Józef Piłsudski i II Rzeczpospolita

Switch to desktop

25 Paź

Ayaz Ishaki – tatarski działacz prometejski

  • Napisane przez  Robert Buliński

ayaz ishakiHasła prometeizmu, czyli idei dążącej do wyzwolenia nierosyjskich narodów ZSRR spod reżimu sowieckiego, były popularne w okresie II Rzeczypospolitej. Ich wyrazicielami byli piłsudczycy, którzy w wyniku zamachu majowego 1926 r. przejęli władzę w Polsce. Wspierali oni niepodległościowych emigrantów ze Związku Sowieckiego. Jednym z nich był czołowy działacz Tatarów nadwołżańskich Ayaz Ishaki.

Ayaz Ishaki urodził się 23 lutego 1878 r. w jednej ze wsi Tatarstanu. Pochodził z rodziny etnicznych Tatarów nadwołżańskich. Jego ojciec był islamskim mułłą. Dlatego skierował swojego syna na naukę w medresie, czyli szkole koranicznej w Czystopolu. Jednakże kariera wiejskiego duchownego nie odpowiadała A. Ishakiemu, więc w tajemnicy przed rodziną w 1893 r. rozpoczął edukację w „postępowej” medresie w Kazaniu. Była to szkoła, która oprócz tradycyjnych przedmiotów religijnych wprowadziła elementy nauczania nowoczesnego. Z kolei od 1898 r. A. Ishaki kontynuował naukę w tatarskiej średniej szkole pedagogicznej w Kazaniu, zapoznając się z literaturą rosyjską i obcojęzyczną. W tym czasie zadebiutował literacko w wieku 17 lat opowiadaniem pt. „Кэлэпушче кыз” („Mistrzyni dziecięcych czapeczek”). Opublikowany w miejscowej prasie utwór tak bardzo spodobał się czytelnikom, że autor uzyskał dużą popularność. W ten sposób rozpoczęła się bogata twórczość literacka A. Ishakiego, trwająca do końca jego życia. Po ukończeniu nauki w 1902 r., stanął przed dylematem wyboru dalszej drogi życia. Początkowo objął posadę nauczyciela świeckich przedmiotów (arytmetyki, geometrii, botaniki i języka rosyjskiego) w medresie w Orenburgu, ale nowatorskie inicjatywy i zainicjowanie dysput intelektualnych wśród uczniów zraziło do niego kadrę nauczycielską. Po roku został zwolniony, w rezultacie czego powrócił do Kazania, gdzie skupił się na pisaniu bardzo ważnej dla siebie powieści pt. „Ике йоз елдан сон инкыйраз” („Wymarcie w ciągu 200 lat”). Wyrażała ona obawy 25-letniego pisarza związane z możliwością zniknięcia Tatarów jako narodu. Praca nad niniejszą książką uświadomiła I. Ishakiemu konieczność powiązania przyszłości społeczności tatarskiej ze światem rosyjskim. Były to poglądy, które na przełomie XIX i XX w. wyrażało wielu ówczesnych młodych intelektualistów tatarskich.

W pierwszych latach XX w. A. Ishaki zaangażował się aktywnie w działalność polityczną. Jeszcze podczas nauki w Kazaniu współtworzył tajną organizację młodzieżową i redagował gazetę rękopiśmienną „Тэрэккый” („Postęp”). Nie dał się uwieść ideologii bolszewickiej, sympatyzując z hasłami głoszonymi przez Partię Socjalistów – Rewolucjonistów (tzw. eserowców). Uczestniczył w wydarzeniach rewolucyjnych 1905 r., biorąc udział w licznych wiecach i demonstracjach. Rozpoczął wydawanie gazety „Тан йолдызы” („Zorza poranna”), która stała się pierwszym periodykiem o charakterze socjalistycznym ukazującym się w języku tatarskim. Jej dewizą było zdanie: „Tylko w twardej walce zdobędziesz swoje prawo”, które nawiązywało bezpośrednio do hasła programowego eserowców. W sierpniu 1905 r. A. Ishaki brał udział w I zjeździe muzułmańskim w Niżnym Nowogrodzie jako lider grupy tatarskich socjalistów. Jego dotychczasowa działalność doprowadziła do tego, że stał się jednym z przywódców narodowych Tatarów nadwołżańskich. Inny tatarski działacz Jusuf Akczura nazwał go cyt.: „żarliwym bojownikiem o naród, najbardziej krystalicznym i bezinteresownym obrońcą jej ideałów”. W 1906 r. A. Ishaki został zmuszony do powrotu do rodzinnej wioski, gdzie poddano go nadzorowi policji. Następnie władze carskie aresztowały go na okres 1 miesiąca, co było bezpośrednio związane z wystawieniem jego kandydatury w wyborach do II Dumy Państwowej w 1907 r. Po szybkim rozwiązaniu Dumy przez władze carskie A. Ishaki został ponownie aresztowany, tym razem na okres pół roku, po czym skazano go na karę zsyłki w guberni archangielskiej. Mając dużo wolnego czasu, poświęcił go napisaniu kolejnych opowiadań, powieści, dramatów i sztuk teatralnych. Był też autorem pamfletów wymierzonych w rzeczywistość carskiej Rosji[1]. Ciekawostką jest informacja podawana w części biografii A. Ishakiego dotycząca wspólnego odbywania kary z Józefem Piłsudskim, co miałoby być podstawą późniejszych kontaktów działacza tatarskiego z przyszłym Marszałkiem Polski. Jest to jednak ewidentna pomyłka rosyjskich i tatarskich historyków, gdyż J. Piłsudski odbywał karę zsyłki wcześniej (w latach 1887-1892) we wschodniej części Syberii[2].

