Józef Piłsudski i II Rzeczpospolita

Switch to desktop

26 Kwi

Tatarzy litewscy – elita Krymu, Azerbejdżanu i Polski

  • Napisane przez  Robert Buliński

Generał Maciej Sulejman SulkiewiczWydarzenia rewolucyjne 1917 r. w Rosji doprowadziły do utworzenia Krymskiej Republiki Ludowej na Krymie. Ważną rolę w rozwoju tego państwa odegrali litewscy Tatarzy. Część z nich związała potem swoje losy z historią II Rzeczypospolitej.

W połowie maja 1920 r. emigracyjny przywódca narodowy Tatarów krymskich, Dżafer Sejdamet[1], złożył wniosek do Ligi Narodów z siedzibą w Genewie w sprawie objęcia Krymu mandatem przez państwo polskie. Był to jedynie gest symboliczny, gdyż Półwysep Krymski zajęty był przez wojska Białych Rosjan, w listopadzie 1920 r. wyrzuconych przez bolszewików, ale stanowi dowód na duże znaczenie odrodzonej II Rzeczypospolitej w dziejach krymskotatarskiego ruchu niepodległościowego. Sejdamet, przebywając od początku 1919 r. w Szwajcarii jako delegat parlamentu Tatarów krymskich, postanowił podjąć akcję dyplomatyczną w celu zwrócenia uwagi państw europejskich na kwestię odzyskania niepodległości przez Krymską Republikę Ludową. W tej sytuacji nawiązał kontakt z polskim poselstwem w stolicy Szwajcarii. Po zdobyciu Kijowa przez Wojsko Polskie 3 maja 1920 r., wysłał ponadto depeszę gratulacyjną do Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego. Działania Sejdameta zostały nagłośnione w prasie szwajcarskiej i francuskiej. W II połowie 1921 r. próbował on jeszcze raz zainteresować Ligę Narodów kwestią polskiego protektoratu nad Krymem, ale, oczywiście, bez skutku[2]. Ukoronowaniem niepodległościowych starań Sejdameta u Polaków było jego spotkanie z Piłsudskim 5 listopada 1920 r., poprzedzone wcześniejszymi rozmowami z liderami głównych partii politycznych[3].

Przywódca Tatarów krymskich na obczyźnie w okresie istnienia w latach 1917-1919 niepodległej państwowości krymskotatarskiej na Krymie pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych. Krymska Republika Ludowa była wytworem rewolucji lutowej 1917 r., podobnie jak szereg innych organizmów państwowych powstających na terytorium rozpadającego się Imperium Rosyjskiego. Pod koniec marca w Symferopolu odbył się kongres tatarski (kurułtaj), w wyniku którego utworzono Konstytuantę, domagającą się na razie autonomii politycznej i kulturalnej. Komitet Wykonawczy, sprawując funkcje władz rządowych, podjął jednak działania zmierzające do faktycznego przejęcia władzy na Krymie. Postulat utworzenia własnego państwa głosiła również krymskotatarska narodowa partia polityczna Milli Firka. Rozpoczęto formowanie sił zbrojnych. Narastające zagrożenie bolszewickie doprowadziło do zwołania Konstytuanty, która 24 listopada proklamowała w dawnej stolicy Chanatu Krymskiego Bakczysaraju niepodległą Krymską Republikę Ludową. Utworzono Dyrektoriat o uprawnieniach wykonawczych. Niepodległościowe działania Tatarów krymskich spotkały się jednak z reakcją bolszewików, których wojska zajęły Krym do końca stycznia 1918 r., likwidując państwo Tatarów krymskich[4].

