Nikomu, kto interesuje się najnowszą historią Polski nazwisko Władysława Pobóg-Malinowskiego nie jest obce. Autor „Najnowszej historii politycznej Polski 1864-1945” zdobył poczesne miejsce w polskiej historiografii i prawdopodobnie jeszcze przez dziesiątki lat będzie w czołówce historyków zajmujących się badaniem dziejów zarówno naszego państwa jak i najwybitniejszego polskiego polityka XX wieku, jakim był niewątpliwie Józef Piłsudski. Jednak znajomość twórczości autora biografii Komendanta nie przekłada się najczęściej na wiedzę o nim samym. Osoby interesujące się wydawnictwami dotyczącymi Marszałka znają zapewne wspomnienia „Na rumuńskim rozdrożu”, które obejmują niewielki wycinek życia Malinowskiego. Niektórzy z czytelników słyszeli o problemach jakie miał z korzystaniem z zasobów Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie, a jeszcze mnie osób zapewne o konflikcie z Aleksandrą Piłsudską w połowie lat trzydziestych. Nadszedł jednak moment, w którym można poznać pełną biografię tego niezwykle utalentowanego autora. Stało się tak dzięki Annie Prokopiak-Lewandowskiej, autorce książki „Władysław Pobóg-Malinowski (1899-1962). Życie i dzieła”.

   Wydawałoby się, że pisanie biografii autora naukowych książek historycznych przyniesie efekt końcowy w postaci kolejnej nudnej i niewiele wnoszącej pozycji. Nic bardziej błędnego! Publikacja poświęcona autorowi „Akcji bojowej pod Bezdanami” może być postawiona na równi z najlepszymi biografiami mężów stanu czy wojskowych. Pokazuje, że tego typu książki nie muszą usypiać, a życie ich bohaterów, z pozoru ułożone i nudne, niesie ze sobą wiele niespodzianek i wydarzeń, które wciągają i nie pozwalają przerwać lektury przed jej zakończeniem.

   Władysław Pobóg-Malinowski nie może być zaliczony do „klasycznych” piłsudczyków. Nie brał udziału w walkach legionowych, nie zasłużył się na polach bitew w wojnie polsko-bolszewickiej. Nie należał do grona współpracowników Marszałka po odzyskaniu niepodległości. Nazwać by go można piłsudczykiem drugiego, a nawet może trzeciego, szeregu. Pod warunkiem, że kryterium uszeregowania ich byłby stopień bliskości współpracy z Naczelnikiem. Gdyby pod uwagę brać osiągnięcia w dokumentowaniu życia Józefa Piłsudskiego oraz czasów mu współczesnych znalazłby się niewątpliwie na podium.

   Ze względu na młody wiek i miejsce zamieszkania Malinowski nie mógł zaangażować się w działalność niepodległościową przed i w trakcie Wielkiej Wojny. Po zgłoszeniu się do armii polskiej zajmował także niezbyt znaczące stanowiska, a na karty historii trafiłby zapewne tylko temu, że pełnił służbę w obozie dla jeńców ukraińskich w Strzałkowie i doszło w nim w tym czasie do wydarzeń, którymi zainteresowały się sądowe władze wojskowe. Po blisko rocznym pobycie w więzieniu wrócił na front w czerwcu 1920 r., by w sierpniu tego roku odnieść ranę, która wyeliminowała go ze służby frontowej. Po zakończeniu wojny i wyroku uniewinniającym go od zarzutów postawionych w związku z pobytem w Strzałkowie, kierowany był na różnego rodzaju kursy mające na celu podwyższyć jego kwalifikacje wojskowe. Próbował także swych sił na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie rozpoczął, ale nie ukończył, studia na polonistyce. Wbrew twierdzeniom autorki recenzowanej pozycji trudno uznać, że „regularnie piął się po szczeblach awansu, z widokami na zrobienie kariery wojskowej” (str. 411). Służbę wojskową zakończył w stopniu porucznika, na który to stopień awansowało się praktycznie automatycznie, po dwóch latach służby w stopniu podporucznika.

