Józef Piłsudski i II Rzeczpospolita

Switch to desktop

08 Wrz

Rodzina Dżabagi – tułaczy los emigrantów kaukaskich

  • Napisane przez  Robert Buliński

dzabagi1W okresie II Rzeczypospolitej w Warszawie mieszkał północnokaukaski działacz polityczny i publicysta Wassan Girej-Dżabagi. Jego córka, Dżennet Dżabagi-Skibniewska, uczestniczyła w kampanii wrześniowej 1939 r., a następnie była oficerem Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Na początku lat 90. udało jej się powrócić na Kaukaz, gdzie zmarła.

Wassan Girej-Dżabagi urodził się 3 maja 1882 r. w wiosce Nasyr-Kort w Inguszetii. Był potomkiem ostatniego niezależnego chana Inguszów, Eldżiego Dżabagi, który zasłużył się w długoletnich walkach przeciwko Rosjanom na Kaukazie Północnym jako sojusznik legendarnego Imama Szamila[1]. Ukończył szkołę realną we Władykaukazie, a następnie studiował rolnictwo na politechnice w Dorpacie. Naukę kontynuował w Instytucie Rolniczym w Jenie w Niemczech. Po powrocie do ojczyzny otrzymał pracę urzędnika w carskim ministerstwie rolnictwa, zajmując się opracowywaniem przepisów związanych z rewolucyjną reformą agrarną autorstwa premiera Piotra Arkadiewicza Stołypina[2]. W 1913 r. otrzymał tytuł radcy tytularnego. W przeddzień rewolucji lutowej 1917 r. objął funkcję wicedyrektora departamentu rolnictwa. Nie zapominał też o swoim pochodzeniu, stając na czele Piotrogradzkiego Stowarzyszenia Rozwoju Oświaty wśród Muzułmanów[3]. Jednocześnie od 1904 r. prowadził działalność publicystyczną, współpracując z kilkoma pismami (głównie „Wiadomościami Sankt-Petersburskimi”). Jego artykuły dotyczyły tematyki ekonomicznej i polityki wewnętrznej Rosji. W 1915 r. wydał książkę pt. „Wolna własność ziemska i technika rolnicza w Europie”. Występował jako gorący zwolennik reformy stołypinowskiej i modernizacji stosunków społecznych w carskiej Rosji. Dużą uwagę zwracał na stosunki Imperium Rosyjskiego z Afganistanem, Persją i Turcją. Opowiadał się za twardą rywalizacją z Wlk. Brytanią w zakresie realizacji rosyjskich interesów narodowych w krajach muzułmańskich. Ponadto głosił idee demokratyzacji i liberalizacji islamu, domagając się rozwoju szkolnictwa wśród ludności muzułmańskiej państwa rosyjskiego[4].

dzabagi2

Wassan Girej-Dżabagi

Jako jeden z najbardziej aktywnych działaczy muzułmańskich (od 1904 r. należał do Komitetu Górali Północnego Kaukazu, głoszącego hasła autonomii narodów północnokaukaskich) zaangażował się aktywnie w działania rewolucyjne 1917 r. Uczestniczył w I zjeździe narodów górskich we Władykaukazie, na którym zaprezentował projekt reformy systemu samorządu terytorialnego i szkolnictwa oraz miejscowych sądów. Wybrano go członkiem Tymczasowego Komitetu Centralnego Związku Zjednoczonych Górali. Dżabagi wraz z innymi działaczami północnokaukaskimi jako platformę wspólnych interesów narodów góralskich postrzegał nie islam, a stosunki polityczno-społeczne oraz wspólnotę losów i historii. Początkowo opowiadali się oni za autonomią w ramach demokratycznej Federacji Rosyjskiej. Jednakże przejęcie władzy przez bolszewików doprowadziło w listopadzie 1917 r. do przekształcenia się Związku w Rząd Górski. Wassan Girej-Dżabagi został w nim ministrem finansów. Jednocześnie przygotowywał reformę agrarną, samorządową i systemu oświaty w rodzinnej Inguszetii. W połowie maja 1918 r. współtworzył Deklarację o Niezależności Republiki Górskiej, która została wrogo przyjęta przez bolszewików. Uważał, że fundamentami niezależności północnokaukaskiej powinno być zjednoczenie narodów górskich całego Północnego Kaukazu oraz sojusz z Gruzją, Azerbejdżanem i Armenią. Gwarantami tego układu miały być państwa Ententy i Turcja.