W 1908 r. A. Ishaki napisał pismo do władz carskich z prośbą o dalsze odbywanie kary zsyłki za granicą. Nie mogąc jednak doczekać się odpowiedzi, zbiegł do Sankt Petersburga, a stamtąd do Turcji. W Stambule związał się z diasporą tatarską, prowadząc działalność publicystyczną gorąco krytykującą dynastię osmańską za zacofanie i niechęć do wprowadzenia postępowych reform. Ocenił krytycznie rewolucję młodoturecką, która jego zdaniem niewiele zmieniła. Na okres turecki przypada ponadto ożywiona korespondencja A. Ishakiego z legendarnym pisarzem Maksymem Gorkim, który bardzo pozytywnie oceniał jego twórczość literacką. Tymczasem A. Ishaki powrócił do Rosji. Początkowo ukrywał się, ale w 1911 r. został aresztowany w Sankt Petersburgu, a rok później skazany na ponowną zsyłkę. Jednakże w 1913 r. z okazji 300-lecia dynastii Romanowów została ogłoszona amnestia dla więźniów politycznych, w wyniku której A. Ishaki mógł opuścić miejsce dotychczasowego pobytu. Ponieważ nie pozwolono mu jednak powrócić do Tatarstanu, zamieszkał w Sankt Petersburgu. Potem przeniósł się do Moskwy, a w końcu powrócił do Kazania. Zajmował się redagowaniem gazety „Иль” („Ojczyzna”), a po jej zamknięciu przez władze carskie w 1915 r. kolejnym pismem „Сюз” („Słowo”).

herb tatarstanuRewolucja lutowa 1917 r. stanowiła przełomowy okres w życiu A. Ishakiego, podobnie jak innych działaczy nierosyjskich narodów Imperium Rosyjskiego. Wydarzenia rewolucyjne doprowadziły do zmiany dotychczasowych poglądów działacza tatarskiego. Porzucił on idee rewolucyjne, przechodząc na pozycje nacjonalistyczne. Głównym hasłem stała się obecnie dla niego „jedność narodowa” realizowana poprzez połączenie idei islamizmu, demokracji i prawa narodów do samostanowienia. W ten sposób propagował „europejską drogę rozwoju narodowego” narodu tatarskiego, wiążąc ją z duchem muzułmańskiego „odrodzenia”. W maju 1917 r. A. Ishaki uczestniczył w Moskwie we wszechrosyjskim zjeździe muzułmańskim, który przyjął koncepcję federacyjną dla przyszłej demokratycznej Rosji. Latem 1917 r. w Kazaniu rozpoczęły się działania niepodległościowe Tatarów nadwołżańskich, które na przełomie 1917/1918 r. doprowadziły w Ufie do proklamowania na obszarach guberni kazańskiej, ufimskiej i orenburskiej państwa Idel-Ural. Nowo powstałą państwowość tatarską poparli Czuwasze, Baszkirowie i Maryjczycy. Ayaz Ishaki objął funkcję ministra spraw wewnętrznych. Idel-Ural był jednak zwalczany przez „białych” Rosjan, wyznających zasadę „jednej, wielkiej i niepodzielnej Rosji”, a także bolszewików stojących na pozycji ogólnoświatowej rewolucji proletariackiej. W rezultacie część działaczy tatarskich została aresztowana (niektórych zamordowano), a pozostali przeszli do konspiracji. Działania władz adm. Aleksandra Kołczaka, który ogłosił się „wielkorządcą państwa rosyjskiego”, doprowadziły z kolei do rozbicia jedności narodowej Tatarów nadwołżańskich z innymi islamskimi narodami. W 1919 r. A. Ishaki został tajnie wysłany na pokojową konferencję wersalską we Francji jako przedstawiciel Idel-Uralu, co zapoczątkowało emigracyjny okres jego życia[3].