 

flaga krlFlaga Krymskiej Republiki Ludowej

W wyniku zawarcia tzw. pokoju brzeskiego 3 marca 1918 r. pomiędzy władzami bolszewickimi a Niemcami i Austro-Węgrami na Krym na początku maja wkroczyły wojska niemieckie, przywracając tam władzę krymskotatarską. Ówczesny okres istnienia Krymskiej Republiki Ludowej wiąże się nierozerwalnie z osobą generała armii rosyjskiej Macieja (Matwieja) Sulejmana Sulkiewicza[5], byłego dowódcy I Muzułmańskiego Korpusu Armijnego na froncie rumuńskim, który objął funkcję premiera (jednocześnie był ministrem spraw wojskowych i marynarki oraz ministrem spraw wewnętrznych). Okres jego rządów, trwający do października, stanowił najpełniejszy rozkwit krymskotatarskiej niepodległości. Generał Sulkiewicz wydał szereg podstawowych aktów prawnych, jak ustawa o obywatelstwie krymskim, o językach urzędowych (tatarskim, rosyjskim i niemieckim), o zakazie nabywania gruntów przez cudzoziemców (będących własnością obywateli krymskich), o wakufach (muzułmańskich fundacjach religijnych), o organizacji senatu i sądu apelacyjnego, o reemigracji Tatarów z Turcji i Rumunii, o organizacji poszczególnych ministerstw. Starał się on prowadzić politykę równowagi zarówno wśród krymskotatarskich ugrupowań politycznych, jak też wśród różnych narodowości zamieszkujących Krym. Dlatego w jego gabinetach rządowych zasiadali – oprócz Tatarów – Rosjanie, Niemcy, Polacy czy Ormianie[6].

Jednym z fundamentów polityki Sulkiewicza było maksymalne rozbudzenie świadomości narodowej Tatarów krymskich. Będąc z pochodzenia Tatarem litewskim z Lidy, posłużył się swoimi pobratymcami z terenów byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, którzy przybyli z nim na Krym po rozwiązaniu przez Niemców Korpusu Muzułmańskiego. Objęli oni wiele ważnych stanowisk, stając się elitą nowo tworzonego państwa krymskiego. Zastępcą ministra spraw wojskowych został gen. Aleksander Miłkowski[7], ministrem sprawiedliwości – Aleksander Achmatowicz[8], zaś ministrem dóbr państwowych – Aleksander Bohuszewicz. Funkcję dyrektora kancelarii rządu pełnił Leon Najman Mirza Kryczyński[9]. Jego brat Olgierd[10] był prokuratorem okręgowym w Symferopolu. Aleksander Mucharski redagował gazetę „Krym”, będąc jednocześnie ważnym działaczem Milli Firka. Na Krymie działał Związek Tatarów Litewskich, na czele którego stał Edige Mustafa Szynkiewicz (Kyrymał)[11]. Wielu Tatarów litewskich współtworzyło uniwersytet w Symferopolu, mający stać się kuźnią przyszłych elit krymskotatarskich, a także służyło w armii krymskotatarskiej (m.in. ppor. Jahja Bajraszewski)[12]. Dowódcą batalionu ochrony rządu był rtm. Aleksander Połtorzycki, zaś komendantem policji w Symferopolu – ppłk Mustafa Smolski. Dwóch wojskowych stało z kolei na czele okręgów administracji krymskiej – płk Bazarewicz i płk Sobolewski[13].

Po upadku ostatniego gabinetu rządowego gen. Sulkiewicza pod koniec października 1918 r., losy Krymskiej Republiki Ludowej potoczyły się tragicznie. W wyniku wycofania się wojsk niemieckich z Krymu, związanego z zakończeniem I wojny światowej, na terytorium państwa krymskotatarskiego wkroczyły wojska Białych Rosjan gen. Antona Iwanowicza Denikina[14], który opowiadał się za hasłem „jednej, niepodzielnej i wielkiej Rosji”. Pomimo tego do kwietnia 1919 r. funkcjonowały jeszcze władze krymskotatarskie, kiedy Półwysep Krymski na krótko przejęli bolszewicy, próbując pozyskać sobie ludność półwyspu. Na Krym powrócili jednak Biali Rosjanie, zakazując tym razem aktywności politycznej ze strony Tatarów krymskich. W marcu 1920 r. reżim gen. Denikina został zastąpiony przez bardziej liberalne rządy gen. Piotra Nikołajewicza Wrangla[15], opowiadającego się wprawdzie jedynie za autonomią krymskotatarską. Dotrwały one do listopada, kiedy Armia Czerwona odzyskała ostatecznie Krym. Bolszewicy natychmiast rozpoczęli krwawą falę terroru i represji, zabijając kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców półwyspu[16].

