Warto również zwrócić uwagę, iż w konstytucji termin „naród” został zastąpiony takimi określeniami jak „społeczeństwo”, „obywatel”, „pokolenia”. Rozwiązanie to przeciwstawia doktrynę „państwową” doktrynie „narodowej”, propagowanej przez endecję. Poza tym podkreśla stosunek obozu sanacyjnego do mniejszości narodowych i brak jakiegokolwiek nacjonalizmu. Każdy obywatel, mimo różnic w pochodzeniu, może znaleźć się w jednakowej sytuacji prawnej, pod warunkiem pozytywnego stosunku do państwa.

Rząd Jędrzeja Moraczewskiego powołał w styczniu 1919 roku Biuro Konstytucyjne, którego owocem prac były trzy projekty konstytucji. Autorem tzw. projektu amerykańskiego był prof. Józef Buzek. Uznał on, iż Polska wzorem Stanów Zjednoczonych powinna przyjąć federacyjną budowę. Państwo składać się miało z około 70 ziem, których władze wyposażone miały być w szerokie kompetencje. Drugi projekt, zwany ludowym, został opracowany przez Mieczysława Niedziałkowskiego, polityka Polskiej Partii Socjalistycznej. Według tejże koncepcji władza ustawodawcza miała spoczywać w rękach jednoizbowego parlamentu. Władza wykonawcza miała być atrybutem prezydenta pochodzącego z wyborów powszechnych,  pośrednich. Cechą charakterystyczną tego ustroju politycznego miała być szeroko rozumiana demokracja bezpośrednia, realizowana zwłaszcza poprzez instytucję inicjatywy obywatelskiej oraz możliwość rozwiązania parlamentu przez prezydenta na wniosek obywatelski. Obszary zamieszkałe w większości przez mniejszości narodowe miały uzyskać autonomię. Trzeci projekt wniósł Władysław Wróblewski. Był on wzorowany na francuskim modelu ustrojowym. Władza ustawodawcza należeć miała do Izby Deputowanych i Senatu, które jako Zgromadzenie Narodowe dokonywać miało wyboru prezydenta. Prezydent wyposażony był w szerokie kompetencje wykonawcze oraz ustawodawcze (inicjatywa ustawodawcza, weto zawieszające).

 

Na czele kolejnego rządu stanął Ignacy Paderewski. Nie nadał on biegu żadnemu z wyżej wymienionych projektów, natomiast powołał, pod koniec stycznia 1919 roku, zespół ekspertów zwany „Ankietą”. Jego głównym zadaniem była ocena dotychczasowego dorobku Biura. De facto „Ankieta” przygotowała także własny projekt. Stanowił on kompilację projektu amerykańskiego oraz francuskiego. W zasadzie koncepcje „Ankiety” były bliskie poglądom Naczelnika Państwa. 14 lutego 1919 roku, świeżo ukonstytuowany Sejm Ustawodawczy powołał Komisję Konstytucyjną. W skład jej prezydium wchodzili: przewodniczący Władysław Seyda, zastępca przewodniczącego Maciej Rataj, sekretarz Niedziałkowski. Ci trzej politycy reprezentujący trzy największe frakcje polityczne (odpowiednio: endecja; PSL „Wyzwolenie”, z czasem „Piast”; PPS) mieli zagwarantować odpowiednie wpływy ich stronnictw na wymiar konstytucji.

 

W kwietniu rząd przedstawił sejmowi własną deklarację konstytucyjną, która została opracowana przez Stanisława Wojciechowskiego, późniejszego Prezydenta RP. Nawiązywała ona do Konstytucji 3 Maja. Na czele państwa miał stanąć Naczelnik Rzeczypospolitej. Wraz z nim władze wykonawczą miała sprawować Straż Praw. Władzę ustawodawczą realizowałby jednoizbowy parlament. Równocześnie z deklaracją konstytucyjną własny projekt przedstawiło PSL „Wyzwolenie”.  Państwo traktowano jako swoistego rodzaju federację opartą na samorządnych gminach oraz korporacjach. W maju 1919 roku wpłynęły kolejne projekty. Jednym z nich był projekt autorstwa Dubanowicza, wniesiony w grudniu, który został przyjęty przez Komisję Konstytucyjną. W czasie debaty konstytucyjnej, jaka miała miejsce w 1920 roku, wytworzyły się dwa główne modele ustrojowe. Pierwszy model przewidywał utworzenie republiki ludowej z jednoizbowym parlamentem, rozwiniętymi instytucjami demokracji bezpośredniej oraz pewnymi elementami demokracji społecznej. Drugi opierał się na wzorcach francuskich. Po długotrwałej i pełnej emocji debacie przyjęto rozwiązania kompromisowe. Ustawę z 17 marca 1921 roku ustanowiono znaczną większością głosów, bez konieczności ich liczenia. 

