5 czerwiec
Naczelny Wódz w Święcianach spotkał się z dowódcą Armii Rezerwowej.
Grupa gen. Skierskiego pokonała tego dnia około 60 km, a dziesięć kilometrów mniej Armia Rezerwowa. Co prawda nie udało się zamknąć w kleszczach sił Tuchaczewskiego, ale straty bolszewickie wynosiły do 60 % stanów osobowych.
Na Froncie Ukraińskim w okolicach Samhorodka nastąpiło uderzenie wojsk dowodzonych przez Budionnego. Front polski został przerwany na szerokości 12 km i głębokości około 20 km.
Zmianę na południu frontu opisał Tadeusz Kutrzeba:
„5 czerwca front polski został przerwany definitywnie.
Został przerwany mimo bohaterstwa polskiej piechoty i mimo nieudolnego prowadzenia bitwy przez armię konną, jedynie na skutek błędów operacyjnych i taktycznych dowództw polskich. Nie było tu bitwy armii złożonej z kilku dywizji, a była niezharmonizowana w jedną całość szarpanina poszczególnych kompanii i baonów, bijących się na styku dwóch armii. Dowództwa tych armii są daleko, bo w Kijowie i w Żmerynce. One więc na tok bitwy prawie wpływu nie mają, są raczej tylko pośrednikami między dowództwem frontu, stojącym w Berdyczowie, a dywizjami. Dca frontu, który był do 27 maja dowódcą 2. armii, mając w swym rozporządzeniu 13. i 7. DP, i teraz — wbrew narzuconej mu, ale nieodpowiedniej organizacji frontu — dowodzi tymi dywizjami, tylko że okrężną drogą. Bo te dwie dywizje stoją na drodze Budionnego, działają w jednej części terenu i mają wspólne zadanie. I musiały mieć jednego dowódcę, ale niestety nie miały go. Więc nie były właściwie dowodzone. A same z własnej inicjatywy dużo nie czynią. Wydaje się dziś nie do uwierzenia, że w odległości 10 km od pola bitwy pod Samhorodkiem—Ozierna—Śnieżna, gdzie krwawiły się 2 baony piechoty w walce z 2 dywizjami jazdy, stały skrzydła dwóch brygad — 14.brygady z 7. DP i 25.brygady z13.D.P. — nietknięte przez przeciwnika i nie ruszające się w przód. Czy trzeba było rozkazów z góry, z Kijowa lub Żmerynki, aby puścić się w ruch „na huk dział”, na pomoc koledze i sąsiadowi?
Stało się jednak inaczej. Czy na skutek wyczerpania psychicznego 13. DP walkami dni uprzednich, czy przez bojową niepewność 7. DP, czy na skutek nieotrzymanego przez dywizję jazdy rozkazu — fakt jest, że dnia 5 czerwca nie były, a mogły i powinny były być, na polu walki z Budionnym, oprócz grupy gen. Sawickiego, 14. brygada piechoty, 25. brygada piechoty, dywizja jazdy, 5. p. ułanów i baon odwodowy (11/37. p. p.) 13. DP.”
Jerzy Konrad Maciejewski jeszcze nie wszedł bezpośrednio do walk z wojskami Budionnego, ale słyszy odgłosy bitwy:
„I znowu okrzyk: „Alarm! momentalnie postawił nas na nogi. Porwaliśmy za karabiny. Kompania w ciągu trzech minut wyniosła się z pałacu. (…)
Meldunek brzmi: „Szwadron konnicy i dwie tyraliery piechoty podsuwają się”. A tam, w Oziernej, silna bitwa. Artyleria huczy aż miło a maszynki nie milkną ani na chwilę. Nasza bateria wali też, ale jej wkrótce braknie pocisków, więc duże armaty odchodzą, na ich miejsce ustawiają dziesiątki. I znów kanonada, aż huczy stary park i dzwonią resztki szyb w oknach. (…)
Walka znów wzmaga się. Już ogarnęła całą linię. Maszynka na naszym lewym skrzydle trajkocze. Ma ona za zadanie – o ile możności – bronić luki między nami a Ozierną. Widocznie coś tam jest, bo połączenie telefoniczne już przerwane.
Meldują, że kawaleria bolszewicka ponownie szykuje się do ataku. Wysłałem łącznika w lewo, ażeby postarał się dotrzeć do Ozierny.
(…)
Strzały zbliżają się. Kule gwiżdżą nad dachem, prują korony drzew, ścinają gałązki. Jakieś nerwowe oczekiwanie.”
To tylko przygrywka tego, co działo się nieco później. Tak opisuje to autor (Władysław Hujda) historii wojennej 19 pp:
„Na tym odcinku 20 km, bez odwodów i tylko z telefoniczną kompanią łączności w lewo pułk wstrzymuje 5 czerwca 1920 r. całą Armię Konną Budionnego. Armia ta po nieudanych próbach przerwania frontu w innych miejscach jedną dywizją miała całą swą siłą przerwać się między Śnieżną a Samhorodkiem jako na styku naszej 6-ej i 3-ej armii. Przez 10 godzin odpiera pułk bohatersko (jak stwierdza później dowódca 13-ej dywizji piechoty w rozkazie pochwalnym) gwałtowne natarcia kawalerii z liczną artylerią i samochodami pancernymi. Wreszcie Budionny, otoczywszy Samhorodek, a głownie Oziernę i częściowo Śnieżnę masami kawalerii, po zmiażdżeniu naszego półtora batalionu przerwał front i przeszedł na nasze tyły.”
