Po sukcesie pierwszego tomu wydawnictwa „Z dziejów walk o Niepodległość” Instytut Pamięci Narodowej postanowił pójść za ciosem i przygotował kolejną część. Przygotowaniem zajął się Komitet Redakcyjny w składzie: Marek Gałęzowski, Sławomir Kalbaczyk i Jerzy Kirszak. Prace podzielono na dwie części. W pierwszej zamieszczono opracowania i materiały, a drugą stanowi zbiór biogramów.

Najobszerniejszy z materiałów przygotował Przemysław Wywiał, który opracował wspomnienia Jerzego Hojarczyka pt. „Związki Strzeleckie w obwodzie wielickim 1912-1914”. Praca ta wydana nakładem autora w 1939 r. zachowała się w zaledwie w kilku egzemplarzach i do tej pory nie była wykorzystywana w badaniach dziejów polskiego ruchu niepodległościowego przed 1914 r. Przemysław Wywiał przybliżył także w osobnym artykule postać mjr. Jerzego Hojarczyka.

Tematyce Związku Strzeleckiego, a konkretnie jego kobiecych oddziałów w latach 1912-1914 poświęcony jest artykuł Mateusza Staronia. Udział kobiet w działalności ZS jest szerzej nieznany. Wynika to zarówno ze skali zaangażowania płci pięknej w działalność niepodległościową, jak i niezbyt obszernego materiału źródłowego. Najsilniejszymi ośrodkami szkolenia kobiet w ZS były Kraków i Lwów, gdzie system przygotowań był najbardziej rozwinięty. Zupełnie inaczej przedstawiała się działalność kobiet w Związku na terenie zaboru rosyjskiego. Autor podjął się także trudu zestawienia listy członkiń ZS w omawianym okresie.

Z tematyką Związku Strzeleckiego wiąże się także recenzja autorstwa Piotra Cichorackiego i Mateusza Staronia książki Małgorzaty Wiśniewskiej „Związek Strzelecki (1910-1939)” opublikowanej w 2010 r. przez wydawnictwo „Neriton”. Recenzenci słusznie podkreślają, że mimo pionierskiego charakteru publikacji autorka dość swobodnie podchodzi do pewnych ustaleń, a część z nich można uznać za błędne bądź niewłaściwie zinterpretowane. Na słabą orientację Małgorzaty Wiśniewskiej w kwestiach dotyczących historii ZS zwracał także uwagę autor niniejszej recenzji na łamach naszego portalu.

Trzy artykuły dotyczą postaci, które w szeregach Legionów Polskich stanęły do walki zbrojnej o niepodległość. Najmniej znaną z nich jest Alfred Mieczysław Klausal, którego „Wstęp do biografii” przygotował Oskar Borzecki. Autor koncentruje się w niej na służbie w Legionach Polskich, POW, udziale w wojnie polsko-bolszewickiej, powstaniach śląskich oraz Wojsku Polskim do 1939 r. Spodziewać się należy, że szef kontrwywiadu ZWZ-AK na województwo warszawskie doczeka się szerszej biografii. Daniel Koreś kreśli losy płk. dypl. Józefa Szostaka do roku 1939. Piękna karta bojowa z lat 1914-1920 oraz służba w odrodzonym Wojsku Polskim w czasie pokoju jest nie mniej interesująca niż przeżycia z okresu lat drugiej wojny światowej. Warto chyba pokusić się o wydanie wspomnień pułkownika, które ukazały się do tej pory tylko w drugim obiegu. Losy majora Stanisława Piękosia – „generała” Polskiej Armii Ludowej przedstawił Bogusław Tracz.

Na pierwszą część składają się jeszcze artykuły: Macieja Żuczkowskiego „Referat <999> Kontrwywiadu Komendy Głównej Armii Krajowej”, „Odyseja cichociemnego. Stefan Grski sp. „Brzeg” (1922-1948)” Aleksandra Pietrowicza, emigracyjne listy pomiędzy generałami Kazimierzem Sosnkowskimi Nikodemem Suylikiem w opracowaniu Jerzego Kirszaka oraz krytyczna recenzja Aleksandra Smolińskiego dotycząca książki Włodzimierza Nowaka „Samhorodek-Komarów 1920”.

Druga część z składa się z 29 biogramów oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Bykowni. Ich autorami są Marek Gałęzowski, Jerzy Kirszak, Daniel Koreś, Piotr Babinetz i Przemysław Wywiał.

Recenzowany tom stanowi zbiór niezwykle cennych materiałów i opracowań, które dla miłośników historii, szczególnie interesujących się pracą niepodległościową przed I wojną światową, będą kopalnią wiedzy. Dobór autorów jak i tematów dowodzi, że pomysł na tematykę niepodległościową zaproponowany w pierwszym tomie sprawdził się i należy spodziewać się, że nie jest to ostatnie słowo Instytutu w tej materii.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 10/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 10/10

Forma wydawnicza – 10/10

Informacje o publikacji

Tytuł: „Z dziejów walk o Niepodległość. Tom 2”

Wydawca: Instytut Pamięci Narodowej

Rok wydania: 2013

Format: 175 x 245 mm

Okładka: twarda

Liczba stron: 572

ISBN: 978-83-7629-422-3