Józef Piłsudski i II Rzeczpospolita

Switch to desktop

10 Lut

Czerwoni zdrajcy POW

  • Napisane przez  Robert Buliński

Felix DzierzynskiW polskiej historii ustawicznie pojawia się zjawisko zdrady narodowej. Jej symbolem stali się „targowiczanie”, czyli magnaci uczestniczący w konfederacji targowickiej pod koniec XVIII wieku, którzy otwarcie wystąpili o pomoc wojskową carskiej Rosji przeciwko Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Mniej znany jest fakt zdrady odrodzonego państwa polskiego przez działaczy POW na Wschodzie podczas wojny z bolszewikami 1920 r.

Polska Organizacja Wojskowa była dziełem współtwórcy II Rzeczypospolitej Józefa Piłsudskiego. Powstała po wybuchu I wojny światowej w 1914 r., kiedy trzej zaborcy Polski wystąpili przeciwko sobie. POW prowadziła działania konspiracyjne wymierzone przeciwko Rosjanom, jak kolportaż materiałów propagandowych, szkolenia wojskowe czy gromadzenie broni. Podjęto także akcje wywiadowcze i sabotażowo-dywersyjne. Po zajęciu Królestwa Kongresowego przez wojska niemieckie i austro-węgierskie latem 1915 r., organizacja Piłsudskiego przeszła do niemal legalnej działalności. Doszło do znacznego rozbudowania struktur POW, dzięki czemu w 1916 r. liczebność członków wzrosła do około 6-7 tysięcy osób reprezentujących różne warstwy społeczne. W tym okresie ustaliła się struktura organizacyjna POW z Komendą Naczelną i Komendami Okręgowymi w terenie. Główną rolę zaczęły odgrywać działania przygotowujące moment odzyskania niepodległości, natomiast akcje bojowe zeszły na drugi plan.

Wejście Piłsudskiego w skład utworzonej przez Niemców w styczniu 1917 r. Tymczasowej Rady Stanu przyniosło możliwość stopniowej przebudowy kilkunastotysięcznej konspiracyjnej POW w regularną siłę zbrojną. Punktem kulminacyjnym był tzw. kryzys przysięgowy latem 1917 r., w wyniku którego został aresztowany i osadzony w twierdzy w Magdeburgu Piłsudski. Wiele aresztowań dosięgło kadrę oficerską POW. W rezultacie działania Polskiej Organizacji Wojskowej zostały ukierunkowane przeciw państwom centralnym. Aczkolwiek głównym wrogiem pozostawała carska Rosja. POW udało się jednak przetrwać, a nawet rozszerzyć w I połowie 1918 r. działalność na Galicję i Wielkopolskę, tym samym stając się prawdziwie ogólnopolską organizacją niepodległościową. W rezultacie odzyskanie niepodległości przez Polskę jesienią 1918 r. odbyło się w dużym stopniu dzięki działaniom podjętym we wcześniejszym okresie przez Polską Organizację Wojskową. Rozkazem z 11 listopada 1918 r. Piłsudski rozwiązał POW[1].

POW od samego początku działalności funkcjonowała także na terenach wchodzących bezpośrednio w skład Imperium Rosyjskiego. Na Ukrainie pierwsze struktury organizacyjne powstały już w sierpniu 1914 r. w Kijowie (początkowo pod szyldem Związku Walki Czynnej[2]). W trakcie I wojny światowej POW rozszerzyła struktury na obszar dzisiejszej Białorusi, Rosji, Krymu, Kaukazu, Donu i Kubania. Wiosną 1918 r. przybrała nazwę KN3 POW – Wschód, tj. Komenda Naczelna nr 3 Polskiej Organizacji Wojskowej – Wschód[3]. Pomimo rozwiązania organizacji na ziemiach polskich 11 listopada 1918 r. struktury konspiracyjne POW na Wschodzie istniały nadal, ale podporządkowane odrodzonemu Wojsku Polskiemu[4]. Sytuacja w Rosji związana z rewolucją bolszewicką jesienią 1917 r., a następnie krwawą wojną z Białymi, trwającą aż do przełomu 1921/1922 r., a także wszechogarniające zjawiska chaosu i anarchii, wymusiły na tamtejszych działaczach POW o wiele ściślejsze niż na ziemiach polskich formy konspiracji. Bolszewickie służby bezpieczeństwa państwowego, reprezentowane przez Wszechrosyjską Komisję Nadzwyczajną do Walki z Kontrrewolucją, Spekulacją i Nadużyciami Władzy, nazywaną potocznie Czeką lub Czerezwyczajką[5], prowadziły regularną wojnę przeciwko Polskiej Organizacji Wojskowej. Ich działania doprowadziły do licznych aresztowań miejscowych Polaków i ostatecznego rozbicia siatek peowiackich na Wschodzie[6].