Konstytucja artykułem 1: „Państwo Polskie jest Rzecząpospolitą” wprowadza zasadę republikańskiej formy państwa. Primo. Nawiązano tym samym do tradycyjnej terminologii ustrojowej, znanej przed rozbiorami, co korespondowało z zasadą ciągłości państwa polskiego. Secundo. Przyjęto republikańską formę państwa również z tego względu, iż monarchiści nie cieszyli się szerokim poparciem społecznym.
Artykuł 2 mówi, iż: „Władza zwierzchnia w Rzeczpospolitej Polskiej należy do narodu”. Z tego wynika, że to Naród Polski został uznany na fundamentalne  źródło władzy (zasada zwierzchnictwa narodu). Wiąże się to z koniecznością dopuszczenia do udziału w życiu publicznym Narodu, który w sensie politycznym był rozumiany jako zbiór wszystkich obywateli państwa. Obywatele, będący podmiotem władzy, decydują o kierunku rozwoju państwa w różnorodny sposób. Mogą to czynić poprzez swobodę tworzenia i działania w partiach politycznych. Mogą to czynić także w drodze wyborów. Organami przedstawicielskim były Sejm oraz Senat. Konstytucja marcowa nie znała żadnej z instytucji demokracji bezpośredniej. To różniło ją m.in. od Konstytucji Rzeszy Niemieckiej z 1919, czy też Konstytucji Czechosłowacji z 1920, które przewidywały możliwość przeprowadzania referendum. Zasada zwierzchnictwa narodu była powszechnie uznawana w powojennej Europie. Ujmowały ją także w sposób zbliżony Konstytucje: Finlandii z 1919 roku, Łotwy z 1922 oraz Litwy z tego samego roku.
W dalszej części artykuł 2 stanowi: „Organami narodu w zakresie ustawodawstwa są Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej – Prezydent Rzeczypospolitej łącznie z odpowiednimi ministrami, w zakresie wymiaru sprawiedliwości – niezawisłe sądy”. Owa regulacja określa strukturę organizacyjną państwa, w doktrynie przyjęło się ją nazywać zasadą podziału władzy. Jej treść wskazuje na konieczność przyporządkowania poszczególnym organom państwowym określonych kompetencji. Zasada podziału władzy tworzy system organów państwowych ściśle powiązanych ze sobą, równoważących się, hamujących, a także wzajemnie kontrolujących. Uniemożliwia ona koncentrację zbyt dużej władzy w rękach jednej osoby oraz gwarantuje przestrzegalność praw obywatelskich.
Z treści konstytucji wynika zasada państwa liberalnego. Koncepcja ta nakazuje traktować państwo jako organizację stworzoną, dla ochrony interesów indywidualnych obywateli, dla ochrony ich praw i wolności. Interes jednostki jest nadrzędny wobec interesu zbiorowego. Państwo gwarantuje obywatelom możliwość prowadzenia różnorodnej działalności, politycznej, gospodarczej, kulturalnej, społecznej. Ta zasada wiąże się również z prymatem praw nad obowiązkami. Katalog praw jest szeroki, można wyróżnić prawa: obywatelskie (równość wobec prawa; prawo do ochrony życia, zdrowia, mienia), społeczne (prawo do bezpłatnej nauki, prawo do szczególnej ochrony pracy młodocianych i kobiet), wolnościowe (wolność słowa i druku; wolność sumienia i wyznania; wolność nauki i nauczania), polityczne (czynne i bierne prawo wyborcze; prawo piastowania stanowisk publicznych). Obowiązki: wierność Rzeczypospolitej, przestrzeganie jej praw, płacenie podatków, nauka w zakresie szkoły podstawowej oraz służba wojskowa.

