Józef Piłsudski i II Rzeczpospolita

Switch to desktop

22 Mar

Mehmet Emin Rasulzade – ojciec niepodległości Azerbejdżanu

  • Napisane przez  Robert Buliński

rasulzade

W latach 30. XX wieku w Warszawie mieszkał azerski emigrant, Mehmet Amin Rasulzade, który jest nazywany „ojcem niepodległości Azerbejdżanu”. Zaangażował się czynnie w działalność skierowanego przeciwko Związkowi Sowieckiemu ruchu prometejskiego, który był wspierany przez władze II Rzeczypospolitej. Życie Rasulzade stanowi odbicie gorzkich losów kaukaskich działaczy niepodległościowych, których marzenia ziściły się dopiero na początku lat 90., w wyniku rozpadu ZSRR.

Rasulzade urodził się 31 stycznia 1884 r. w wiosce Nowchany w rejonie Baku. Jego ojciec był duchownym, ale ze względu na liberalne poglądy skierował syna na naukę do świeckiej szkoły rosyjsko-muzułmańskiej. Po jej ukończeniu Rasulzade wstąpił do szkoły technicznej w Baku, ale jej nie ukończył. Podczas nauki zaangażował się w skierowaną przeciwko caratowi działalność rewolucyjną. W socjalizmie pociągało go szczególnie hasło równości wszystkich ludzi. W rezultacie jesienią 1904 r. współtworzył pierwszą na Zakaukaziu partię socjalistyczną Hummet[1]. Aktywnie uczestniczył w wydarzeniach rewolucyjnych lat 1905-1907, które ogarnęły dużą część Imperium Rosyjskiego[2]. Jego doświadczenia utwierdziły go w przekonaniu, że należy rozpocząć uświadamianie narodowe Azerów. Czynił to poprzez liczne artykuły, publikowane w miejscowej prasie. Szczególną uwagę zwracał na stworzenie narodowego systemu oświaty[3]. Zagrożony aresztowaniem przez carską Ochranę[4], wyjechał pod koniec 1908 r. do Iranu. Państwo to również stało się areną silnego ruchu rewolucyjnego wymierzonego w reżim szacha, w działaniach którego uczestniczył Rasulzade. We wrześniu 1910 r. wraz z grupą miejscowej inteligencji założył Irańską Partię Demokratyczną. Poza tym rozpoczął wydawanie gazety „Iran-e Nou” („Nowy Iran”), która była pierwszym w tym kraju periodykiem nowoczesnego, europejskiego typu[5].

Upadek rewolucji, a także rosyjskie naciski na władze irańskie, zmusiły Rasulzade w maju 1911 r. do udania się, tym razem, do Turcji. Rasulzade był wówczas wyznawcą idei panturkizmu, która głosiła jedność wszystkich ludów tureckojęzycznych, w tym i Azerów. W tym duchu pisał artykuły, a także działał w rozmaitych organizacjach w Stambule. Jednakże klęski wojenne Turcji w tym okresie (wojna z Włochami, I wojna bałkańska) związane z narastającym szybko kryzysem Imperium Osmańskiego przekreśliły marzenia panturkistów. W tej sytuacji Rasulzade uznał, że „pionierem nowoczesnej państwowości nie tylko w tureckim, ale całym świecie muzułmańskim” stanie się Azerbejdżan. Po ogłoszeniu przez władze rosyjskie amnestii w związku z 300-leciem rządów dynastii Romanowych, Rasulzade w 1913 r. powrócił do ojczyzny. Natychmiast wstąpił do partii Musawat[6], założonej 2 lata wcześniej. W krótkim czasie wyrósł na jej lidera i głównego ideologa. Jego działania nadały partii jednoznacznie narodowy charakter. Kontynuował również działalność publicystyczną, wydając kolejne książki poświęcone w dużym stopniu historii ludów azerskich. Rasulzade uwikłał się w tym czasie w silny spór z tymi działaczami azerbejdżańskimi, którzy opowiadali się za religijnym charakterem przyszłego państwa. Koncepcja ta przeważała w ruchu narodowym, ale Rasulzade udało się przeforsować pogląd o świeckim charakterze państwowości azerbejdżańskiej. Jego wszystkie działania były podporządkowane hasłu „przetransformowania wspólnoty w naród”, którego fundamentami były przywrócenie tradycji narodowej i rozpowszechnienie języka narodowego[7].