Zajęcie ziem północnokaukaskich przez wojska „białych” Rosjan gen. Antona Iwanowicza Denikina doprowadziło do ewakuacji władz Republiki Górskiej do Gruzji. Dżabagi objął tam funkcję przewodniczącego parlamentu. Jednocześnie zaczął organizować służbę dyplomatyczną, występując o pomoc wojskową i gospodarczą do władz gruzińskich i azerbejdżańskich. W 1920 r. wyjechał do Wersalu na konferencję pokojową jako oficjalny przedstawiciel Republiki Górskiej, co świadczyło o jego wysokim szacunku i autorytecie wśród północnokaukaskiej elity państwowej. Okupacja krajów kaukaskich przez wojska bolszewickie w latach 1920-1921 spowodowała, że Dżabagi pozostał we Francji na emigracji. Analizując przyczyny klęski krajów kaukaskich, uznał, że tkwiły one przede wszystkim w braku jedności poszczególnych narodów, które były rozgrywane przeciwko sobie zarówno przez „białych” Rosjan, jak też bolszewików w myśl zasady „dziel i rządź”[5].

dzabagi3

Przywódcy Republiki Górskiej Północnego Kaukazu

W 1922 r. Dżabagi współtworzył Komitet Niezależności Kaukazu w Stambule, w skład którego wchodzili przedstawiciele Azerów, Gruzinów i Górali kaukaskich. Był to jeden z pierwszych przejawów emigracyjnej współpracy narodów kaukaskich[6]. W 1923 r. Dżabagi przybył do Polski, do czego w dużym stopniu przyczyniła się jego żona, Helena Bajram-Bajraszewska, pochodząca z litewskich Tatarów. Po raz pierwszy poznał ich jeszcze w Petersburgu (m.in. braci Leona[7] i Olgierda Najman Mirza Kryczyńskich[8], którzy byli założycielami Koła Akademików – Tatarów Polskich)[9]. W okresie II Rzeczypospolitej pisał artykuły do różnych polskich i zagranicznych czasopism. W latach 1924-1926 pełnił funkcję korespondenta gazety „Kurier Warszawski” w Turcji. W 1927 r. założył prywatną informacyjną agencję prasową, wydającą biuletyn „Orient”, w którym poruszał tematykę muzułmańską, a także komentował wydarzenia międzynarodowe, szczególnie na Bliskim Wschodzie, Azji Środkowej i Bałkanach. W latach 30. redagował pisma „Przegląd Muzułmański” i „Przegląd Islamski”[10]. Angażował się aktywnie w życie warszawskiej diaspory muzułmańskiej, czego przejawem było przewodniczenie Komitetowi Budowy Meczetu w stolicy Polski, do czego jednak nie doszło z powodu wybuchu wojny z Niemcami[11]. Jednocześnie Dżabagi stał się jednym z najaktywniejszych działaczy prometejskich, czyli reprezentantem idei dążącej do rozbicia Związku Sowieckiego na państwa narodowe, a tym samym wyzwolenia Kaukazu spod bolszewickiej okupacji. Współpracował z organizacjami i czasopismami prometejskimi, jak Klub „Prometeusz” czy Instytut Wschodni w Warszawie. W 1936 r. uczestniczył w kongresie językoznawców narodów ujarzmionych przez bolszewików. W 1937 r. wyjechał ponownie do Turcji tym razem w charakterze korespondenta Polskiej Agencji Telegraficznej. Z powodu wojny do Polski już nie powrócił[12].

W Stambule utrzymywał bliskie kontakty z polską ambasadą. Współtworzył Ligę Prometejską Karty Atlantyckiej, która już po wojnie wystąpiła do ONZ z listem otwartym dotyczącym deportacji i ludobójstwa narodów kaukaskich przez władze Związku Sowieckiego[13]. Kiedy wojska niemieckie zaatakowały ZSRR 22 czerwca 1941., Dżabagi postanowił początkowo zaangażować się po stronie III Rzeszy. Jako pełnomocny przedstawiciel tureckiego Czerwonego Krzyża i Półksiężyca na początku 1942 r. przybył do Berlina. W ramach obowiązków służbowych objeżdżał obozy jenieckie dla czerwonoarmistów w celu uchronienia od śmierci żołnierzy pochodzących z Północnego Kaukazu, jak Ingusze, Czeczeńcy, Awarowie czy Kabardyjczycy. Po wkroczeniu Niemców na Kaukaz latem 1942 r., współuczestniczył wraz z innymi przywódcami emigracji północnokaukaskiej w rozmowach z urzędnikami Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Ministerstwa Rzeszy ds. Okupowanych Terytoriów Wschodnich dotyczących przyszłości politycznej regionu kaukaskiego. Ze względu na to, że władze niemieckie nie zamierzały zagwarantować niepodległości krajów kaukaskich, Dżabagi odmówił wejścia w skład nowotworzonego kolaboracyjnego Północnokaukaskiego Komitetu Narodowego, po czym powrócił do Stambułu[14]. Kontynuował tam działalność polityczną i publicystyczną o charakterze antykomunistycznym, dążącą do oswobodzenia Kaukazu spod reżimu sowieckiego. Współpracował z innymi działaczami prometejskimi, jak prof. Roman Smal-Stocki[15] czy Dżafer Sejdamet[16]. Dżabagi zmarł w Stambule w 1961 r. Pośmiertnie opublikowano jego książkę pt. „Stosunki między Rosją i Kaukazem”[17].