   Jak w wielu przypadkach do sukcesu potrzebne jest szczęście, któremu oczywiście trzeba pomagać. Bohater recenzowanej publikacji, w trakcie służby w 12 pułku artylerii polowej w Złoczowie, wygłosił odczyt w dniu 19 marca 1928 r. poświęcony solenizantowi Józefowi Piłsudskiemu. Stał się on podstawą do przygotowania i wydania broszury poświęconej ministrowi spraw wojskowych. To zaowocowało powierzeniem mu dokończenia opracowania historii wojennej 12 pap w okresie 1918-1920. Oprócz pracy w pułku nad tym tematem, otrzymał także dwutygodniowy przydział do Wojskowego Biura Historycznego w Warszawie, celem zapoznania się ze zgromadzonymi w nim materiałami. Dzięki wstawiennictwu jednego ze swych znajomych znalazł tam miejsce swego kolejnego etapu służby wojskowej. Kontakt z gen. Julianem Stachiewiczem zaowocował współpracą z Instytutem Badania Najnowszej Historii Polski, gdzie był m.in. sekretarzem redakcji wydającej „Pisma-Mowy-Rozkazy” Józefa Piłsudskiego. Stanowiło to dla Władysława Pobóg-Malinowskiego moment przełomowy. Z czasem odszedł z wojska i rozpoczął pracę w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Równocześnie gromadził materiały do życiorysu Józefa Piłsudskiego. Rok 1939 oznaczał rozstanie z ojczyzną i pozbawienie możliwości z korzystania ze źródeł krajowych w dalszych pracach. Swe emigracyjne losy związał praktycznie na stałe z Francją. Po wielu trudach przyjęty do Wojska Polskiego w tym kraju, nie opuścił go po klęsce w czerwcu 1940 r. Borykając się z przeciwnościami natury finansowej i zdrowotnej, będąc przez długi czas praktycznie na utrzymaniu drugiej żony, z niezwykłą pasją poświęcił się gromadzeniu materiałów i ich opracowaniem. Posłużyły mu one do wydania trzytomowej „Najnowszej historii politycznej Polski” oraz szeregu mniejszych publikacji. Zmarł w trakcie pobytu w szpitalu w Szwajcarii.

   Autorka podzieliła swą pracę na sześć rozdziałów, które opisują dzieciństwo i służbę wojskową, pracę w WBH i MSZ, okres lat 1939-1945, pobyt w Paryżu do 1951 r, okres pracy nad opus magnum oraz ostatnie lata życia. Wykorzystała w niej liczne źródła jak i opracowania. Słowa uznania należą się za obfite cytowanie listów z bogatej kolekcji bohatera opracowania. Dają one wgląd w kulisy wielu wydarzeń, które nie byłyby do końca czytelne, gdyby nie korzystano z epistolografii Pobóg-Malinowskiego.

   Pora przejść do tych fragmentów książki, które stanowią jej największą wartość. Autor recenzji zalicza do nich opis podłoża dwóch konflikty, których stronami był twórca „Najnowszej historii…” z jednej i środowisko bliskie Aleksandrze Piłsudskiej z drugiej strony. Wydanie książki poświęconej akcji pod Bezdanami i dwóch części biografii Józefa Piłsudskiego (obejmujące okres jego życia do roku 1908) spotkało się z atakiem na autora. Główne zarzuty dotyczyły błędów w ustaleniach faktycznych, wydanie ich bez zgody Marszałka i jego najbliższych oraz niewłaściwy, według oponentów Poboga, wydźwięk ideowy. W starcie to zaangażowali się zarówno uczestnicy akcji pod Bezdanami, jak i historycy współpracujący z Malinowskim. Zarzucano mu m.in. brak przygotowania warsztatowego, bowiem nie był z wykształcenia historykiem. Jednak sednem sporu z żoną Marszałka było upublicznienie zmiany wyznania przez towarzysza „Wiktora” w celu zawarcia pierwszego małżeństwa, oraz wcześniejsza ingerencja w tekst „Poprawek historycznych” napisanych przez Komendanta na Maderze. Dla poznania szczegółów odsyłam do książki.

   Druga fala starć powróciła po ponad dwudziestu latach. Wydanie trzytomowego dzieła podzieliło nieco środowisko piłsudczyków na emigracji. Powstało ono jako przeciwwaga dla działań władz komunistycznych w Polsce w zakresie fałszowania historii Polski dotyczącej lat 1864-1945, ale także przedstawiało wizję naszych dziejów w sposób widziany oczyma autora. Brak dostępu do archiwów, oparcie się w zamian za to na źródłach wywołanych , mogły stanowić podstawę do dyskusji na temat obiektywizmu, ale w konsekwencji otrzymaliśmy dzieło i tak wybitne. Osobną sprawą były recenzji pochodzące ze środowiska historyków publikujących w Polsce Ludowej. Do ciekawostek można zaliczyć teksty żyjącego jeszcze historyka, który sam opublikował szereg prac poświęconych postaciom z okresu międzywojennego i trudno dziś w nich szukać tego co pisał w 1958 r. Nie pamiętam by przepraszał za swe wcześniejsze teksty.