Początkowo przebywał w Harbinie, ale szybko przeniósł się do Europy. Mieszkał krótko w Pradze w 1920 r., po czym przeniósł się do Francji. Od 1923 r. mieszkał w Berlinie, angażując się w aktywnie w działalność emigracji tatarskiej. Działał w Klubie „Turan”, skupiającym muzułmańskich emigrantów z terenów Rosji. W 1925 r. udał się do Turcji, a następnie do Finlandii[4]. Od grudnia 1928 r. współredagował w Berlinie czasopismo „Милли юл” (później „Яңа милли юл”, pol. „Nowa Droga Narodowa”), do którego pisali emigranci tatarscy, baszkirscy i kazachscy. Opisywali oni głównie sytuację diaspory tatarskiej, a także analizowali problemy Tatarów i innych narodów tatarskojęzycznych w ZSRR. Ponadto był autorem artykułów w gazecie „Азат Шәрык”, wychodzącej od 1923 r. Jego głównym celem było zdemaskowanie sowieckiej polityki prowadzonej w stosunku do narodów tureckojęzycznych ZSRR. Ayaz Ishaki już wtedy nawiązał kontakty z Oddziałem II Sztabu Generalnego WP, czyli polskim wywiadem wojskowym, który finansował „Милли юл”, a nawet kolportował go tajnie w ZSRR poprzez personel ambasady w Moskwie[5]. Ponadto kontynuował karierę pisarską. Jedną z jego ówczesnych głównych publikacji była książka pt. „Idel-Ural”, wydana w różnych językach (po tatarsku w Berlinie w 1933 r., po rosyjsku i francusku w Paryżu w tym samym roku, po japońsku w Tokio w 1934 r. i po polsku w Warszawie w 1938 r.). Na tle historii Tatarów nadwołżańskich autor przedstawił w tej publikacji problemy związane z krótkotrwałym istnieniem państwowości tatarskiej po 1917 r., a także przyszłością narodu tatarskiego[6]. Część ostatnich lat emigracji okresu międzywojennego A. Ishaki spędził w Mukdenie w marionetkowym państwie Mandżukuo, gdzie w 1935 r. wydawał kilka miesięcy kolejną gazetę „Милли байрак” („Barwy narodowe”). W tym czasie został wybrany przez zwołany z jego inicjatywy Narodowy Kurułtaj przewodniczącym Tatarskiego Zgromadzenia Narodowego na uchodźstwie.

Szczególnie ważną rolę w życiu A. Ishakiego odegrały lata spędzone w II Rzeczypospolitej. Do Polski emigracyjny działacz tatarski przybył w 1927 r. Rok później w Warszawie utworzył niepodległościowy Komitet Idel-Ural, starając się scentralizować działania tatarskiej emigracji. W tym czasie zainteresował się bliżej losem i historią polskich Tatarów, nawiązując współpracę z redakcją „Rocznika Tatarskiego” (wydawanego w latach 1932-1939). Opublikował tam artykuł pt. „Narodowe zadania polskich Tatarów”[7]. W tekście tym wskazał na konieczność udziału polskich Tatarów w ruchu prometejskim, a także w walce politycznej narodów muzułmańskich Rosji o wyzwolenie narodowe i polityczną suwerenność. Rozumiał to właśnie jako narodowe zadanie polskich Tatarów. Z kolei w grudniu 1928 r. brał udział w I Zjeździe Wszechpolskim Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów RP. Polska społeczność tatarska odpłaciła się A. Ishakowi, organizując uroczyście w 1931 r. w Wilnie jubileusz 25-lecia jego działalności publicystycznej[8]. Objął on funkcję wykładowcy w studium dialektów tatarskich w warszawskim Instytucie Wschodnim[9]. Ponadto zaangażował się bardzo aktywnie w działalność Klubu „Prometeusz”, założonego w Warszawie z inicjatywy polskiego wywiadu wojskowego, czyli tzw. „dwójki”. Skupiał on przedstawicieli emigracji nierosyjskich narodów ZSRR, dążąc do rozbicia Związku Sowieckiego na mniejsze państwa narodowe. Ayaz Ishaki stał się jednym z czołowych działaczy prometejskich, wchodząc w skład zarządu Klubu. Napisał kilka artykułów do organu prasowego „Le Prométhée”, wydawanego od 1926 r. w Paryżu[10]. W 1930 r. odbył podróż do Finlandii, podczas której – oprócz nawiązania kontaktów z miejscową diasporą tatarską – realizował zadanie „dwójki” dotyczące przyciągnięcia przedstawicieli Karelów i Ingrów (narodów ugrofińskich zamieszkujących obszary północno-zachodnie ZSRR) do ruchu prometejskiego[11]. Z kolei w latach 1934-1938 wyjechał na Daleki Wschód w celu zjednoczenia tamtejszej emigracji narodów tatarskojęzycznych wokół idei Idel-Uralu. Była to podróż o charakterze prywatnym, podczas której jednakże A. Ishaki wykonywał także zadania „prometeuszowskie”. Początkowo przebywał w Japonii, gdzie zorganizował w 1934 r. w Kobe wszechjapoński zjazd organizacji Idel-Ural. W tym samym roku wyjechał do Korei, a potem do Mandżurii, na terytorium której istniało projapońskie państwo Mandżukuo[12].