Istnienie szeroko rozgałęzionych siatek wywiadowczych na terenach bolszewickich wiązało się z postaciami rezydentów Oddziału II Sztabu Generalnego WP (tzw. „dwójki”)[7], działającymi od jesieni 1919 r. w Moskwie i Piotrogradzie. Byli to porucznik Ignacy Dobrzyński ps. „Świerszcz” i porucznik Wiktor Steckiewicz ps. „Wilk”, byli członkowie POW. Główną rolę pełniła rezydentura „dwójki” w Moskwie, i ona stała się pierwszym celem Czeki. Na trop polskich wywiadowców naprowadziły bolszewików zeznania kilku osób przypadkowo aresztowanych wiosną 1920 r. Czekistom udało się namierzyć w Moskwie tajne mieszkanie konspiracyjne por. Dobrzyńskiego, ale pierwsza próba aresztowania zakończyła się jego ucieczką. Fakt ten pozwolił Polakom na wydłużenie działalności wywiadowczej o kilka bardzo cennych miesięcy, podczas których decydowały się losy odrodzonej niedawno Polski walczącej o przetrwanie z bolszewicką Rosją. Jednakże poszukiwania prowadzone przez funkcjonariuszy Czeki stawały się coraz bardziej skuteczne, tak że pod koniec czerwca 1920 r. doszło, tym razem do udanego, schwytania por. Dobrzyńskiego[8].

W początkowym okresie śledztwa czekiści zastosowali typowe metody zdobywania informacji od aresztanta, czyli tortury, ale „Świerszcz” nie chciał niczego ujawnić. Próbował nawet popełnić samobójstwo, wyrywając pistolet jednemu z czekistów, ale w ostatniej chwili został powstrzymany[9]. Wobec nieskuteczności dalszych działań tego typu zmieniono nieoczekiwanie charakter przesłuchań. Pomysłodawcą był zastępca naczelnika Wydziału Operacyjnego Oddziału Specjalnego Czeki, Artur Christianowicz Artuzow[10], który prowadził sprawę wykrycia polskich rezydentur wywiadowczych. Poprawiono warunki więzienne, w których przebywał por. Dobrzyński. Jednocześnie zaczęto prowadzić z nim wielogodzinne rozmowy na tematy ideologiczne, polityczne i społeczne, usiłując dowieść, że prawdziwy socjalizm wprowadza partia bolszewicka w Rosji, a nie Piłsudski w Polsce, który rzekomo zdradza interesy swojej ojczyzny. W ten sposób czekiści zaczęli traktować por. Dobrzyńskiego nie jako wroga, a ideowego przeciwnika. W rozmowach uczestniczył osobiście Artuzow, a nawet Julian Marchlewski[11], przyszły szef Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski i sam przewodniczący Czeki Feliks Dzierżyński[12]. Faktycznie był to rodzaj propagandowego „prania mózgu”, mającego doprowadzić do dobrowolnej zmiany poglądów przez Polaka. Według rosyjskich źródeł por. Dobrzyński zgodził się ostatecznie na zdradę ojczyzny za cenę zgody czekistów na wypuszczenie na wolność i odesłanie do Polski tych członków jego siatki wywiadowczej, którzy działali ze względów patriotycznych[13].

