Jednym z pierwszych posunięć władzy komunistycznej w Polsce po 1945 roku była finalizacja dewastacji polskiej historii, którą zapoczątkowali Niemcy. Selektywnie i konsekwentnie wycinano kolejne niewygodne dla nich karty naszych dziejów. Szczególnym „zainteresowaniem” cieszyły się pamiątki i materiały dotyczące Józefa Piłsudskiego, jego towarzyszy i ich pracy na rzecz niepodległości. Jedną z przeszkód do budowy Polski „ludowej” była pamięć o heroicznej bitwie pod Kostiuchnówką.
Kostiuchnowska batalia została na wiele lat zapomnianą. Dopiero 77 lat od utraty niepodległości, dokładnie 20 sierpnia 2016 roku, odbyły się na Wołyniu uroczystości z okazji 100. rocznicy bitwy Legionów Polskich. Pierwszy raz od tragicznego epilogu II Rzeczypospolitej miały one charakter państwowy, a orkiestra Wojska Polskiego odegrała „najdumniejszą pieśń, jaką kiedykolwiek Polska stworzyła” – „Pierwszą Brygadę”.
Obchody rozpoczęły się od zwiedzania Sali Tradycji w Centrum Dialogu Kostiuchnówka, w której znajdują się m.in. artefakty z okresu walk Legionistów na Wołyniu i inne pozostałości po polskich „rycerzach” niepodległości. W tym dniu druhna Hanna Szczepanowska (Powstaniec Warszawski, córka żołnierza Pierwszej Kompanii Kadrowej i legionisty spod Kostiuchnówki) odnalazła zdjęcie z okopów, na którym jest jej ojciec. Niestety wir historii sprawił, że to jedna z niewielu pamiątek, jakie po nim pozostały.
Na cmentarzu wojennym w Polskim Lasku, którym od 1998 roku nieprzerwanie opiekują się polscy harcerze, odprawiono polową Mszę Świętą, której przewodniczył Biskup Polowy Wojska Polskiego Józef Guzdek. Ołtarz zdobił krzyż wykonany ze znalezionych w ziemi odłamków po pociskach. Po Mszy ekumeniczną modlitwę odmówili przedstawiciele Prawosławnego oraz Ewangelickiego Ordynariatu WP.
Prezydent RP Andrzej Duda skierował do uczestników obchodów list, który odczytał p.o. Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Jan Józef Kasprzyk.
Oddajemy cześć bohaterom, którzy poszli za Józefem Piłsudskim, aby zaświadczyć, że „jeszcze Polska nie zginęła” i legionowym czynem przywrócić Ojczyźnie niepodległość. W stulecie bitwy pod Kostiuchnówką pragniemy z dumą pamiętać, że wolności Polakom nikt nie podarował. Że upomnieliśmy się o nią zbrojnie i że to wielkie dobro okupione zostało równie wielką ofiarą polskiej krwi.- napisał Prezydent RP Andrzej Duda.
Listy do zebranych wystosowali także marszałek Sejmu VIII kadencji Marek Kuchciński oraz wiceprezes Rady Ministrów i minister kultury i dziedzictwa Narodowego prof. Piotr Gliński.
Najbardziej zasłużonych w zachowaniu i kultywowaniu pamięci o bitwie p.o. Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Jan Józef Kasprzyk odznaczył Medalami „Pro Patria”, po czym zwrócił się do zebranych:
Gromadzi nas 100. rocznica niezwykłego wydarzenia. Kiedy w sierpniu 1914 roku młodzi Strzelcy ruszali z Oleandrów nie sądzili, że ich droga ku wolności będzie trwać aż cztery lata, że będzie wiodła przez Wołyń. Ale wierzyli, że zakończy się ona sukcesem i Polska odzyska niepodległość. Mieli niewzruszoną wiarę w Polskę niepodległą. Ruszyli przeciw największemu ówczesnemu zaborcy. Ta wiara w niepodległą Polskę zaprowadziła ich tu, na Wołyń, gdzie w lipcu stoczyli tak krwawy bój z Moskalami.
Tutaj pod Kostiuchnówką Legioniści zobaczyli czym jest dramat i tragizm wojny. Nigdy wcześniej nie spotkali się z aż tak zaciekłym atakiem wroga, ale trwali. Trwali, bo mieli tę samą niewzruszoną wiarę w Polskę, jaka była ich udziałem w Oleandrach dwa lata wcześniej. Ich męstwo zostało docenione zarówno przez ówczesnych naszych sojuszników, ale i przez przeciwników. Byli nieugięci, bo mieli ten pancerz wiary w Polskę. Realizowali wtedy słowa, które skierował do nich Józef Piłsudski, który pisał w jednym z rozkazów: „Chłopcy! Naprzód! Na śmierć, czy na życie, na zwycięstwo, czy na klęski. Idźcie czynem wojennym budzić Polskę do zmartwychwstania”. Tu w tych lasach, w Lasku Polskim, na Polskiej Górze budzili Polskę do zmartwychwstania. Tak bardzo kochali Polskę, że byli gotowi oddać za nią swoje zdrowie i życie.