Zasada jednolitości państwa. Rzeczpospolita Polska pod względem ustrojowym była krajem jednolitym. Wyjątkiem był Śląsk, który w drodze ustawy z 15 lipca 1920 roku  uzyskał autonomię. Konstytucja Marcowa  w pierwotnym brzmieniu obowiązywała do roku 1926. W 1926 roku doszło do zamachu stanu, zwanego majowym. Władzę przejął Marszałek Józef Piłsudski wraz z grupą piłsudczyków. Sztandarowym postulatem sanacji była zmiana konstytucji idąca w takim kierunku by wzmocnić egzekutywę kosztem legislatywy. Postulaty zaczęto realizować dosyć szybko. Już 2 sierpnia 1926 roku przyjęto tzw nowelę sierpniową. Jednakże był to tylko początkowy etap w drodze do całkowitej zmiany konstytucji, etap pozwalający na utrzymanie się przy władzy. Prace nad nową konstytucją rozpoczęły się w 1928 roku. Doniosłą rolę w sejmowej Komisji Konstytucyjnej odegrał bliski współpracownik Józefa Piłsudskiego, prawnik, reżyser precedensów konstytucyjnych – Stanisław Car, zwany „Jego Interpretatorskoje Wieliczestwo”. Projekt konstytucji, z naruszeniem procedury zmiany konstytucji, przyjął Sejm, następnie Senat, Prezydent podpisał go 23 kwietnia 1935 roku.

Konstytucja z 23 kwietnia 1935 roku przeszła do historii jako Konstytucja Kwietniowa. Zrywała ona z podstawowymi założeniami ustrojowymi wprowadzonymi przez konstytucję marcową, tworzyła ona nowy model państwa. Warto, przed przedstawianiem zasad kształtujących tożsamość konstytucyjną państwa polskiego  w latach 1935-1939, określić podstawowe założenia doktrynalne sanacji. Początkowo należałoby stwierdzić, iż lekkim paradoksem jest używanie sformułowania „założenia doktrynalne sanacji”, gdyż sanacja wyrażała niechęć do wszelakich doktryn. Józef Piłsudski: „Doktryna! To śmierć dla myślenia, to martwota, to zerwanie z rzeczywistością”, a także: „doktryny służą tylko do zaciemniania zdrowego rozsądku”. Mimo tak jednoznacznego stanowiska sanacji w tej sprawie, proces tworzenia takiej doktryny stał się faktem. Fundamentem nowej koncepcji państwa stał a się krytyka mocnej pozycji ustrojowej parlamentu oraz konieczność wzmocnienia pozycji prezydenta. Doktryna balansowała pomiędzy dotychczasowymi rozwiązaniami ustrojowymi, a rozwiązaniami nie do końca demokratycznymi, wręcz autorytarnymi. Jest to jednak autorytaryzm nie noszący znamion faszyzmu, Józef Piłsudski: „Myślę, że nie mogłoby się przyjąć nic podobnego w Polsce…, nie, to nie dla nas”. W doktrynie sanacji zauważa się sceptycyzm do doktryny liberalizmu gospodarczego i politycznego, sceptycyzm charakteryzujący w tym okresie wiele państw europejskich. Podstawowymi zadaniami państwa była ochrona granic, dbanie o powszechne bezpieczeństwo, „piecza nad ogólnym dobrobytem obywateli”. Konstytucja kwietniowa składała się z 14 rozdziałów, nie posiadała preambuły. Rolę preambuły odgrywał rozdział pierwszy – „Rzeczpospolita Polska” –  z racji tego, iż zawierał 10 artykułów zwanych dekalogiem. Artykuł 1 Konstytucji kreowała nową koncepcję państwa, koncepcją opartą na doktrynie solidaryzmu  – „Państwo Polskie jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli”. Państwo stało się wartością ponadindywidualną.  W relacji interesu jednostki do interesu państwa prymat uzyskał ten drugi. Z doktryny solidaryzmu wynikało przekonanie o harmonijnej współpracy państwa ze społeczeństwem, o współdziałaniu jednostek wchodzących w ich skład. Twórcy konstytucji chcieli, by stała się ona czymś innym niż zwyczajna ustawa zasadnicza. Konstytucja miała być „wyrazem moralnych więzi wszystkich obywatel”. Państwo miało  „być państwem stanowiącym własność całego narodu; (…) wyrazem jego interesów, jego aspiracji, jego utęsknień; ma ono być wspólnym dobrem, które należy do wszystkich obywateli.” 5 Artykuł 2 i 3 uchylały zasadę podziału władzy wprowadzając zasadę koncentracji władzy w rękach Prezydenta. „Na czele Państwa stoi Prezydent Rzeczpospolitej”. Prezydent uzyskał silną pozycję ustrojową. „W jego osobie skupia się jednolita i niepodzielna władza państwowa”. Prezydent poza władzą wykonawczą i administracyjną uzyskał szereg kompetencji ustawodawczych, kontrolnych oraz na okres wojny. Parlament bez zgody Prezydenta nie mógł zmienić konstytucji.  „Na nim spoczywa odpowiedzialność wobec Boga i historii za losy Państwa”. Prezydent nie ponosił odpowiedzialności konstytucyjnej, politycznej, ani żadnej innej. Artykuł 3 Konstytucji wylicza organy państwowe pozostające pod zwierzchnictwem Prezydenta. Były nimi: Rząd, Sejm, Senat, Siły Zbrojne, Sądy, Kontrola Państwowa.

