W stolicy Francji – jeszcze nie okupowanej – panowały ciemności. Zasłaniano okna przed niebezpieczeństwem nalotów. Smutek  był  nieco  równoważony nadzieją, że wojna nie potrwa zbyt długo. Wygnańców-pielgrzymów dręczył szczególnie los znękanego narodu, znękanej stolicy Polski. W tym klimacie grozy powstał wstrząsający wiersz Balińskiego  Kolęda warszawska 1939:

O, Matko, odłóż dzień Narodzenia
Na inny czas,
Niechaj nie widzą oczy Stworzenia,
Jak gnębią nas.

Niechaj się rodzi Syn najmilejszy
Wśród innych gwiazd,
Ale nie u nas, nie w najsmutniejszym
Ze wszystkich miast.

Bo w naszym mieście, które pamiętasz
Z dalekich dni,
Krzyże wyrosły, krzyże i cmentarz,
Świeży od krwi.

Bo nasze dzieci pod szrapnelami
Padły bez tchu.
O, święta Mario, módl się za nami,
Lecz nie chodź tu.

A jeśli chcesz już  narodzić w cieniu
Warszawskich zgliszcz,
To lepiej  zaraz po narodzeniu
Rzuć Go na Krzyż.

Powrześniowi wychodźcy polscy na Zachodzie wigilię obchodzili nosząc  w sercu tęsknotę za gniazdem ojczystym. Prawdziwie dramatyczne były doznania naszych rodaków z kresów wschodnich, z Wileńszczyzny, ze Lwowa, którzy po 17 września 1939 byli wywożeni masowo na Syberię, lub – po męczarniach niewoli –  tracili życie w Katyniu, czy Ostaszkowie.  Ci pierwsi mieli szczęście służenia Polsce jako żołnierze pod dowództwem generała Władysława Sikorskiego, którego sztab początkowo mieścił się we Francji, a po jej zajęciu przez Niemców w 1940 roku, w Wielkiej Brytanii.  Jedni i drudzy czuli się duchowymi spadkobiercami pielgrzymów-wychodźców polistopadowych i tych, którzy walczyli w powstaniu styczniowym 1863 roku, a po jego upadku byli traceni w Cytadeli Warszawskiej, lub gnani na mrozie na Sybir.

W Muzeum Narodowym w Krakowie jest obraz Jacka Malczewskiego Wigilia na Syberii (1892) ukazujący ośmiu zesłańców skupionych przy  bardzo skąpo zastawionym stole. W ich ruchach widać rozpacz, bezradność a twarze pokrywa głęboka zaduma, smutek i melancholia. Opróżnione talerze i cienka herbata z samowara są widomym  znamieniem  ubóstwa. To, co najważniejsze, zawarte jest w ich rozpalonych głowach i ściśniętych sercach. Jest to myśl o losie bliskich w bardzo dalekiej ojczyźnie pociętej przez zaborców na trzy krwawiące segmenty.
Zasiadając do nastrojowej kolacji wigilijnej w wolnej już Polsce, godzi się przypomnieć, że  w dramatycznej biografii naszej ojczyzny – zwłaszcza ostatnich dwu stuleci – na BOŻYCH PERGAMINACH NIEBA dokładnie  zapisane są niedole milionów polskich wygnańców i tych, którzy szli „za chlebem”.  To oni  dzień 24 grudnia spędzali daleko od gniazd rodzinnych, bez białego opłatka na lnianym obrusie, jedynie ze łzą w oku. Są to męczennicy sprawy narodowej po powstaniu listopadowym i styczniowym, po tragicznym wrześniu 1939, powstaniu warszawskim, emigranci – nie akceptujący  stanu wojennego. Warto wziąć do ręki tom wierszy Teresy Boguszewskiej  pod bardzo wymownym tytułem I przyszedł Bóg Doliną Krzywdy wydany w Londynie w roku 1985. Jest tam wiersz Maleńki Jezu. Druga strofa tego utworu brzmi:

W noc błogosławioną
niechaj zadrżą stworzenia najlichsze
światło betlejemskie
– maleńki Jezu –
niech miłością zatli
serca skamieniałe
ślepe i przekupne
i te nierozumne

Na emigracji wielkie wrażenie robią Wspomnienia wojenne Karoliny Lanckorońskiej, niegdyś pielęgniarki w szpitalu dla polskich jeńców wojennych walczących z gruźlicą. Autorka podkreśla, że dla umierających nawet najskromniejsza wigilia, spożywana na prymitywnych pryczach, z odrobiną opłatka, bywała swego rodzaju terapią. Tak. To jest cudowna magia tego wieczoru. Mieści się tu związek z tradycją narodową i  odrobina wiary w to, że przyjdą jeszcze lepsze „noce i dnie”.