Wydarzeniem przełomowym w rozwoju azerbejdżańskiego ruchu narodowego były kolejne rewolucje w Rosji, które miały miejsce w ciągu 1917 r. Rewolucja lutowa przyniosła obywatelom Imperium Rosyjskiego możliwość swobodnego zrzeszania się w organizacje i związki. Sytuację tą postanowili wykorzystać także i Azerowie. Rasulzade wziął udział w I Wszechkaukaskim Zjeździe Muzułmańskim w Baku, a następnie I Wszechrosyjskim Zjeździe Muzułmańskim w Moskwie i II Zjeździe w Kazaniu. Opowiadał się za hasłem przyznania szerokiej autonomii narodom kaukaskim w ramach demokratycznej Rosji, zawiązując sojusz polityczny zarówno z islamistami, jak też socjalistami. W rezultacie zyskał wysokie uznanie przedstawicieli innych narodów kaukaskich, stając się faktycznie ich liderem. Ciekawostką jest fakt, że przedstawił on m.in. postulat zrównania praw kobiet muzułmańskich z mężczyznami[8]. Dalsze losy Rasulzade zdeterminowała sytuacja wewnętrzna Imperium Rosyjskiego związana z bolszewickim zamachem stanu i wybuchem wojny domowej. Taki rozwój wydarzeń zdruzgotał plany utworzenia federalnego państwa rosyjskiego. Narody kaukaskie postanowiły wybrać drogę niezależności, początkowo w wersji federacyjnej. Dlatego w lutym 1918 r. powstała Zakaukaska Demokratyczna Republika Federacyjna. Rasulzade był jednym z najaktywniejszych członków Sejmu Zakaukaskiego. Jednakże eksperyment federacyjny nie potrwał długo, gdyż już pod koniec maja Gruzini, odgrywający wiodącą rolę we władzach Republiki, ogłosili secesję i proklamowali własne państwo. W tej sytuacji pozostałe narody kaukaskie zdecydowały się na to samo.

Zrealizowało się marzenie Rasulzade. Powstała Demokratyczna Republika Azerbejdżanu, w której Musawat stał się główną partią polityczną[9]. Rasulzade stanął na czele Tymczasowej Rady Narodowej Azerbejdżanu, pełniąc faktycznie rolę prezydenta. Wynikało to z faktu uznania jego szczególnych zasług w dziele walki o niepodległą państwowość. Azerbejdżan borykał się z wieloma trudnościami natury zewnętrznej i wewnętrznej, dlatego Rasulzade doprowadził do zawarcia sojuszu z Imperium Osmańskim, którego jednym z punktów była możliwość wsparcia militarnego młodego państwa. Dzięki temu udało się zlikwidować śmiertelne zagrożenie ze strony bolszewickiej Komuny Bakijskiej[10]. Sojusz z Turcją zaktywizował jednak przeciwników niepodległości Azerbejdżanu, którzy opowiadali się za przyłączeniem do Imperium Osmańskiego. Stanowcze, a jednocześnie pragmatyczne działania podjęte przez Rasulzade doprowadziły do zażegnania kryzysu politycznego i tym samym uratowania młodej Republiki. Kolejnym problemem była postawa Białych Rosjan, nie uznających niezawisłości państw kaukaskich. Biali byli wspierani przez Wielką Brytanię, której wojska okupowały Baku. Dzięki staraniom Rasulzade na początku grudnia 1918 r. zostało zwołane pierwsze posiedzenie parlamentu, w którym zasiedli – oprócz przedstawicieli różnych azerbejdżańskich ugrupowań politycznych – miejscowi Ormianie i Rosjanie. Widząc brak poparcia ludności Baku dla Białych, Brytyjczycy pogodzili się z istnieniem niepodległego Azerbejdżanu, po czym przekazali władzę w Baku w ręce Azerów. Rasulzade odegrał decydującą rolę w początkowym okresie istnienia państwowości azerbejdżańskiej. Jego działania zapobiegły utracie cennej niepodległości i doprowadziły do jej wzmocnienia, dając władzom możliwość skupienia się na budowaniu struktur państwowych[11].

