Bitwa warszawska – „osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata”, jest stawiana w jednym rzędzie z triumfem grunwaldzkim i wiktorią wiedeńską. Nic dziwnego, że laurem „cudu nad Wisłą” chciano przyozdobić niejedną dowódczą głowę, a do roli autora zwycięstwa kandydowała nawet Matka Boska. Jako zwycięzców spod Warszawy wymieniano też generała Maxima Weyganda, generała Tadeusza Rozwadowskiego
i oczywiście marszałka Józefa Piłsudskiego. Po latach na historycznym placu boju pozostało dwóch ostatnich, ale bardziej adekwatne jest pytanie: czy należy ich sobie przeciwstawiać?
Warszawa – Kijów – Warszawa
Podjęta przez Piłsudskiego w kwietniu 1920 roku wyprawa kijowska miała dwa cele: polityczny – stworzenie niepodległej Ukrainy i militarny – zniszczenie, operujących na tamtejszym froncie, sił bolszewickich. Ofensywa odniosła sukces w wymiarze taktycznym, owocując zajęciem prawobrzeżnej Ukrainy z Kijowem i zadaniem poważnych strat armiom: 12. i 14. Niestety, straty te nie były równoznaczne z wyeliminowaniem obu armii
z wojennego teatru – bolszewicy uszli za Dniepr, a uzupełnienie kadrowych braków pozostawała kwestią czasu. Szczególnie, że w Rosji komuniści rozpętali nacjonalistyczną propagandę, nawołującą do walki przeciw „pańskiej Polsce”.
Na horyzoncie pojawił się za to nowy, groźny przeciwnik – Armia Konna Siemiona Budionnego – słynąca nie tyle z militarnych triumfów, co okrucieństwa i barbarzyństwa. Swój szlak bojowy konnica znaczyła bowiem krwią mordowanych jeńców i krzykiem gwałconych kobiet. Stosując przy tym nowatorską taktykę, polegającą na przerywaniu frontu, „szybkim marszu na polskie tyły i niszczeniu węzłów komunikacyjnych oraz magazynów”[1], wprowadzała popłoch w polskich szeregach. Po dwóch nieudanych próbach, za przysłowiowym trzecim razem siły Budionnego weszły na głębokie tyły polskich wojsk, które zmusiły do odwrotu z Ukrainy.
Błędów nie ustrzegł się też sam Naczelny Wódz, który początkowo nie doceniał znaczenia Konarmii. Zbyt późno (dopiero 31. lipca) zdymisjonował także dowódcę Frontu Litewsko-Białoruskiego, generała Stanisława Szeptyckiego. Szeptycki ofensywie Michaiła Tuchaczewskiego na północy przeciwstawił obronę rozciągniętą wzdłuż całej linii frontu. Polscy żołnierze byli więc wszędzie, czyli de facto nigdzie – lepszym rozwiązaniem byłaby koncentracja sił na najbardziej zagrożonych odcinkach. Dowódca nie zdał też egzaminu
z odporności psychicznej, głosząc m.in. że „powinniśmy bolszewików na kolanach błagać
o pokój”[2]. Efekt? Ciągły odwrót Polaków i upadek kolejnych miast – 11. lipca bolszewicy opanowali Mińsk, 14. Wilno, 19. Grodno, a 28. Białystok. Warszawa była coraz bliżej…
Aby odeprzeć czerwoną zarazę
Postronnemu obserwatorowi mogło wydawać się, że klęska jest nieuchronna i że wkrótce Belweder stanie się nie rezydencją Naczelnika Państwa, a „czerwonego kata” – Feliksa Dzierżyńskiego. Piłsudski miał jednak asa w rękawie – polskim kryptologom udało się złamać bolszewickie szyfry radiowe, dzięki czemu Komendant znał plany przeciwnika. Zdawał sobie zatem sprawę, że od ostatniej dekady lipca pomiędzy siłami Tuchaczewskiego na północy i wojskami bolszewickimi na południu powstaje coraz większa luka, osłaniana tylko przez nieliczną Grupę Mozyrską.
Grzechem byłoby tego nie wykorzystać, ale wiedza o sytuacji wrogiej armii to jedno, a jej wykorzystanie to drugie. Tym bardziej, że niepowodzeniom na froncie towarzyszyła agresywna kampania prawicy wymierzona przeciw Piłsudskiemu. Stugębna plotka głosiła np., że Marszałek porozumiewa się z Leninem za pomocą tajnego kabla telefonicznego. Z kolei ksiądz Stanisław Adamski, podczas audiencji w Belwederze, wprost oskarżył Naczelnego Wodza o zdradę. Zapewnie nie pamiętał o tym epizodzie w 1946 roku, gdy jako biskup katowicki siedział w teatralnej loży razem z pierwszym dyktatorem PRL, sowieckim agentem polskiego pochodzenia, Bolesławem Bierutem[3].