Wassan Girej-Dżabagi pozostawił w Polsce swoją córkę, Dżennet, która wolała żyć w nowej ojczyźnie, niż wyjechać do Turcji. Urodziła się 8 kwietnia 1915 r. w Sankt Petersburgu. Była jedną z 3 córek swojego ojca. Uczęszczała do żeńskiego gimnazjum Szachtmajerowej na warszawskiej Ochocie, które było znane z wysokiego poziomu nauczania i patriotycznego wychowania. W 1930 r. wstąpiła do Organizacji Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju. W 1933 r. zdała maturę, a następnie podjęła naukę w Wyższej Szkole Wschodoznawczej przy Instytucie Wschodnim w Warszawie. Od 1935 r. pełniła funkcję instruktorki Przysposobienia Wojskowego Kobiet w gimnazjum Szachtmajerowej, prowadząc zajęcia m.in. ze strzelectwa i terenoznastwa. Wśród kursantów były córki Marszałka Piłsudskiego, Jadwiga i Wanda. W 1938 r. wyszła za mąż za Polaka, Jana Sibniewskiego, który był oficerem – mechanikiem w marynarce handlowej, po czym zamieszkała w Gdyni. Na Wybrzeżu służyła w Okręgu Nadmorskim PWK. Po raz pierwszy poznała wtedy mjr. Henryka Sucharskiego, bohaterskiego obrońcę polskiej placówki wojskowej na Westerplatte. Po ataku niemieckim na Polskę 1 września 1939 r., została w stopniu porucznika adiutantką i zastępczynią kpt. Aurelii Łuszczkiewicz, komendanta Rejonu Morskiego PWK. Brała udział w walkach na Wybrzeżu i została ranna. Pomimo stawiania przeszkód ze strony Niemców, uczestniczyła w pochówkach ciał polskich żołnierzy, którzy zginęli w walkach o Kępę Oksywską.

W październiku 1939 r. wraz z małym synkiem została wysiedlona do Generalnej Guberni. Zamieszkała w Krakowie, gdzie wstąpiła do ZWZ. Pełniła funkcję kurierki. Zagrożona aresztowaniem przez Gestapo została przerzucona na Węgry, a stamtąd trafiła do Libanu. Jako muzułmanka mówiąca po arabsku udawała żonę Syryjczyka. Od 1942 r. służyła w Polskich Siłach Zbrojnych na Bliskim Wschodzie. Była oficerem oświatowym, korespondentem wojennym i siostrą miłosierdzia Polskiego Czerwonego i Białego Krzyża w II Brygadzie 3 Dywizji Strzelców Karpackich[18]. Wydawała patriotyczną gazetkę dla polskich dzieci „Dziatwa”. Była autorką bajek, wierszyków i opowiadań, które publikowano w tym pisemku. Brała udział w bitwie pod Monte Cassino, gdzie została ranna w nogę. Pod koniec działań wojennych w jednym ze szpitali polowych w rejonie Bari spotkała na krótko przed jego śmiercią mjr. Sucharskiego, legendarnego dowódcę obrony Westerplatte. Po wojnie w 1946 r. przybyła do Wielkiej Brytanii, a wiosną 1947 r. powróciła do Polski, ponownie zamieszkując w Gdyni[19].

Początkowo była inwigilowana przez bezpiekę, co przypłaciła zdrowiem. Zaangażowała się w działalność wspólnoty muzułmańskiej w PRL. Brała udział w licznych spotkaniach z młodzieżą. W latach 80. wspierała „Solidarność”. Po upadku komunizmu w Polsce uzyskała możliwość wyjazdu w ojczyste strony[20]. W rezultacie już w 1989 r. przybyła do Czeczenii, gdzie po raz pierwszy spotkała się z gen. Dżoharem Dudajewem[21]. W 1992 r., w 110. rocznicę śmierci Wassana Girej Dżabagi, otrzymała zaproszenie z ojczyzny, która w tym czasie na krótko zdołała uwolnić się spod władzy rosyjskiej. Tam niespodziewanie zmarła w Groznym 17 maja. TVP nakręciła o jej życiu jeden odcinek filmu dokumentalnego pt. „Bazrach lub sen o wolnym kamieniu”[22].

 

Robert Buliński

 

BIBLIOGRAFIA

Publikacje:

Mahmud Taha Żuk, Wassan Girej-Dżabagi, Dżennet Dżabagi-Skibniewska w służbie islamu i narodu, Warszawa 2005.

Dżennet do Macieja, pod red. Michaliny Berger i Rafała Bergera, Warszawa 2012.