baku

Przedrewolucyjne Baku

Na początku 1919 r. Rasulzade przestał pełnić pierwszoplanową rolę polityczną w Demokratycznej Republice Azerbejdżanu, pozostając jedynie przywódcą Musawatu i członkiem parlamentu (zwanego Milli Szura), który uważał za fundament niepodległości. Jako lider frakcji musawatystów, posiadających najwięcej miejsc w parlamencie, opowiadał się za możliwie jak najbardziej republikańskim i demokratycznym charakterem Azerbejdżanu. I w tym kierunku szły jego działania, obliczone jednak na współdziałanie z innymi siłami politycznymi. Z drugiej strony Rasulzade kontynuował działalność publicystyczną nakierowaną na rozbudzanie świadomości narodowej Azerów. Uczestniczył między innymi w tzw. wieczorkach azerbejdżańskich organizowanych specjalnie w tym celu. Ogromną rolę przypisywał narodowemu systemowi oświaty. Był jednym z założycieli Bakijskiego Uniwersytetu Państwowego, mającego kształcić kadry naukowe Azerbejdżanu i stanowić centrum kulturalne państwa. Poza tym działał aktywnie na polu bezpieczeństwa narodowego, doprowadzając do podpisania sojuszu wojskowego z Gruzją i zorganizowania wsparcia militarnego dla Republiki Górskiej Północnego Kaukazu[12], zaatakowanej przez wojska Białych Rosjan gen. Antona Iwanowicza Denikina[13]. W sporze z Armenią o Górski Karabach twardo opowiadał się za jego przynależnością do Azerbejdżanu, na co m.in. powołują się obecne władze azerbejdżańskie[14]. Pod koniec kwietnia 1920 r. niepodległy byt Azerbejdżanu zakończył się jednak zajęciem państwa przez Armię Czerwoną. W ten sposób wszystkie starania Rasulzade i innych działaczy niepodległościowych legły w gruzach[15].

W obliczu terroru bolszewickiego Rasulzade, podobnie jak wielu innych Azerów, próbował wydostać się z podbitego kraju. W tym celu próbował przedostać się nielegalnie do wolnej jeszcze Gruzji, ale w jednej z górskich wiosek został schwytany przez funkcjonariuszy Czeki[16], po czym przewieziony do Baku[17]. Doszło wówczas do jednego z najbardziej ciekawych epizodów w życiu Rasulzade. Na początku listopada do Azerbejdżanu przybył w podróży inspekcyjnej Józef Stalin. Okazało się, że w młodości znał on Rasulzade, z którym zetknął się podczas działalności rewolucyjnej. Rodzina Rasulzade kilkakrotnie uratowała Stalina. W tej sytuacji przyszły dyktator ZSRR kazał zwolnić Rasulzade z więzienia, zabierając go ze sobą do Moskwy. Abstrahując od faktu, czy Stalinem kierowały osobiste motywy, najprawdopodobniej zamierzał on wykorzystać ogromny autorytet i popularność przywódcy Musawatu w celu skłonienia ludności Azerbejdżanu do uznania władzy bolszewickiej[18]. Rasulzade wprawdzie odmówił podjęcia pracy w Komisariacie Ludowym Spraw Narodowościowych, natomiast został wykładowcą języka perskiego i rosyjskiego w Instytucie Języków Wschodnich, który podlegał Komisariatowi. Publikował ponadto prace naukowe w specjalistycznym czasopiśmie naukowym. Faktycznie Rasulzade planował ucieczkę z Rosji Sowieckiej, co udało mu się zrealizować z pomocą byłych działaczy Musawatu latem 1922 r. Poprzez Finlandię udał się ponownie do Turcji[19].