Bez wątpienia na przełomie lipca i sierpnia Naczelny Wódz znajdował się pod ogromną presją i niepokoił się przebiegiem działań wojennych. Od niepokoju pozostaje jednak bardzo daleka droga do kompletnego załamania psychicznego, które sugerowali wówczas Piłsudskiemu przeciwnicy. Przeczą temu nie tylko zapiski późniejszego marszałka Sejmu, Macieja Rataja (twierdzącego, że Marszałek pokonał na początku sierpnia psychiczny kryzys), ale i notatki jednego z najbliższych współpracowników Komendanta, Kazimierza Świtalskiego. Zgodnie z tymi ostatnimi, Naczelnik Państwa „militarną sytuację uznawał za naprawioną […] i możliwości podjęcia działań ofensywnych postrzegał jako realne”[4].
Piłsudski, będący wielkim amatorem szachów, uważał że w sztuce wojennej – podobnie jak w królewskiej grze – ważne jest planowanie kilku ruchów naprzód. Z kilku faz składała się też „wielka kombinacja” Marszałka – koncepcja polskiej kontrofensywy, którą próbował realizować jeszcze w lipcu. Zgodnie z jej założeniami, siły Budionnego miały zostać pobite na południu, zaś na północy, z rejonu między Kowlem i Brześciem, miał nastąpić polski kontratak na lewe skrzydło wojsk Tuchaczewskiego. Niestety, przedwczesny upadek twierdzy brzeskiej sprawił, że konieczne stała się modyfikacja „wielkiej kombinacji”. Jej zarzucenia domagali się zresztą francuscy doradcy, opowiadający się za oparciem polskiej obrony na linii Wisły i kontrofensywą z rejonu Modlin-Płońsk. W myśl tej koncepcji Polacy mieli przyjąć długotrwałą bitwę na wyniszczenie.
Nowy szef sztabu generalnego, Tadeusz Rozwadowski, był zaś, podobnie jak Piłsudski, zwolennikiem uderzenia w lewe skrzydło bolszewickiego Frontu Zachodniego. Generał uszczegółowił ramy przestrzenne „wielkiej kombinacji” i w nocy 5/6 sierpnia przedstawił Marszałkowi dwa plany ofensywne – jeden przewidywał uderzenie z rejonu Garwolina lub Karczewa, drugi z rejonu dolnego Wieprza. Piłsudski zatwierdził drugi, jak miało się okazać, zwycięski wariant – przyjął on postać rozkazu nr 8358/III. Zaakceptował także zmianę, zaproponowaną przez Rozwadowskiego w kolejnym rozkazie nr 10 000, polegającą na wzmocnieniu 5. Armii 18. Dywizją Piechoty i Brygadą Syberyjską. Tworzyły one Grupę Uderzeniową Frontu Północnego, przeznaczoną do ewentualnego wsparcia kontrofensywy znad Wieprza[5].
Odpowiedzialność Naczelnego Wodza
Do dziś trwające spory o autorstwo planu bitwy warszawskiej są bezsensowne. Z formalnego punktu widzenia ostateczny plan przygotował Rozwadowski, ale uczynił to w myśl założeń „wielkiej kombinacji” Naczelnego Wodza. Ujmując rzecz jednym zdaniem – Piłsudski odpowiadał za ogólną koncepcję boju, Rozwadowski – za jej skonkretyzowanie. Na Marszałku spoczywała też odpowiedzialność za zatwierdzenie szczegółowego planu bitwy i rozkazanie podkomendnym jego realizacji. Jak stwierdził cytowany już profesor Odziemkowski, „to Naczelny Wódz […] wybiera plan operacji, nakazuje sztabowi opracować takie, a nie inne wytyczne i tylko on odpowiada za efekty planu, nie żaden szef sztabu, nie żaden dowódca dywizji. Odpowiada Naczelny Wódz”[6]. Wtóruje mu profesor Andrzej Garlicki, biograf Piłsudskiego (skądinąd marginalizujący w swojej książce znaczenie bitwy), pisząc, że „Piłsudski jako Wódz Naczelny plan ten [kontrofensywy – przyp. red.] zaaprobował […]. Wziął tym samym na siebie odpowiedzialność, co w wypadku sukcesu oznaczało tytuł do chwały, w wypadku zaś klęski potępienie przez współczesnych i potomnych”[7]. Gdyby Polacy przegrali bitwę i stracili niepodległość, nikt nie przyjąłby przecież tłumaczeń Marszałka, że podsunięto mu zły plan.