W tej sytuacji Dzierżyński wpadł na pomysł, aby wykorzystać por. Dobrzyńskiego, który zmienił nazwisko na Sosnowski, do realizacji przebiegłego planu przeprowadzenia wśród polskich żołnierzy na froncie akcji dywersyjnej o charakterze propagandowym. W tym celu por. Dobrzyński napisał list otwarty skierowany do „towarzyszy i kolegów peowiaków”, w którym tłumaczył motywy przejścia na stronę bolszewików i wzywał ich do tego samego. W połowie lipca list został opublikowany przez prasę bolszewicką[14]. Następnie wraz z wysokimi funkcjonariuszami Czeki został przeniesiony na tyły Frontu Zachodniego, gdzie odwiedzał więzienia i obozy jenieckie, próbując skłonić osadzonych tam Polaków do współpracy z bolszewikami. Uczestniczył w tym również pod nazwiskiem Kijakowski por. Steckiewicz, były rezydent „dwójki” w Piotrogradzie, który po upadku placówki moskiewskiej został aresztowany i przewerbowany przez Czekę. Udało im się zwerbować kilkunastu doświadczonych działaczy POW. Wśród nich byli m.in. kpt. Wiktor Witkowski, por. Wacław Tabartowski, Karol Czyllok, Wacław Górski, Jerzy Żarski, Junona Singer-Przepielińska, Maria Niedźwiałowska, Irena Zaborska. Podpisali się oni pod odezwą, rozrzucaną z samolotów w tysiącach egzemplarzy nad polską linią frontu w połowie października 1920 r. Przedstawiali się jako „grupa członków POW w Rosji Sowieckiej”[15]. Historycy rosyjscy przeceniają demoralizujący wpływ odezwy na żołnierzy, a nawet polityków polskich[16]. W rzeczywistości nie miała ona żadnego wpływu na morale Wojska Polskiego, które w tym czasie prowadziło zwycięską kontrofensywę przeciwko Armii Czerwonej, dochodząc aż do białoruskiego Mińska. Ciekawostką jest natomiast, nie potwierdzony w polskich źródłach historycznych, udział por. Dobrzyńskiego w udaremnieniu rzekomego zamachu POW na Wschodzie na Michaiła Nikołajewicza Tuchaczewskiego[17], dowódcę Frontu Zachodniego[18].

Przewerbowanie obu rezydentów polskiego wywiadu wojskowego było jednym z pierwszych sukcesów sowieckich służb bezpieczeństwa publicznego, podobnie jak zinfiltrowanie i rozbicie siatek wywiadowczych POW. Zdrajcy pochodzący z szeregów Polskiej Organizacji Wojskowej zrobili w Związku Sowieckim poważne kariery służbowe. Ignacy Dobrzyński (Sosnowski) awansował do stopnia komisarza bezpieczeństwa państwowego 3 rangi (odpowiednik generała), dochodząc do stanowiska zastępcy naczelnika Oddziału Specjalnego GUGB NKWD. Wiktor Steckiewicz (Kijakowski) służył w wywiadzie zagranicznym INO OGPU, czyli następcy Czeki. Karol Czyllok (Roller) i Wacław Tabartowski (Górski) swoją karierę czekistowską kończyli z kolei w instytucjach nadzorujących zbrodniczy system gułagów. Maria Niedźwiałowska służyła w kontrwywiadzie OGPU. Junona Singer-Przepielińska wyszła natomiast za mąż za niemieckiego komunistę Ericha Takke (Take), po czym obydwoje zostali członkami rezydentury wywiadowczej w Berlinie. Po latach sprawiedliwość dosięgła jednak polskich renegatów. W okresie czystek stalinowskich w II połowie lat 30. zostali oni zamordowani przez swoich czekistowskich mocodawców. Jedynie Steckiewicz (Kijakowski) jako główny instruktor OGPU zginął kilka lat wcześniej w Mongolii podczas powstania religijnego[19]. Ironią losu jest fakt, że w wyniku tych samych czystek zginął ten, który zasłynął zwerbowaniem polskich wywiadowców, czyli Artur A. Artuzow.