Ograniczeniu uległ dotychczasowy katalog praw i wolności. Artykuł 5 wymienia: „swobodny rozwój, (…) wolność sumienia, słowa i zrzeszeń”. Granicą tych wolności stało się „dobro powszechne”.  Zwiększono liczbę obowiązków obywatelskich – artykuł 6: „Obywatele winni są Państwu wierność oraz rzetelne spełnianie nakładanych przez nie obowiązków” .
Koncepcja elitaryzmu znalazła oparcie w artykule 7: „Wartością wysiłku i zasług obywatela na rzecz dobra powszechnego mierzone będą jego uprawnienia do wpływania na sprawy”. Uprawnienia te, o czym mówi dalsza część tego artykułu, nie mogą być ograniczone ani pochodzeniem, ani wyznaniem, ani płcią, ani narodowością. Ordynacja wyborcza do Senatu opierająca się na tych rozwiązaniach nadawała czynne prawo wyborcze tylko obywatelom, którzy spełniali jeden z poniższych cenzusów: zasług, wykształcenia lub społecznego zaufania.

Warto również zwrócić uwagę, iż w konstytucji termin „naród” został zastąpiony takimi określeniami jak „społeczeństwo”, „obywatel”, „pokolenia”. Rozwiązanie to przeciwstawia doktrynę „państwową” doktrynie „narodowej”, propagowanej przez endecję. Doktryna sanacji rezygnowała z suwerenności narodu, wychodząc z założenia, „że nie można opierać państwa na lotnym piasku masowych nastrojów”. Doktryna „państwowa” jest w pewnym stopniu odzwierciedleniem uczuć Józefa Piłsudskiego do Narodu, który zawodził go wielokrotnie w dobie walk o Ojczyznę. Poza tym rozwiązanie to podkreśla stosunek obozu sanacyjnego do mniejszości narodowych i brak jakiegokolwiek nacjonalizmu. Każdy obywatel, mimo różnic w pochodzeniu, może znaleźć się w jednakowej sytuacji prawnej, pod warunkiem pozytywnego stosunku do państwa.

Konstytucja Kwietniowa była tworzona w przekonaniu, iż przyjdzie jej obowiązywać w kontekście dwóch ściśle korespondujących z polityką sanacji okoliczności. Primo. Pozycja ustrojowa prezydenta była kształtowana z przekonaniem, iż urząd ten obejmie wielki autorytet, charyzmatyczny przywódca Józef Piłsudski. Secundo. Miała obowiązywać w warunkach braku partii politycznych, negowano sens ich istnienia, przypisywano im wiele złego. Na tym założeniu opierały się ordynacje wyborcze do Sejmu oraz Senatu z 1935 roku. Sanacja, a w zasadzie lojalniejsza Józefowi Piłsudskiemu część obozu z Walerym Sławkiem na czele,  wykazała się dużą konsekwencją. W 1935 roku rozwiązano bowiem Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, tak by móc zadość uczynić postulatom doktryny. Ostatecznie z tych zamierzeń nie wiele wyszło. Bowiem oba przytoczone fakty w rzeczywistości nie miały miejsca.

 

 

Literatura:

Ajnenkiel A., Konstytucje Polski 1791-1997, Warszawa 2001;

Maciejewski T., Historia ustroju i prawa sądowego Polski, Warszawa 2003;

Łaszewski R., Salmanowicz S., Historia ustroju Polski, Toruń 1997;

Kallas M., Konstytucje Polski, Warszawa 1990;

Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 2000.

 

 

 

Zobacz też:

Treść Ustawy konstytucyjnej z 23 IV 1935 roku ze zbiorów Archiwum Akt Nowych