Jednak najostrzejsze starcie na emigracji dotyczyło możliwości korzystania ze zbiorów Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie oraz planowanej biografii Marszałka. Doszło do poważnego rozdźwięku pomiędzy członkami władz Instytutu, który w końcu podjął uchwałę odmawiającą Malinowskiemu bezpośredniego prawa do wglądu w zgromadzone archiwalia. Osobą, która najbardziej stanowczo stanęła po stronie historyka był Bogusław Miedziński. Wspierał go zarówno korespondencyjnie, jak i swą publicystyką. Jeśli chodzi o drugi aspekt konfliktu, to pozwolę sobie przytoczyć fragment listu Poboga do gen. Sawickiego: „Ja wiem, NA PEWNO wiem, że Komendant tej baby nienawidził. JA WIEM NA PEWNO, że ON KAZAŁ ADIUTANTOM I NAWET ZWYKŁYM ŻANDARMOM PĘDZIĆ TĘ BABĘ PRECZ OD GISZ”.          Ciąg dalszy listu rzuca jeszcze dodatkowe podejrzenia co do tajemnic związku łączącego Józefa Piłsudskiego z Aleksandrą.

   Autorka nie rozstrzyga kto z uczestników sporu miał rację. Stara się przedstawić argumenty obu stron i daje wyciągnąć wnioski czytelnikowi. Nie stawia też bohatera biografii na piedestale. Ujawnia sprawy, które powodowały, że Pobóg-Malinowski zrywał wieloletnie przyjaźnie, a nawet powodował zagrożenie dla swego drugiego małżeństwa. Pokazuje go jako człowieka z krwi i kości, a nie bajkowego bohatera. I za to należą się jej ogromne brawa.

   Książka ukazała się w ramach Biblioteki „Niepodległości”, co oznacza, że od strony edytorskiej trudno mieć zastrzeżenia. Twarda okładka, nawiązująca do poprzednich tomów szata graficzna, brak tak częstych w niektórych wydawnictwach literówek, indeks nazwisk, bibliografia i wkładka zdjęciowa dopełniają obrazu książki.

   Niewielka jest także lista uwag do przeczytanej pozycji. Jednak dla porządku należy wymienić dostrzeżone uchybienia. Generalnie autorka najmniej pewnie czuje się w nomenklaturze wojskowej. Na str. 32 datuje formowanie Legionów Polskich na czas przed wybuchem pierwszej wojny. Na kolejnej stronie w przypisie dotyczącym stopnia junkra zacytowała część definicji z Wikipedii, która to definicja nie jest w pełni precyzyjna. Ponieważ nasz bohater służył w artylerii, to nie był oficerem batalionu, a dywizjonu (str.50). Zresztą wynika to z zacytowanej dwa zdania dalej opinii. Na str. 54 Pobóg-Malinowski występuje jako referent Dowódcy Okręgu Korpusu, a powinno być Dowództwa Okręgu Korpusu. W ostatnim przypisie na stronie 283, przy okazji relacji pomiędzy Instytutami JP w Nowym Jorku i w Londynie czytamy: ” W rezultacie kolejnych decyzji JIP (sic! – przyp. autora) w Londynie zaczął działać jako oddział placówki londyńskiej(…)”. Jednak potknięcia te nie rzutują praktycznie na wartość dzieła.

 

Dariusz Nowiński

 

Ocena recenzenta:
Temat i treść: 9/10
Język, styl, kompozycja tekstu: 9/10
Forma wydawnicza: 9/10

Informacje o publikacji:
Tytuł: Władysław Pobóg-Malinowski (1899-1962). Życie i dzieła
Autor: Anna Prokopiuk-Lewandowska
Wydawnictwo: Instytut Józefa Piłsudskiego
Rok wydania: 2012
Liczba stron: 462
Oprawa: twarda
Format: 170×245 mm

ISBN: 978-83-62820-05-4