20 czerwca
Komunikat Sztabu Generalnego za dzień 20 czerwca:
„Między Dźwiną a Berezyną silne ataki nieprzyjacielskie w rejonie Śmigalszczyzny odparto, zadając bardzo ciężkie straty atakującym oddziałom bolszewickim.
Wzdłuż Berezyny działalność wywiadowcza.
Na Ukrainie pomyślne dla nas całodzienne walki grupy gen. Romera z kawalerią Budionnego. Bliższych meldunków jeszcze brak.
Na północ od Dniestru wojska ukraińskie wykonały udany wypad na Babczyńce, Borówkę i Felicjanówkę, biorąc 2 działa z obsługą, jeden karabin maszynowy i dużo taborów.”
Jan Romer nie był zachwycony postawą swej dawnej dywizji:
„Około g. 9 rozpoczęła się bitwa. 3. Dywizja Legionowa pod Fedorówką-Kropiwną, 6. Dywizja pod Andrzejewiczami na Barasze, a 3. (niepodlegający mi) Pułk w kierunku St. Zieleńca. Dywizja jazdy niebawem piechotę dogoniła i początkowo marnie walczyła na prawej flance dywizji legionowej, ale stopniowo się poprawiała.
Opór bolszewików był długi czas zażarty, a ich straty bardzo ciężkie, nasze natomiast znacznie mniejsze. Od godz. 10 wieczór opór ich topniał, tak, że natarcie z naszej strony przeszło niebawem w pełny pościg.”
Kornel Krzeczunowicz o przewagach polskiej kawalerii:
„I oto 20 czerwca maszerujemy do Zwiahla. 8 pułk w straży przedniej 1 Dywizji Jazdy. Jesteśmy pełni nadziei, że tym razem damy się Armii Konnej we znaki, ponieważ mamy całe dwie dywizje piechoty ze sobą i gen. Romera jako dowódcę całości. Po krótkim odpoczynku w Zwiahlu przekraczamy Słucz po nietkniętym moście szosowym. Wita nas bogata rolniczo i gęsto zaludniona okolica, poprzecinana zagajnikami dodającymi malowniczości i nieprzejrzystości terenowi. Po rannym deszczu jest bardzo parno, ale to w niczym nam nie przeszkadza. Przeciwnie, cieszy nas bark kurzu. Już w pierwszej dobrze nam znanej wsi Broniki natykamy się na ogień km-ów. Ogień wzmaga się. Przedni patrol chowa się za jakieś zabudowania. Dowódca pułku wysyła mnie z 4 i 5 szwadronem i dwoma km-ami na obejście Bronik od południa. Szybko znikamy w znanym mi zagłębieniu terenu. Bateria własna strzela na wprost, a główna kolumna piechoty obchodzi wieś od północy. Kilka sotni zajmujących wieś rozpierzchło się, zanim zdołałem rozwinąć szwadrony do natarcia. Ścigamy je do następnej wsi Kropiwna, gdzie zastajemy własny pułk.
Maszerujemy dalej. Wieś Topolno jest obsadzona przez większe siły nieprzyjaciela. 8 pułk naciera trzema spieszonymi szwadronami (2, 4 i 5) od południa. 2 pułk szwoleżerów razem z piechotą od zachodu, a 2 pułk ułanów konno obchodzi wieś od wschodu. Po długiej walce ogniowej opór nieprzyjaciela wyraźnie słabnie. To piechota szturmem wzięła zachodni skraj wsi i przeciwnik pośpiesznie wycofał się. Maszerujemy dalej. Pod wieczór nasza nowa straż przednia, 3 szwadron por. Sosnowskiego, przepędza słabe siły nieprzyjaciela z Tiesnówki i tam rozkładamy się na noc. Straty pułku w tym dniu są minimalne: jeden ułan zabity i jeden koń ranny.”
Marian Kukiel żegna się z 51 pp:
„Dyspozycja. Wypracowanie raportów. Ulewa. Ostatnie chwile mojego dowództwa pułku.”