Większości Tatarów litewskich z gen. Sulkiewiczem na czele udało się wcześniej wyjechać z Krymu. Część z nich próbowała kontynuować działalność państwową w muzułmańskiej Azerbejdżańskiej Republice Ludowej. Generał Sulkiewicz objął funkcję szefa Sztabu Generalnego azerbejdżańskich sił zbrojnych. Olgierd Kryczyński został zastępcą ministra sprawiedliwości. Na początku 1920 r. mianowano go delegatem na konferencję pokojową państw Zakaukazia w gruzińskim Tyflisie, na której przedstawił projekt utworzenia konfederacji Azerbejdżanu, Armenii i Gruzji, aby skuteczniej przeciwstawić się zagrożeniu bolszewickiemu. Natomiast jego brat Leon – podobnie, jak na Krymie – ponownie kierował kancelarią rządu. Jednakże w kwietniu Azerbejdżan podbiła Armia Czerwona, co skończyło się rozstrzelaniem dla gen. Sulkiewicza. Reszta Tatarów litewskich zdołała przedostać się do Polski[17].

W II Rzeczypospolitej najwyższe godności polityczne osiągnął były minister sprawiedliwości Aleksander Achmatowicz. W latach 1928-1930 z ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR) był wybrany senatorem RP. Ponadto działał w organizacjach tatarskich. W 1923 r. przewodniczył obradom Wszechpolskiego Zjazdu Muzułmańskiego w Wilnie. Był także autorem szeregu prac naukowych z zakresu prawa cywilnego i aspektów prawnych Koranu[18]. Szczególną aktywność w życiu Tatarów litewskich przejawiali ponadto bracia Kryczyńscy, obaj wybitni prawnicy. Leon Kryczyński był organizatorem Narodowego Muzeum Tatarskiego, Narodowego Archiwum Tatarskiego i Narodowej Biblioteki Tatarskiej w Wilnie. W latach 1930-1939 wydawał „Rocznik Tatarski”, czasopismo naukowe, literackie i społeczne traktujące o historii i tradycji polskich Tatarów. Wreszcie był autorem „Bibliografii historii Tatarów Polskich”. Z kolei Olgierd Kryczyński od 1926 r. był przewodniczącym Centralnej Rady Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów RP, którego Leon był sekretarzem. W 1931 r. wraz z bratem i Achmatowiczem zorganizował w Wilnie Wszechpolską Konferencję Prawników Muzułmanów. Rok później został mianowany prokuratorem Sądu Najwyższego RP[19].

Tatarzy litewscy zaangażowali się w działalność ruchu prometejskiego, który wyrażał się we współpracy władz II RP z emigracją nierosyjską pochodzącą z terytorium byłego Imperium Rosyjskiego w celu rozbicia Związku Sowieckiego na państwa narodowe[20]. Było to związane z ideologią mesjanizmu tatarskiego, jak też ich kontaktami międzynarodowymi. Bliską współpracę z Instytutem Wschodnim w Warszawie i Instytutem Naukowo-Badawczym Europy Wschodniej w Wilnie, czyli czołowymi polskimi placówkami prometejskimi, prowadzili bracia Kryczyńscy[21]. Koło Młodzieży Tatarskiej współdziałało z Orientalistycznym Kołem Młodych istniejącym przy Instytucie Wschodnim, skupiającym przedstawicieli młodego pokolenia emigracji kaukaskiej i muzułmańskiej. Pośrednikiem w tych kontaktach był Edige Szynkiewicz (Kyrymał), syn wielkiego muftiego muzułmanów II RP, Jakuba Szynkiewicza[22]. Tematyka prometejska dosyć często pojawiała się na łamach czasopism tatarskich. Wreszcie Tatarzy litewscy współpracowali z emigrantami tatarskimi z Rosji, zarówno Tatarami krymskimi, jak też Tatarami nadwołżańskimi[23].

Robert Buliński

 

BIBLIOGRAFIA

Publikacje:

Jan Tyszkiewicz, Z historii Tatarów polskich 1794-1944. Zbiór szkiców z aneksami źródłowymi, Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku, Pułtusk 1998.