Nie sposób natomiast zgodzić się z innymi słowami Garlickiego, że „wszystkie nitki Bitwy Warszawskiej znajdowały się w rękach gen. Rozwadowskiego”[8]. W kluczowej fazie bitwy (13-17 sierpnia) szef sztabu koordynował działania wojsk Frontu Północnego i nic dziwnego, że jak powiedział jego biograf, „nazwisko generała figuruje pod większością rozkazów z tego okresu”[9]. Od 13. do 17. sierpnia na tym froncie trwały bowiem intensywne walki, z kolei Piłsudski przygotowywał wówczas wojska Frontu Środkowego do kontrofensywy. Nie zmienia to faktu, że to Naczelny Wódz rządził szefem sztabu, a nie odwrotnie. O podległości generała wobec Marszałka najlepiej świadczy kwestia terminu kontruderzenia. Szef sztabu prosił Naczelnego Wodza o przyspieszenie ataku znad Wieprza na 15. sierpnia, ale gdy Piłsudski zadecydował, że rusza 16., Rozwadowski podporządkował się tej decyzji. Ponadto, we wspomnianych dniach Naczelny Wódz zachował wpływ nie tylko na losy Frontu Środkowego, ale i Frontu Północnego. Świadczy o tym znamienny fragment jego rozkazu
z 15. sierpnia – „1 armia współdziała w ofensywie, wykonując dnia 16. VIII po południu uderzenie wzdłuż szosy Warszawa – Siedlce z zadaniem zajęcia Mińska Mazowieckiego”[10]. Choć później termin ataku został zmieniony na 17. sierpnia, to adresatami rozkazu Marszałka byli i Rozwadowski, i dowódca Frontu Północnego, Józef Haller.
Zresztą, z korespondencji między Naczelnym Wodzem i szefem sztabu w trakcie bitwy jasno wynika, że sam Rozwadowski czuł się podwładnym Piłsudskiego. Jak pisał 15. sierpnia generał:
Cała akcja rozwija się korzystnie […] co do czasu mamy korzystne warunki, tak jak je Pan Komendant przewidział. […] Więc i tutaj zupełnie w myśl rozkazu Pana Komendanta wykonanie jest już w toku. […]. Uzgodnienie akcji 4 Armii z 1 Armią doskonale Pan Komendant przygotował i proszę liczyć na to, że pozostając w ścisłym kontakcie wszystko przyspieszę tak, abyśmy od 17 rano byli tu gotowi do współdziałania, […] podczas gdy 1-szą armię wzmocniłaby 4-ta dywizja. Wyciągnięta przez Warszawę, która jako ostateczną rezerwę gen. Latinikowi podporządkować zamierzam w myśl wskazówek Pana Komendanta. […] Proszę Pana Komendanta o przyjęcie wyrazów głębokiej czci i prawdziwego przywiązania, od oddanego najposłuszniej generała Rozwadowskiego[11].
Tymczasem już dwa dni ofensywy Naczelnego Wodza przyniosły znaczące korzyści stronie polskiej. Rozbito Grupę Mozyrską, zdezorganizowano lewe skrzydło i tyły 16. armii bolszewickiej, a tylko 4. Armia zdobyła ponad 20 dział, 110 karabinów maszynowych i około 10 000 jeńców[12]. W nocy 17/18 sierpnia nastąpił zaś odwrót sił przeciwnika – armii 3., 15. i 16. – przede wszystkim pod wpływem kontrnatarcia znad Wieprza (swoją rolę odegrała też ofensywa 5. Armii Władysława Sikorskiego). Kolejne dni tylko pogłębiały klęskę Armii Czerwonej.
Gdyby nie Piłsudski…
Na koniec warto rozważyć alternatywne scenariusze historyczne. Piłsudski mógł przecież w sierpniu 1920 roku załamać się, nie podjąć żadnej decyzji odnośnie kontrofensywy i podać do dymisji (dymisja złożona na ręce Witosa 12. sierpnia była aktem do wykorzystania tylko w razie bitewnej porażki). Wieści o tym spowodowałaby zapewne upadek morale polskich żołnierzy – dla wielu z nich Piłsudski był nie zwykłym dowódcą, ale uosobieniem wolnej Polski. Wtedy Warszawa stanęłaby przed Armią Czerwoną otworem…Naczelny Wódz mógł także wybrać francuski wariant bitwy – w tym wypadku ewentualne zwycięstwo miałoby charakter taktyczny i nie przesądzałoby o losach wojny. Nie wspomnę już
o potencjalnych ogromnych stratach, grożących polskiej armii w bitwie pozycyjnej. Wreszcie, Piłsudski mógł nie wyrazić zgody na wzmocnienie 5. Armii Sikorskiego – wówczas siły Frontu Północnego zapewne nie wytrzymałyby naporu trzech wrogich armii i korpusu kawaleryjskiego. Można sobie także wyobrazić start kontrofensywy dopiero 17. sierpnia –
w każdym wariancie Polsce groziła utrata niepodległości, status sowieckiej republiki i brutalna sowietyzacja, o wiele brutalniejsza niż w latach 40. i 50.