W styczniu 1923 r. w Stambule Rasulzade napisał otwarte pismo skierowane do Stalina, w którym podziękował mu za swoje oswobodzenie, a jednocześnie wyraził sprzeciw wobec idei bolszewizmu. W zakończeniu pisma stwierdził, że narody tureckojęzyczne Kaukazu nigdy nie porzucą idei walki o niezależność od Moskwy. Efektem tej proklamacji było zabicie prawie wszystkich członków rodziny Rasulzade, którzy zamieszkiwali w ZSRR. W rezultacie przywódca Musawatu stał się jednym z najbardziej zawziętych emigracyjnych działaczy antykomunistycznych pochodzących z Kaukazu. Utworzył on w Stambule Zagraniczne Biuro Musawatu jako najwyższy organ przywódczy tej partii. W miejscowościach Turcji i Iranu, zamieszkiwanych przez duże skupiska Azerów, powstały miejscowe komitety partyjne. Wreszcie w 1924 r. stanął na czele Narodowego Centrum Azerbejdżanu, grupującego działaczy różnych azerbejdżańskich środowisk politycznych, a także bezpartyjnych. Jednak jego największą zasługą było zorganizowanie sieci emigracyjnej prasy azerbejdżańskiej, której głównym celem było propagowanie idei niepodległości Azerbejdżanu i konsolidowanie diaspory azerskiej wokół niej. Podstawowym pismem stała się gazeta „Yeni Kafkasiya” („Nowy Kaukaz”). Uzyskała ona takie znaczenie, że nawet sowiecka prasa była zmuszona reagować na jej artykuły. Ówczesny okres emigracji Rasulzade charakteryzował się ponadto bogatą twórczością publicystyczną, która skupiła się na analizie i popularyzacji myśli narodowej[20].

Bliska współpraca Turcji, rządzonej przez Mustafę Kemala Atatürka[21], ze Związkiem Sowieckim doprowadziła do kolejnego wydalenia Rasulzade za granicę. Początkowo przeniósł się do Rumunii, ale w 1932 r. zamieszkał w Polsce. Związał się z polskimi działaczami ruchu zwanego prometeizmem, który dążył do rozbicia Rosji na państwa narodowe. W tym celu prometeiści wspierali emigracje narodów nierosyjskich, w tym Azerów, podejmując kroki w kierunku ich konsolidacji i współpracy pomiędzy sobą[22]. Jeszcze w latach 20. Rasulzade kontaktował się z polskimi działaczami prometejskimi. Ponadto prowadził korespondencję z Józefem Piłsudskim. Jednym z tematów była służba w Wojsku Polskim azerbejdżańskich oficerów kontraktowych. Po przybyciu do Warszawy Rasulzade wszedł w skład Klubu „Prometeusz”, który skupiał reprezentantów diaspor emigracyjnych m.in. z Kaukazu. Ponadto przeniósł tutaj siedzibę Musawatu, organizując w 1936 r. zjazd partyjny. Kulminacją polskiego okresu w życiu Rasulzade było opublikowanie 2 lata później książki pt. „Azerbejdżan w walce o niepodległość”. Ciekawostką jest fakt, że ożenił się on z Polką o imieniu Wanda, która przyjęła nowe imię Lejla[23]. Jednym z jego głównych osiągnięć emigracyjnych było współtworzenie Paktu Konfederacji Kaukaskiej, podpisanego w 1934 r. w Brukseli, który odzwierciedlał poglądy Rasulzade dotyczące zacieśnienia współpracy narodów kaukaskich Azerbejdżanu, Gruzji i Północnego Kaukazu w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa sowieckiego[24].