Selim Chazbijewicz, Awdet czyli Powrót: walka polityczna Tatarów krymskich o zachowanie tożsamości narodowej i niepodległość państwa po II wojnie światowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2001.

Tadeusz Świętochowski, Azerbejdżan, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006.

Artykuły:

Dżafer Sejdamet, Moje wspomnienie z rozmowy z Marszałkiem Józefem Piłsudskim, „Niepodległość”, t. 2 (1950).

Selim Chazbijewicz, Ideologie muzułmanów polskich w latach 1918-1939, „Rocznik Tatarów Polskich”, nr 1 (1993).

Jan Tyszkiewicz, Olgierd, Leon i Stanisław Kryczyńscy, działacze kulturalni i badacze przeszłości Tatarów, „Rocznik Tatarów Polskich”, nr 1 (1993).

Selim Chazbijewicz, Tatarzy polscy w ruchu prometejskim, „Nowy Prometeusz”, nr 2 (2012).

Paweł Libera, Dżafer Sejdamet do Marszałka Józefa Piłsudskiego w sprawie objęcia mandatu nad Krymem przez Polskę, „Nowy Prometeusz”, nr 2 (2012).

II Rzeczpospolita wobec ruchu prometejskiego, „Wojskowe Teki Archiwalne”, t. 4 (2013).

Publikacje internetowe:

http://histmag.org/Kwestia-niepodleglosci-Tatarow-krymskich-w-latach-1917-1921-885

https://www.senat.edu.pl/senat/senatorowie-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/aleksander-achmatowicz

Zdjęcia: Wikipedia

Przypisy

[1] Dżafer Sejdamet (1889-1960) – działacz narodowy Tatarów krymskich, pisarz i publicysta, uczestnik I wojny światowej w składzie armii rosyjskiej, przywódca krymskotatarskiej partii politycznej Milli Firka, minister spraw zagranicznych Krymskiej Republiki Ludowej w 1918 r., do końca życia na emigracji.

[2] Paweł Libera, Dżafer Sejdamet do Marszałka Józefa Piłsudskiego w sprawie objęcia mandatu nad Krymem przez Polskę, „Nowy Prometeusz”, nr 2 (2012), s. 317-319.

[3] Dżafer Sejdamet, Moje wspomnienie z rozmowy z Marszałkiem Józefem Piłsudskim, „Niepodległość”, t. 2 (1950), s. 41-50.

[4] Dariusz Wierzchoś, Kwestia niepodległości Tatarów krymskich w latach 1917–1921, http://histmag.org/Kwestia-niepodleglosci-Tatarow-krymskich-w-latach-1917-1921-885 (dostęp: 11.04.2015).

[5] Maciej Sulejman Sulkiewicz (1865-1920) – generał lejtnant armii rosyjskiej, dowódca 33 Dywizji Piechoty, XXXVII Korpusu Armijnego, a następnie I Muzułmańskiego Korpusu Armijnego podczas I wojny światowej, premier rządu Krymskiej Republiki Ludowej od czerwca do października 1918 r., szef sztabu armii azerbejdżańskiej w latach 1918-1920, rozstrzelany przez bolszewików.

[6] Selim Chazbijewicz, Awdet czyli Powrót: walka polityczna Tatarów krymskich o zachowanie tożsamości narodowej i niepodległość państwa po II wojnie światowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2001, s. 52-57.

[7] Aleksander Miłkowski (1873-?) – generał major, dowódca 5 Polowego Dywizjonu Artylerii Ciężkiej, 10 Samodzielnego Dywizjonu Artylerii Ciężkiej, a następnie 1 Brygady Artylerii podczas I wojny światowej, oficer wojsk Białych Rosjan, zastępca ministra spraw wojskowych w rządzie Krymskiej Republiki Ludowej, powrócił do Rosji Radzieckiej pod koniec 1921 r., represjonowany.

[8] Aleksander Achmatowicz (1865-1944) – prawnik w okresie Imperium Rosyjskiego, wiceprokurator Departamentu Cywilnego Senatu Rządzącego w Petersburgu i prokurator Sądu Kasacyjnego dla Królestwa Polskiego w latach 1914-1917, minister sprawiedliwości w rządzie Krymskiej Republiki Ludowej, pomysłodawca Pułku Jazdy Tatarskiej w 1919 r., senator RP w latach 1928-1930, tatarski działacz społeczny.