Czy w świetle powyższych faktów można twierdzić, że bez Piłsudskiego bitwa warszawska potoczyłaby się tak samo? To pytanie retoryczne i warto pamiętać, że stawka tego starcia była o wiele większa niż militarny triumf. Takie rzeczy, jak sprawa brzeska czy obóz w Berezie Kartuskiej chwały piłsudczykom nie przynoszą, ale alternatywą dla nich byłyby „dobrodziejstwa sowieckiego raju” – elity czekałby zapewne los oficerów pomordowanych w Katyniu, a chłopów los ofiar Wielkiego Głodu. Wiktoria warszawska uniemożliwiła realizację tego scenariusza, a spór o jej autorstwo jest bezprzedmiotowy. Chwała należy się zarówno Piłsudskiemu, jak i Rozwadowskiemu, niemniej, gdyby Polska przegrała, to Naczelny Wódz widniałby w podręcznikach jako główny winowajca, tak jak np. Jan Skrzynecki – głównodowodzący powstania listopadowego. Jako że stało się inaczej, to słusznie Marszałkowi należy się laurowy wieniec zwycięstwa. Niestety koło historii zostało wstrzymane tylko na dwie dekady…
Przypisy:
[1] Jak walczono z bolszewikami. Rozmowa z prof. Januszem Odziemkowskim, http://sierpien1920.pl/wywiady/walczono-bolszewikami-rozmowa-prof-januszem-odziemkowskim/, 22.05.2019.
[2] J. Osica, A. Sowa, Bitwa warszawska 1920. Rok niezwykły, rok zwyczajny, Poznań 2011, s. 272.
[3] M. Gałęzowski, J. Kirszak, Twórca Niepodległej. Józef Piłsudski 1867-1935, Warszawa 2018, s. 86.
[4] W. Suleja, Mundur na nim szary…Rzecz o Józefie Piłsudskim (1867-1935), Warszawa 2018, s. 222.
[5] P. Krukowski, Nad Wieprzem 1920, Warszawa 2016, s. 74-77, 81-82, 94.
[6] Jak walczono z bolszewikami. Rozmowa z prof. Januszem Odziemkowskim, dz. cyt.
[7] A. Garlicki, Bitwa warszawska: Kto stoi za tym zwycięstwem?, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/272587,1,bitwa-warszawska-kto-stoi-za-tym-zwyciestwem.read, 22.05.2019.
[8] Tamże.
[9] „To gen. Rozwadowski jest faktycznym autorem planów bitwy oraz dowódcą sprawującym kluczową rolę w jej toku w Warszawie” – z doktorem Mariuszem Patelskim, pracownikiem naukowym Uniwersytetu Opolskiego rozmawia Tomasz Kwiatek, https://ngopole.pl/2011/08/15/%E2%80%9Eto-gen-rozwadowski-jest-faktycznym-autorem-planow-bitwy-oraz-dowodca-sprawujacym-kluczowa-role-w-jej-toku-w-warszawie%E2%80%9D-%E2%80%93-z-doktorem-mariuszem-patelskim-pracownikiem-naukowym/, 22.05.2019.
[10] Cyt. za: J. Bańbór, Manewr znad Wieprza, http://mazowsze.hist.pl/19/Rocznik_Minsko_Mazowiecki/448/2001/15632/, 24.05.2019, s. 10.
[11] Cyt. za: http://www.jpilsudski.org/korespondencje/87-list-gen-rozwadowskiego-do-j-pilsudskiego-15-08-1920, 27.05.2019.
[12] P. Borek, Polskie kontruderzenie znad Wieprza i walki na południowym Podlasiu w ostatniej fazie Bitwy Warszawskiej 1920 r., http://wrh.edu.pl/wp-content/uploads/2018/06/29_Borek_WRH_10_2014.pdf, 24.05.2019, s. 15.
Tomasz Czapla – absolwent Uniwersytetu Gdańskiego i Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Wieloletni współpracownik mediów warmińsko-mazurskich i pomorskich, który z pasją oddaje się lekturze książek historycznych. Zainteresowania: dzieje XX wieku, zwłaszcza dwudziestolecia międzywojennego i II wojny światowej, historia obozu piłsudczykowskiego.