Starcie pod Samhorodkiem opisuje Kornel Krzeczunowicz:
„Natarcie nieprzyjacielskie zaczęło się wcześnie. Liczne jego patrole były w ruchu już o świcie. Około godz. 10 rozwinęło się natarcie całej 14 Dywizji Kawalerii na Samhorodek. Prowadził je sam Budionny. Tej przewadze dzielnie opierała się kompania załogi. Trzy szwadrony początkowo skutecznie chroniły ją przed okrążeniem, ale nieprzyjaciel prędko skoncentrował ogień swojej artylerii na re szwadrony, uniemożliwiając im przyjmowanie zwartych szyków. Sam Budionny poprowadził szarżę przeciw „szwadronowi na siwych koniach” (2/2 rtm. Ciechomskiego), który musiał się wycofać. Ułan Dawidowicz, przygnieciony przez zabitego konia, strzelał podobno do samego Budionnego, ale nie trafił. Gdy pojawiły się samochody pancerne, dalsze utrzymanie Samhorodka okazało się niemożliwe z powodu braku artylerii. (…)
Około godz. 12 ruszyło natarcie na Ozierną. Była to najstarsza dywizja Budionnego i o jeden pułk jazdy silniejsza od 14. Z trudem tylko mógł I/19 batalion się utrzymać, mimo pomocy jazdy i artylerii. Kpt. Żongołłowicz raz odebrał wieś przeciwnatarciem swego odwodu, ale nie mógł go już powtórzyć. Mimo wysłanej o świcie prośby o wzmocnienie żadnego nie otrzymał. Rozumiejąc niemożność cofania się przez otwarty teren, postanowił bronić się do ostatniego człowieka. Obrona wsi trwała 10 godzin, aż do zapadnięcia nocy.
Gdy jednak wieś została okrążona w godzinach popołudniowych, a natarcie nieprzyjacielskie wzmocniła 11 Dywizja, która nie zdołała zdobyć wyznaczonych jej obiektów, Śnieżnej i Nowochwastowa, nie wytrzymały tabory zgromadzone na zachodnim skraju wsi. Rzuciły się do bezładnej ucieczki z bliska ścigane przez dwa plutony nieprzyjacielskich samochodów pancernych i kilka pułków jazdy. Takiej lawiny nie zdołały powstrzymać słabe odwody przy poczcie Śnieżna – ani dwie baterie i szwadron kaemów 12 pułku ułanów, ani beznadziejna szarżą dywizjonu tego pułku pod dowództwem płk. Tokarzewskiego. Chociaż wsie Śnieżna i Nowochwastów zdołały obronić się, droga na zachód dla trzech dywizji jazdy Budionnego była otwarta, a czwarta z nich (6 Dywizja idąca w odwodzie za 11) w nocy podążyła za całością Konnej Armii.
Ta wyrwa dokonana w polskim froncie nie dała się już naprawić. Zbierające się po klęsce 2 i 12 pułki ułanów widziały tylko oddalające się straże tylne budionnowców oraz nadchodzących od Morozówki 5 pułk ułanów, którego interwencja była spóźniona.”
Gwałtowna zmiana nastroju ma miejsce w 1 pp Legionów. Opisuje to Mieczysław Lepecki:
„Dnia 5 czerwca oficerowie I batalionu urządzili sobie bal. Wprawdzie naokoło wrzała wojna i lada chwila mógł każdy z nas „położyć głowę”, mówiąc górnolotnie, „na ołtarzu Ojczyzny”, jednak nie przeszkadzało nam to bawić się hucznie i wesoło.
Bawilibyśmy się niewątpliwie do samego rana, gdyby nie przybiegł zziajany łącznik i nie przyniósł do dowódcy batalionu małej karteczki. Dowódca przeczytał karteczkę, zrobił kwaśną minę, podszedł do muzyki i kazał jej wynosić się precz.
Następnie wyszedł na środek sali i zawołał:
– Oficerowie do kompanii!
Nie rozpytując o nic, gdyż nie mieliśmy zwyczaju filozofować, pobiegliśmy do koszar. Niektórzy zataczali się nawet potężnie, ale szli pośpiesznie.
Po chwili nadbiegł „zawiany” nieco adiutant, ppor. Nowacki i jął coś prędko naradzać się z kapitanem Marskim. Nie upłynęło kilkanaście minut, a już łącznicy rozbiegli się po kompaniach z rozkazami alarmu.
Kapitan Marski nie miał zwyczaju spowiadać się ze swych zamiarów ani otrzymywanych rozmiarów, idąc więc już na stację, nie wiedziałem jeszcze, dokąd pojedziemy.
Na stacji stanęliśmy zaraz po północy.”