[9] Leon Najman Mirza Kryczyński (1887-1940) – prezes Piotrogradzkiego Klubu Muzułmańskiego w latach 1917-1918, dyrektor kancelarii rządu Krymskiej Republiki Ludowej, a następnie kancelarii rządu Azerbejdżańskiej Republiki Ludowej, prawnik, historyk i tatarski działacz społeczny w okresie II Rzeczypospolitej, rozstrzelany przez Niemców.

[10] Olgierd Najman Mirza Kryczyński (1884-1941) – prokurator okręgowy w Krymskiej Republice Ludowej, wiceminister sprawiedliwości rządu Azerbejdżańskiej Republiki Ludowej w latach 1919-1920, prawnik i tatarski działacz społeczny w okresie II Rzeczypospolitej, prokurator Sądu Najwyższego RP, zamordowany przez Sowietów.

[11] Edige Mustafa Kyrymał (Szynkiewicz) (1911-1980) – emigrant do 1934 r., później mieszkał w Wilnie, po 1939 r. wyjechał do Turcji, przewodniczący Symferopolskiego Komitetu Narodowego na okupowanym Krymie w latach 1942-1943, a następnie Biura Krymskotatarskiego w Berlinie w latach 1943-1945, współpracownik Instytutu Badań nad Historią i Kulturą ZSRR w Monachium w okresie powojennym.

[12] S. Chazbijewicz, Awdet czyli Powrót …, s. 55.

[13] Jan Tyszkiewicz, Z historii Tatarów polskich 1794-1944. Zbiór szkiców z aneksami źródłowymi, Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku, Pułtusk 1998, s. 105.

[14] Anton Iwanowicz Denikin (1872-1947) – generał lejtnant, dowódca 4 Dywizji Strzeleckiej, VIII Korpusu Armijnego oraz Frontu Zachodniego i Frontu Południowo-Zachodniego podczas I wojny światowej, głównodowodzący wojskami Białych na południu Rosji podczas wojny domowej z bolszewikami, emigrant.

[15] Piotr Nikołajewicz Wrangel (1878-1928) – generał lejtnant, uczestnik I wojny światowej, dowódca 7 Dywizji Kawalerii, a następnie Mieszanego Korpusu Kawalerii, dowódca Armii Ochotniczej, Kaukaskiej Armii Ochotniczej, a następnie Armii Rosyjskiej na Krymie w latach 1919-1920, emigrant.

[16] S. Chazbijewicz, Awdet czyli Powrót …, s. 57-58.

[17] Tadeusz Świętochowski, Azerbejdżan, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006, s. 76-91.

[18] Krótka notka biograficzna na stronie internetowej Kancelarii Senatu RP https://www.senat.edu.pl/senat/senatorowie-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/aleksander-achmatowicz (dostęp: 28.03.2015).

[19] Jan Tyszkiewicz, Olgierd, Leon i Stanisław Kryczyńscy, działacze kulturalni i badacze przeszłości Tatarów, „Rocznik Tatarów Polskich”, nr 1 (1993), s. 5-14.

[20] II Rzeczpospolita wobec ruchu prometejskiego, „Wojskowe Teki Archiwalne”, t. 4 (2013), s. 17.

[21] Selim Chazbijewicz, Tatarzy polscy w ruchu prometejskim, „Nowy Prometeusz”, nr 2 (2012), s. 199-207.

[22] Jakub Szynkiewicz (1884-1966) – wielki mufti muzułmanów II RP i przewodniczący Muzułmańskiego Związku Religijnego w RP od 1925 r., współpracownik władz III Rzeszy podczas II wojny światowej, organizator Związku Młodzieży Tatarskiej w 1944 r., emigrant.

[23] Selim Chazbijewicz, Ideologie muzułmanów polskich w latach 1918-1939, „Rocznik Tatarów Polskich”, nr 1 (1993), s. 31-36.

 

Ostatnio zmieniany niedziela, 26 kwiecień 2015 19:11

Copyright © 2006-2015 ISSN 1899-8348

Top Desktop version