Artykuły:

Arkadiusz Kołodziejczyk, Komitet Budowy Meczetu w Warszawie, „Życie Muzułmańskie”, nr 8, 1988.

Mariem Dołgijewa, Rol islama w trudach inguszskogo proswititiela W.-G. Dżabagijewa, „Tieorija i praktika obszczestwiennogo razwitija”, nr 3, 2013.

Publikacje internetowe:

http://www.ingush.ru/jzl19.asp

https://ghalghay.com/2010/04/04/vassan-girey-djabagiev-ingushskiy-enciklopedist/

http://www.vainahkrg.kz/e/2112319-ingushi-na-frontah-vtoroy-mirovoy-voynyi

 

Przypisy:

[1] Dżennet do Macieja, pod red. Michaliny Berger i Rafała Bergera, Warszawa 2012, s. 13.

[2] Piotr A. Stołypin (1862-1911) – działacz ziemski i urzędnik państwowy, gubernator grodzieński od 1902 r., gubernator saratowski od 1903 r., przewodniczący Rady Ministrów i jednocześnie minister spraw wewnętrznych od 1906 r., śmiertelnie raniony w zamachu w 1911 r.

[3] Mariem Dołgijewa, Żizniennyj puć Wassana Gireja-Dżabagijewa, http://www.ingush.ru/jzl19.asp (dostęp: 28.05.2016).

[4] Mariem Dołgijewa, Rol islama w trudach inguszskogo proswititiela W.-G. Dżabagijewa, „Tieorija i praktika obszczestwiennogo razwitija”, nr 3, Krasnodar 2013, s. 144-146.

[5] Mariam Jandijewna, Wassan Girej-Dżabagijew – inguszski enciklopedist XX wieka (1882-1961 gg.), https://ghalghay.com/2010/04/04/vassan-girey-djabagiev-ingushskiy-enciklopedist/ (dostęp: 28.05.2016).

[6] Mariem Dołgijewa, Żizniennyj puć Wassana Gireja-Dżabagijewa, http://www.ingush.ru/jzl19.asp (dostęp: 28.05.2016).

[7] Leon Najman Mirza Kryczyński (1887-1940) – współorganizator muzułmańskich oddziałów wojskowych w Rosji od 1917 r., prezes Piotrogrodzkiego Klubu Muzułmańskiego w latach 1917-1918, szef kancelarii premiera Krymskiej Republiki Ludowej w latach 1918-1919, dyrektor kancelarii rządu Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu w latach 1919-1920, prawnik w okresie II RP, działacz i publicysta tatarski.

[8] Olgierd Najman Mirza Kryczyński (1884-1941) – urzędnik Krymskiej Republiki Ludowej w latach 1918-1919, wiceminister sprawiedliwości rządu Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu w latach 1919-1920, prawnik w okresie II RP, prokurator Sądu Najwyższego od 1932 r., działacz i publicysta tatarski.

[9] Mahmud Taha Żuk, Wassan Girej-Dżabagi, Dżennet Dżabagi-Skibniewska w służbie islamu i narodu, Warszawa 2005, s. 12.

[10] Ibidem, s. 14-17.

[11] Arkadiusz Kołodziejczyk, Komitet Budowy Meczetu w Warszawie, „Życie Muzułmańskie”, nr 8, 1988, s. 44-49.

[12] M. T. Żuk, op. cit., s. 15-17.

[13] Dżennet do Macieja, s. 15.

[14] Mariam Jandijewa, Inguszi na frontach wtoroj mirowoj wojny, http://www.vainahkrg.kz/e/2112319-ingushi-na-frontah-vtoroy-mirovoy-voynyi (dostęp: 28.05.2016).

[15] Roman Stal-Stocki (1893-1969) – ukraiński emigracyjny wykładowca akademicki, filolog, działacz narodowy i prometejski, uczestnik I wojny światowej, przedstawiciel dyplomatyczny władz ukraińskich w Niemczech w latach 1919-1923, na emigracji w USA od 1947 r.

[16] Dżafer Sejdamet (1889-1960) – krymskotatarski działacz narodowy, pisarz i publicysta, uczestnik I wojny światowej, minister obrony i minister spraw zagranicznych Krymskiej Republiki Ludowej w latach 1917-1918, emigrant, działacz prometejski

[17] M. T. Żuk, op. cit., s. 23.

[18] Dżennet do Macieja, s. 17-22.

[19] M. T. Żuk, op. cit., s. 143.

[20] Dżennet do Macieja, s. 24-25.

[21] M. T. Żuk, op. cit., s. 145-148.

[22] Dżennet do Macieja, s. 26.

Ostatnio zmieniany piątek, 09 wrzesień 2016 08:58

Copyright © 2006-2015 ISSN 1899-8348

Top Desktop version