Czekistowska akcja wykorzystania polskich zdrajców spod znaku POW była klasyczną operacją wywiadowczą o charakterze dywersji ideologicznej[20], choć nie zakończyła się dla bolszewików sukcesem. Jednakże zdrada części działaczy Polskiej Organizacji Wojskowej na Wschodzie umożliwiła im zlikwidowanie peowiackich struktur konspiracyjnych na terytorium Rosji Sowieckiej. W rezultacie wielu Polaków zostało zamordowanych lub zesłanych do obozów pracy (łagrów). Przykłady por. Dobrzyńskiego i por. Steckiewicza czy innych peowiaków, którzy przeszli na stronę ojczyzny proletariatu, stanowią natomiast dowód potęgi uwodzenia ideologii bolszewickiej, zwłaszcza w jej początkowym okresie istnienia.

Przypisy:

[1] Tomasz Nałęcz, Polska Organizacja Wojskowa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1984.

[2] Związek Walki Czynnej – zakonspirowana organizacja wojskowa założona pod zaborem austriackim w Galicji w 1908 r. Jej celem było przygotowanie walki o wyzwolenie Polski. Na jej czele stali Józef Piłsudski i Kazimierz Sosnkowski. Pod wpływem ZWC powstały jawne organizacje strzeleckie. W 1914 r. liczyła ponad 7 tys. osób działających na ziemiach polskich pod wszystkimi zaborami. Jej członkowie współtworzyli POW.
[3] Aleksander Holiczenko, Żołnierze tajnego frontu. Lista imienna KN3 POW – Wschód, 1914-1921, Centrum Badań Europy Wschodniej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2012, s. 9-10.
[4] Witold Rawski, Działalność Polskiej Organizacji Wojskowej w Moskwie, 1919-1920, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, nr 3 (245), Warszawa 2013, s. 101.
[5] Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją, Spekulacją i Nadużyciami Władzy – bolszewicki organ bezpieczeństwa państwowego utworzony w grudniu 1917 r. Odpowiadał za zaprowadzenie krwawego terroru początkowo na ziemiach rosyjskich, opanowanych przez bolszewików, a następnie całym terytorium Rosji Radzieckiej. Rozwiązany w grudniu 1921 r.
[6] A. Holiczenko, s. 9-10.
[7] Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego – komórka organizacyjna Sztabu Generalnego WP odpowiedzialna za zagadnienia związane z wywiadem i kontrwywiadem.
[87] Andrzej Krzak, Sprawa „Świerszcza” i „Wilka”. Por. Ignacy Dobrzyński vel tow. Sosnowski oraz Wiktor Steckiewicz vel tow. Kijakowski. Niektóre epizody z życia i działalności polskich renegatów, „Służby specjalne w systemie bezpieczeństwa państwa. Przeszłość – Teraźniejszość – Przyszłość. Materiały i studia”, red. Andrzej Krzak i Danuta Gibas – Krzak, Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, Szczecin – Warszawa 2012, s. 96-97.
[9] Ibidem, s. 98.
[10] Artur Christianowicz Artuzow (Frauczi) (1891 – 1937) – wysoki funkcjonariusz służb bezpieczeństwa państwowego ZSRR, rozstrzelany w wyniku czystek stalinowskich.
[11] Julian Marchlewski (1866 – 1925) – polski działacz rewolucyjny, współzałożyciel Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy, jeden z przywódców niemieckiego Związku Spartakusa, współtwórca Międzynarodówki Komunistycznej, przywódca Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski w Białymstoku.
[12] Feliks Dzierżyński (1877 – 1926) – polski działacz rewolucyjny, przewodniczący Wszechrosyjskiej Komisji Nadzwyczajnej do Walki z Kontrrewolucją, Spekulacją i Nadużyciami Władzy (Czeki), a następnie Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego (OGPU).
[13] Aleksandr Jewsiejewicz Chinsztejn, Tajny Łubianki, Ołma Media Grupp, Moskwa 2008, s. 119-120; Aleksandr Aleksandrowicz Zdanowicz, Swoi i czużije: Intrigi razwiedki, Ołma Press, Moskwa 2005, s. 229-232.
[14] A. Krzak, s. 101-102; Piotr Mitzner, Widmo POW, „Karta”, nr 11, Warszawa 1993, s. 21.
[15] A. Krzak, s. 102; P. Mitzner, s. 21-22.
[16] A. J. Chinsztejn, s. 119-120; A. A. Zdanowicz, s. 229-232.
[17] Michaił Nikołajewicz Tuchaczewski (1893 – 1937) – sowiecki dowódca wojskowy, teoretyk wojskowości, marszałek ZSRR w 1935 r., stracony w wyniku czystek stalinowskich.
[18] A. A. Zdanowicz, s. 232; Marina Łatyszewa, Krasnyj ksendz, http://www.agentura.ru/press/about/jointprojects/nacional/redksendz/ (dostęp w dniu 3.02.2015).
[19] A. Holiczenko, s. 79, 227, 329, 354.
[20] Dywersja ideologiczna (polityczna) – zespół form i metod w sferze ideologicznego oddziaływania (działania psychologiczne, operacje psychologiczne, wojna psychologiczna), kultury i propagandy dla spowodowania określonej atmosfery w społeczeństwie przez manipulację, dezinformację, a przez to podważenie wiary w dotychczasowy dorobek i program polityczny państwa. Ma znaczący wpływ na niszczenie morale żołnierza czy patriotyzmu społeczeństwa.