Podziękował harcmistrzowi Jarosławowi Góreckiemu ze Zgierza i harcerzom z Chorągwi Łódzkiej ZHP za to, że pielęgnują pamięć o Legionach i kultywuję tę tradycję do dziś. Szef Urzędu dodał, że obchodzimy w tym roku również rocznicę ustanowienia najważniejszej – tuż po Virtuti Militari – dla polskich żołnierzy odznaki legionowej – „Za wierną służbę”. Przy okazji 100-lecia bitwy pod Kostiuchnówką sam otrzymał pamiątkowe odznaczenie od przedstawicieli harcerstwa polskiego.
Uroczystości zakończono odczytaniem Apelu Pamięci, składaniem wieńców przed krzyżem, upamiętniającym poległych w walkach, oraz odegrano Pieśń Reprezentacyjną Wojska Polskiego „Marsz Pierwszej Brygady”. Ostatnim elementem obchodów była rekonstrukcja historyczna najważniejszych momentów z lipcowej bitwy 1916 roku.
Obok przedstawicieli najwyższych władz państwowych na Wołyniu pojawili się goście najważniejsi – Kombatanci z Polski, wśród których były dzieci legunów, walczących pod Kostiuchnówką – wspomniana już wyżej druhna Hanna Szczepanowska oraz sędzia Bogusław Nizieński, syn Legionisty i oficera WP.
W uroczystościach udział wzięli także: ambasador RP na Ukrainie Henryk Litwin, podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Renata Szczęch; w roli przedstawiciela marszałka Sejmu poseł Piotr Babinetz; senator Jarosław Rusiecki; poseł Anita Czerwińska; dyrektor Biura ministra kultury i dziedzictwa narodowego Michał Góras; doradca ministra kultury i dziedzictwa narodowego Matusz Adamkowski, p.o. Głównego Inspektoratu Nadzoru Budowlanego Jacek Szer; dyrektor Departamentu Edukacji, Kultury i Dziedzictwa w MON Sławomir Frątczak; dyrektor Centralnego Ośrodka Sportu Cezary Jurkiewicz; wiceprezes Komitetu Opieki nad Kopcem Józefa Piłsudskiego Andrzej Fischer.
Obchody setnej rocznicy walk pod Kostiuchnówką umożliwiły Wojsku Polskiemu pierwszy raz od 1939 roku uczestniczenie w uroczystościach na Wołyniu. Asystę wojskową zapewniała Kompania Reprezentacyjna WP i Orkiestra Wojskowa z Lublina. Organizatorami obchodów byli Związek Harcerstwa Polskiego oraz Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.
Bitwa pod Kostiuchnówką (4 – 6 lipca 1916 r.) była największym i najkrwawszym starciem wszystkich trzech brygad Legionów Polskich podczas I wojny światowej. Walka byłą zacięta, jednak 6 lipca Komenda Legionów wydała rozkaz do odwrotu w kierunku rzeki Stochód. Straty w szeregach polskich były ogromne – prawie 2 tys. poległych, zaginionych i rannych.
Mimo wycofania się na kolejne linie obrony Polacy odnieśli moralne i polityczne zwycięstwo. Legenda heroicznej walki legionistów Piłsudskiego o niepodległość Polski wzmocniła się, a 5 listopada 1916 r. cesarze Niemiec i Austro-Węgier wydali akt powołujący do życia Królestwo Polskie. Tym sposobem sprawa niepodległości Polski zyskała światowy rozgłos, co ułatwiło nam odzyskanie niepodległości 11 listopada 1918 roku.
W II Rzeczypospolitej nie zapomniano o najważniejszej polskiej bitwie Wielkiej Wojny. W miejscu walk rozpoczęto budowę nowoczesnego kompleksu edukacyjnego, który miał rekonstruować m.in. linię okopów, umocnień, ziemianki, czy kwatery. Planowano też usypanie ponad dwudziestometrowego kopca. Agresja Niemiec i Związku Sowieckiego nie pozwoliły na dokończenie prac.
Adam S. Lewandowski
Zdjecia: St. Świerkowski