Ostatnie lata przed wybuchem II wojny świata A. Ishaki spędził ponownie w Polsce, kontynuując działalność w ruchu prometejskim. Po wtargnięciu wojsk niemieckich w granice II Rzeczypospolitej 1 września 1939 r., przy pomocy dyplomatów tureckich wyjechał do Londynu. Przez pewien czas przebywał w Paryżu, ale ostatecznie zamieszkał w Turcji, żyjąc tam do śmierci w Ankarze w 1954 r. Końcowy okres swojego życia poświęcił aktywności politycznej i twórczości literackiej[13]. Ogółem napisał około 60 powieści, opowiadań, dramatów i sztuk teatralnych w różnych językach, w których opisywał chlubną przeszłość narodu tatarskiego, a także współczesne problemy Tatarów. Zwracał szczególną uwagę na jedność narodu, pielęgnowanie starych tradycji, języka i religii muzułmańskiej, uświadamianie narodowe młodego pokolenia głównie poprzez oświatę. Tradycjonalizm łączył z wyzwaniami nowych czasów. Dzięki temu stał się jednym z najwybitniejszych emigracyjnych działaczy tatarskich[14]. W okresie ZSRR pamięć o A. Ishaki była objęta całkowitą cenzurą. Pierwsze informacje zaczęły pojawiać się dopiero pod koniec lat 80. XX w., aczkolwiek początkowo w formie negatywnej. Oskarżano bowiem działacza tatarskiego o kolaborację z Niemcami podczas II wojny światowej (co było kłamstwem), a także o współpracę z polskim wywiadem wojskowym, związanym z brytyjskim Secret Intelligence Service (co akurat było prawdą). Na początku lat 90., po upadku Związku Sowieckiego, zaczęto publikować jego utwory i ujawniać coraz więcej prawdziwych faktów z jego życia i działalności emigracyjnej. W ostatnich latach jedno z największych wydawnictw w Kazaniu rozpoczęło publikowanie 15-tomowego zbioru A. Ishaki, a Narodowe Archiwum Tatarstanu podjęło działania zmierzające do odzyskania materiałów dotyczących jego działalności. W 2009 r. w rodzinnej wiosce powstało muzeum jego imienia. W rezultacie A. Ishaki został w pełni przywrócony narodowi tatarskiemu[15].

 

Robert Buliński

Przypisy:

[1] Azat Achunow, Gajaz Ishaki „Kto on? Kto on, kto naszu naciju wzrastił?”, http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=489&section=0&heading=0 (dostęp: 20.10.2015).

[2] Mariusz Jarosiński, Józef Piłsudski (1867-1935), http://dzieje.pl/postacie/jozef-pilsudski (dostęp: 20.10.2015).

[3] Rafael Chakim, Biografia Gajaza Ishaki. Dołgij i trudnyj puć k swobodie, http://kitap.net.ru/ishaki3.php (dostęp: 20.10.2010 r.).

[4] Hiroaki Kuromiya, Andrzej Pepłoński, Between East and West: Gaiaz Iskhaki and Gabdulkhai Kurbangaliev, „Nowy Prometeusz”, nr 3, grudzień 2012, s. 89-105.