Po zajęciu Polski przez wojska niemieckie jesienią 1939 r., Rasulzade wyjechał do Francji, zaś agresja III Rzeszy na to państwo wiosną 1940 r. wyrzuciła go do Londynu. Stamtąd udał się ostatecznie do Rumunii, osiadając w Bukareszcie. W 1942 r. otrzymał zaproszenie do przybycia do Berlina. W wyniku ataku na ZSRR Niemcy postanowili pozyskać do współpracy kaukaskich emigrantów politycznych głównie w celu sformowania po swojej stronie oddziałów wojskowych złożonych z byłych jeńców wojennych z Armii Czerwonej pochodzenia azerskiego, ormiańskiego, gruzińskiego i północnokaukaskiego. Ochotnicy byli grupowani w ramach tzw. Legionów Wschodnich, tworzonych m.in. na okupowanych ziemiach polskich. Rasulzade zajmował ostrożne stanowisko w kwestii propozycji niemieckich. Jednakże wraz z kilkoma innymi działaczami Musawatu przybył do Berlina, gdzie w jednym z hoteli odbyła się konferencja z udziałem czołowych działaczy nazistowskich. Gdy okazało się, że Niemcy nie są skłonni uznać przyszłej niepodległości Azerbejdżanu, Rasulzade powrócił do stolicy Rumunii. Podobna próba podjęta w 1943 r. również skończyła się kompletnym niepowodzeniem. Wbrew twierdzeniom wielu historyków rosyjskich o kolaboracji przywódcy Musawatu z III Rzeszą rzeczywistość wyglądała odmiennie[25].

Pod koniec wojny Rasulzade przyjechał do Monachium, gdzie założył Azerbejdżańską Wspólnotę Demokratyczną. Podstawowym jej zadaniem po kapitulacji Niemiec było uchronienie azerskich wojskowych walczących po stronie III Rzeszy przed przymusową deportacją do ZSRR. Porozumienia zachodnich aliantów z Sowietami wydawały czynić te starania bezcelowymi, aczkolwiek udało się uratować przed niechybną śmiercią ok. 1 tys. Azerów. Poza tym Rasulzade prowadził działania narodowościowe wśród nowej fali emigracyjnej z sowieckiego Azerbejdżanu[26]. W 1947 r. po raz trzeci przybył do Turcji, gdzie spędził ostatni okres swojego życia. W Ankarze odnowił Azerbejdżańskie Centrum Narodowe. Następnie założył Azerbejdżańskie Towarzystwo Kulturalne, skupiając się na działaniach publicystycznych. Starał się aktywizować młode pokolenie emigrantów[27]. Ponadto krótko przed śmiercią zaangażował się w sponsorowaną przez Amerykanów działalność antykomunistyczną, reprezentując emigrację azerbejdżańską w Antybolszewickim Bloku Narodów[28]. Wystąpił z odezwą do narodu azerbejdżańskiego w „Głosie Ameryki”. Próbował wreszcie powrócić do idei współpracy narodów kaukaskich, organizując w Monachium Konferencję Wszechkaukaską. Jego nadzwyczajną aktywność przerwała jednak śmierć 6 marca 1955 r. w wieku 71 lat. W ten sposób zakończyła się cała epoka w historii Azerów[29].

Rasulzade stał się symbolem walki o wolność Azerbejdżanu. Po odzyskaniu niepodległości przez to państwo w 1991 r., kolejni prezydenci zaczęli odwoływać się do jego tradycji. Powiedzenie Rasulzade: Bir kere yukselen bayraq, bir daha enmez! (Flaga raz podniesiona do góry, nigdy nie upadnie!) stało się mottem niezawisłego Azerbejdżanu.

Przypisy

[1] Muzułmańska Partia Socjaldemokratyczna Hummet – pierwsza azerbejdżańska partia polityczna, działająca w latach 1904-1920. Głosiła hasła rewolucyjne łączone z hasłami narodowościowymi. W lutym 1920 r., po połączeniu z mniejszymi ugrupowaniami lewicowymi, przekształciła się w Azerbejdżańską Partię Komunistyczną.

[2] Ajdyn Bałajew, Mamed Emin Rasulzade (1884 – 1995), Wydawnictwo Flinta, Moskwa 2009, s. 12-24.

[3] Shahla Kazimova, Portret polityczny Mehemmeda Emina Resulzade – więźnia sumienia, polityka, publicysty, „Nowy Prometeusz”, nr 4 (2013), s. 97-113.

[4]Ochrana, pełna nazwa: Oddział Ochrony i Porządku Publicznego – rosyjska tajna policja polityczna, działająca w latach 1881-1917.

[5] A. Bałajew, s. 24-25.

