadeusz Furgalski „Wyrwa” należał do czołowych przedstawicieli polskiej irredenty, którzy czynnie włączyli się do przygotowywania kadr wojskowych pod wodzą Józefa Piłsudskiego. Członek Związku walki Czynnej, jeden z oficerów, którzy odznaczeni byli legendarnym „parasolem”, w Związku Strzeleckim ustępujący starszeństwem zaledwie kilku osobom (tuż przed nim był Edward Rydz „Śmigły”). W sierpniu 1914 r. objął dowództwo IV batalionu, który z czasem wszedł w skład 1., a później 5. pułku piechoty Legionów. Uwielbiany przez podkomendnych, nie zawsze podzielał opinie przełożonych. O tym jak popularną i ważną postacią w I Brygadzie był ten urodzony w Leżajsku żołnierz, niech świadczy fakt, że na czele patrolu kawaleryjskiego mającego poszukiwać ciała poległego majora stanął sam Władysław Belina-Prażmowski. Ten sam „Belina”, który jesienią 1914 r. starł się ostro z „Wyrwą” na oczach Komendanta. Co prawda łączyła ich przyjaźń, ale żaden z nich nie miał łagodnego charakteru.

Dziennik obejmuje lata 1913-1916. Niestety, rozpoczyna się od października 1913 r., a więc nieco ponad miesiąc po zakończeniu kursu instruktorskiego w Stróży, gdzie „Wyrwa” był jednym z wykładowców. Pierwsza część dziennika kończy się 9 sierpnia 1914 r., tuż po wymarszu z Krakowa, a jeszcze przed zajęciem Kielc. Ten okres opisany w „Dzienniku” stanowi kapitalne źródło wiedzy nie tylko na temat samego autora, ale także działalności Związku Strzeleckiego w Krakowie oraz daje obraz życia młodego pokolenia w przedpierwszowojennym grodzie Kraka. Oprócz szczegółów związanych z pracą na Uniwersytecie Jagiellońskim (Tadeusz Furgalski był asystentem w Katedrze Geologii), można poznać kulisy życia uczuciowego przyszłego „Rinaldiniego”, jak nazwali później majora podkomendni z II batalionu 5 pp Legionów.

Druga część „Dziennika” rozpoczyna się w lutym 1915 r. i doprowadzona jest do dnia poprzedzającego noc, w czasie której „Wyrwa” poległ. Biorąc pod uwagę rangę i stanowisko autora uważny czytelnik dostrzeże szybko, że na szczeblu dowodzenia batalionem czy pułkiem istniały spore rozbieżności zarówno co do samej oceny sytuacji taktycznej, jak i w kwestiach administracyjnych czy finansowych. Mimo niekiedy bardzo pobieżnych notatek da się dostrzec spore różnice zdań pomiędzy mjr/ppłk. Leonem Berbeckim dowodzącym 5 pułkiem piechoty, a jego zastępcą i dowódcą jednego z batalionów. Tak samo widoczne jest odrębne zdanie oficerów II batalionu w kwestiach gaży oficerskiej, która w I Brygadzie była ujednolicona, bez względu na stopień i stanowisko. Czytelnik znajdzie tu też plany Tadeusza Furgalskiego dotyczące opracowań materiałów szkoleniowych i dydaktycznych związanych z walkami na terenach bagiennych. Świadczy to dobitnie o kompetencjach i horyzontach młodego majora.

Z „Dziennika” oprócz zapisów dotyczących stricte spraw wojennych da się wyczytać sporo na temat form spędzania czasu przez kadrę oficerską. Wolny czas wykorzystywano na grę w karty (w tym w pokera), drobne podboje miłosne i, najoględniej rzecz ujmując, niewylewanie za kołnierz. Jedną z pasji „Wyrwy” stała się fotografia. Wyposażony w sprzęt fotograficzny wykonywał sporo zdjęć, z których część trafiła do albumu jego autorstwa, przechowywanego w Centralnym Archiwum Wojskowym. Szkoda, że podając do druku tekst „Dziennika” Piotr Cichoracki nie pokusił się o uzupełnienie go właśnie o treści zawarte w albumach. Uzupełnieniem zapisków są dwa aneksy autorstwa majora „Zuchowatych”, pierwszy dotyczący działań IV batalionu 1 pp Legionów oraz drugi w postaci sprawozdania z boju pod Koszyszczami w dniu 21 października 1915 r. Ponadto w książce zamieszczono indeksy osobowy i geograficzny oraz wkładkę ze zdjęciami.

Pomimo bardzo skondensowanej treści „Dziennika” uznać go można za podstawowe źródło do poznania dziejów krakowskiego „Strzelca” oraz Legionów Polskich. Można mieć zastrzeżenia do wydawnictwa o niezbyt dokładną korektę, ale nie wpływa ona w znaczący sposób na odbiór tekstu.

Dariusz Nowiński

 

Ocena recenzenta:

Temat i treść – 9/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 9/10

Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Dziennik 1913-1916

Autor: Tadeusz Furgalski „Wyrwa”

Wydawnictwo: Księgarnia Akademicka. Fundacja Dokumentacji Czynu Niepodległościowego

Rok wydania: 2011

Format:175 x 240 mm

Liczba stron: 192

Oprawa: twarda

ISBN – 978-83-7638-159-6