[5] Tałgam Nasyrow, Tatarskaja emigrantskaja pressa, http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2004_2/04/04_1/ (dostęp: 20.10.2015).

[6] M. Zarypow, R. Amirchanow, Gajaz Ishaki, [w:] Duchownaja kultura i tatarskaja intelligencija: istoricieskije portriety: Sbornik statiej dlia uczitieliej i uczaszczichsia starszich klassow, pod red. Rafika Muchametszyna, Kazań 2000, s. 140-146.

[7] R. Jusupow, Polskije stranicy żizni Gajaza Ishaki, „Wiestnik Czielabinskoj gosudarstwiennoj akademii kultury i iskusstw”, nr 1(29), 2012, s. 144-146.

[8] Selim Chazbijewicz, Tematyka prometejska w czasopismach polskich Tatarów w okresie II Rzeczypospolitej. Zarys problematyki, „Nowy Prometeusz”, nr 5, grudzień 2013, s. 161-176.

[9] Ireneusz P. Maj, Instytutu Wschodni w Warszawie – zarys działalności, „Nalecta”, zeszyt 1-2 (21-22), 2002, s. 144.

[10] Paweł Libera, Zarys historii ruchu prometejskiego, II Rzeczpospolita wobec ruchu prometejskiego, Wojskowe Teki Archiwalne, t. 4, Warszawa 2013, s. 45-47.

[11] II Rzeczpospolita wobec ruchu prometejskiego, Wojskowe Teki Archiwalne, t. 4, Warszawa 2013, s. 165-169.

[12] Rowel Kaszapow, Politicieskaja missija dramaturga Ishaki, http://www.e-vid.ru/index-m-192-p-63-article-32336-print-1.htm (dostęp: 20.10.2015).

[13] Tatarskije gogosłowy i myslitieli: Gajaz Ishaki (1878-1954), http://www.info-islam.ru/publ/statji/tatarskie_bogoslovy_i_mysliteli_gajaz_iskhaki_1878_1954/5-1-0-29004 (dostęp: 20.10.2015).

[14] Rafaił Ishakow, Bibliografia i politicieskaja reabilitacia diejatieliej emigracii (Na primierie tatarskogo pisatielia Gajaza Ishaki), http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3136/2/2010_26_2_Ishakov.pdf (dostęp: 20.10.2015).

[15] Azat Achunow, Dołgoje wozwraszczenije (135 liet co dnia rożdenija G. Ishaki), „Kazanskij Almanach”, nr 11, 2013, s. 128-140.

 

BIBLIOGRAFIA

Publikacje:

  1. Duchownaja kultura i tatarskaja intelligencija: istoricieskije portriety: Sbornik statiej dlia uczitieliej i uczaszczichsia starszich klassow, pod red. Rafika Muchametszyna, Kazań 2000.
  2. II Rzeczpospolita wobec ruchu prometejskiego, Wojskowe Teki Archiwalne, t. 4, Warszawa 2013.

Artykuły:

  1. Ireneusz P. Maj, Instytutu Wschodni w Warszawie – zarys działalności, „Nalecta”, zeszyt 1-2 (21-22), 2002.
  2. Hiroaki Kuromiya, Andrzej Pepłoński, Between East and West: Gaiaz Iskhaki and Gabdulkhai Kurbangaliev, „Nowy Prometeusz”, nr 3, grudzień 2012.
  3. Selim Chazbijewicz, Tematyka prometejska w czasopismach polskich Tatarów w okresie II Rzeczypospolitej. Zarys problematyki, „Nowy Prometeusz”, nr 5, grudzień 2013.
  4. Azat Achunow, Dołgoje wozwraszczenije (135 liet co dnia rożdenija G. Ishaki), „Kazanskij Almanach”, nr 11, 2013.

Publikacje internetowe:

  1. http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3136/2/2010_26_2_Ishakov.pdf
  2. http://www.info-islam.ru/publ/statji/tatarskie_bogoslovy_i_mysliteli_gajaz_iskhaki_1878_1954/5-1-0-29004
  3. http://www.e-vid.ru/index-m-192-p-63-article-32336-print-1.htm
  4. http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2004_2/04/04_1/
  5. http://kitap.net.ru/ishaki3.php
  6. http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=489&section=0&heading=0
  7. http://dzieje.pl/postacie/jozef-pilsudski

Copyright © 2006-2015 ISSN 1899-8348

Top Desktop version