[6] Turecka Partia Federalistów Musawat – azerbejdżańska partia polityczna o charakterze narodowym, założona w 1911 r. Po zajęciu Azerbejdżanu przez Armię Czerwoną w 1920 r., działała na emigracji. Obecnie w Azerbejdżanie funkcjonuje od 1992 r. partia Musawat.

[7] A. Bałajew, s. 25-46.

[8] Ibidem, s. 50-66.

[9] Tadeusz Świętochowski, Azerbejdżan, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006, s. 66-67.

[10] Komuna Bakijska – bolszewicki twór państwowy w Baku i okolicach, istniejący od 25 kwietnia do 25 czerwca 1918 r. Zlikwidowany w wyniku interwencji wojskowej Turcji i Wielkiej Brytanii.

[11] A. Bałajew, s. 104-155.

[12] Republika Górska Północnego Kaukazu – organizm państwowy, istniejący od marca 1917 r. do czerwca 1920 r. na obszarze Kaukazu Północnego (Czeczenii, Inguszetii, Osetii Północnej i Dagestanu). Zlikwidowane w wyniku agresji Armii Czerwonej.

[13] Anton Iwanowicz Denikin (1872-1947) – rosyjski generał lejtnant, dowódca 4 Dywizji Strzeleckiej, VIII Korpusu Armijnego oraz Frontu Zachodniego i Frontu Południowo-Zachodniego podczas I wojny światowej, głównodowodzący wojskami Białych na południu Rosji podczas wojny domowej z bolszewikami, emigrant.

[14] A. Bałajew, s. 158-206.

[15] T. Świętochowski, s. 88-89.

[16] Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją, Spekulacją i Nadużyciami Władzy – bolszewicki organ bezpieczeństwa państwowego utworzony w grudniu 1917 r. Odpowiadał za zaprowadzenie krwawego terroru początkowo na ziemiach rosyjskich, opanowanych przez bolszewików, a następnie całym terytorium Rosji Radzieckiej. Rozwiązany w grudniu 1921 r.

[17] A. Bałajew, s. 213.

[18] Rasulzade Mamed Emin – politiczeskij diejatel’, odin iz sozdatielej ADR, żurnalist, [w:]

http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B5_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%AD%D0%BC%D0%B8%D0%BD_-_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C,_%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%B8%D0%B7_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%94%D0%A0,_%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82 (dostęp: 7.03.2015); A. Bałajew, s. 214-215.

[19] A. Bałajew, s. 216-218.

[20] A. Bałujew, s. 219-232.

[21] Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938) – pierwszy przywódca Republiki Turcji, obalił sułtanat w 1922 r., zostając dożywotnim prezydentem Turcji, prowadził modernizację i europeizację państwa, stworzył koncepcję kemalizmu.

[22] II Rzeczpospolita wobec ruchu prometejskiego, Wojskowe Teki Archiwalne, t. 4, 2013, s. 15-65.

[23] Shahla Kazimova, Prometeizm w poglądach i działalności M. E. Rasulzade, „Pro Georgia”, nr 20 (2010), s. 127-137; Nasiman Jagubłu, M. E. Rasulzade w emigracji, http://www.kaspiy.az/news.php?id=7743 (dostęp: 7.03.2015).

[24] A. Bałajew, s. 240-241.

[25] Ibidem, s. 253-257; T. Świętochowski, s. 123-124.

[26] A. Bałajew, s. 258-260.

[27] I siеgodnia nas pytajutsia zastawitʼ jеgo zabytʼ…, http://www.turkist.org/2011/01/blog-post_31.html (dostęp: 7.03.2015).

[28] Antybolszewicki Blok Narodów – antykomunistyczna organizacja międzynarodowa, powstała w 1946 r. w Monachium. Grupowała przedstawicieli emigracji ukraińskiej, białoruskiej, państw bałtyckich, kaukaskiej, kozackiej oraz narodów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej z Bałkan, a w późniejszym okresie wietnamskiej i kubańskiej. Była wspierana przez państwa zachodnie. Rozwiązana w 1996 r.

[29] A. Bałajew, s. 269-276.

 

Robert Buliński

Ostatnio zmieniany piątek, 24 kwiecień 2015 14:19

Copyright © 2006-2015 ISSN 1899-8348

Top Desktop version