BIBLIOGRAFIA:
Publikacje:
1.    Tomasz Nałęcz, Polska Organizacja Wojskowa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1984.
2.    Aleksandr Aleksandrowicz Zdanowicz, Swoi i czużije: Intrigi razwiedki, Ołma Press, Moskwa 2005.
3.    Aleksandr Jewsiejewicz Chinsztejn, Tajny Łubianki, Ołma Media Grupp, Moskwa 2008.
4.    Aleksander Holiczenko, Żołnierze tajnego frontu. Lista imienna KN3 POW – Wschód, 1914-1921, Centrum Badań Europy Wschodniej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2012.
5.    Służby specjalne w systemie bezpieczeństwa państwa. Przeszłość – Teraźniejszość – Przyszłość. Materiały i studia, red. Andrzej Krzak i Danuta Gibas – Krzak, Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, Szczecin – Warszawa 2012.
Artykuły:
6.    Piotr Mitzner, Widmo POW, „Karta”, nr 11, Warszawa 1993.
7.    Witold Rawski, Działalność Polskiej Organizacji Wojskowej w Moskwie, 1919-1920, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, nr 3 (245), Warszawa 2013.
Publikacje internetowe:
8.    http://www.agentura.ru/press/about/jointprojects/nacional/redksendz/.

 

Notka biograficzna:
Robert Buliński – absolwent historii Uniwersytetu Warszawskiego. Pracownik administracji publicznej. Jego zainteresowania badawcze to: służby wywiadowcze II RP, polityka prometejska, biała emigracja rosyjska, „wschodnia” kolaboracja z III Rzeszą podczas II wojny światowej, opór antykomunistyczny w Polsce i innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej w okresie powojennym. Jest autorem 3 artykułów opublikowanych w „Tygodniku Solidarność”: "Niosąc ogień wolności" (Nr 16 (1225) z 13.04.2012), "Batalia o muzeum" (Nr 33 (1293) z 16.08.2013) i "Bohaterowie na kontrakcie" (Nr 36 (1296) z 6.09.2013).

Copyright © 2006-2015 ISSN 1899-8348

Top Desktop version