Mieczysław Lepecki opisuje dramatyczne wydarzenia pod Suchą Wolą:
„Dwudziestego czerwca rano ruszyliśmy dalej na południe, w kierunku Baranówki.
Budionny się cofał. Widocznie ciężkie straty jakie poniósł w walkach z 12 Pułkiem Piechoty oraz przyjście naszego pułku, o czym bez wątpienia musiał się dowiedzieć „speszyły” go.
Wojsko cofa się zwykle drogami, ale Budionny szedł szerokim pasem, przez uprawne pola i łąki.
Goniony przekleństwami chłopów uchodził pośpiesznie w kierunku Zwiahla. (…)
Około pierwszej po południu dotarliśmy do Baranówki, w której nasz batalion obsadził wyżynę przed wsią, po obu stronach rzeczki Biełki. Czołem zwróciliśmy się na południe. Wtedy już nikt się nie dziwił, że jednego dnia front „trzymaliśmy” na wschód, innego na zachód, a jeszcze innego na południe lub północ.
Moja kompania stała na lewym skrzydle i je ubezpieczała. Podobno dalej miał stać 12 pp, ale wysłany patrol wrócił bardzo szybko, oświadczając, że natknął się na kawalerię nieprzyjacielską. Istotnie, gdy wszedłem na drzewo, zobaczyłem na horyzoncie kręcące się podjazdy bolszewickie. (…)
W oddali majaczyła wieś Sucha Wola. (…). Dowódca grupy, chcąc zbadać, co się dzieje na horyzoncie i czy bolszewicy kontynuują odwrót, kazał wysłać z naszego pułku dwie kompanie pod dowództwem solidnego oficera, aby dotarły do Suchej Woli i zasięgnęły języka.
Wybór padł na porucznika Holinkowskiego, który wziął 5 i 6 kompanię (razem 230 ludzi i osiem karabinów maszynowych), wyruszając niezwłocznie.
Do Suchej Woli było siedem kilometrów. Początkowo marsz odbywał się spokojnie i nic nie zdradzało, aby nieprzyjaciel posiadał tam większe siły, względnie, aby miał się bić.
Dopiero pod samą wsią por. Holinkowski spostrzegł wielki ruch, sądząc jednak, że będzie miał do czynienia z niewielkimi siłami rozwijał się w tyraliery i ruszył do natarcia.
Wtedy spotkała go straszliwa niespodzianka.
Niewinnie wyglądająca wieś, po zbliżeniu się do niej na odległość 100 kroków, zionęła morderczym ogniem artylerii.
W szeregach rannych rozległy się jęki rannych.
Jednocześnie z ogniem dział zaterkotały dziesiątki karabinów maszynowych, a w kilkanaście minut później ukazały się wielkie masy kawalerii i zajęły nieszczęśliwemu półbatalionowi tyły.
Rozproszeni w tyralierze żołnierze, na dobitek w terenie pokrytym wysokim zbożem, musieliby natychmiast ulec w walce z kawalerią, toteż Holinkowski usiłował zebrać ludzi na drodze i sformować czworobok, zdolny do obrony we wszystkich stronach.
Dzięki nadludzkiemu wysiłkowi tego oficera, który już w początku bitwy został ranny, udało się ów zamknięty ze wszystkich stron czworobok zebrać i w porządku się cofać.
A jaki to był odwrót?
Na otwartej przestrzeni, w oddaleniu o pięć kilometrów od najbliższego oddziału polskiego, pod naciskiem kilku tysięcy piechoty i kawalerii, cofało się 200 naszych żołnierzy, broniąc się zaciekle z odwagą godną w zupełności czynów naszych przodków. (…)
Dla żołnierzy 1. pułku, zwycięzców setkach bitew i potyczek, słowo „klęska” było równoznaczne ze słowem śmierć.
Umierali też jeden po drugim, jak na żołnierzy polskich przystało. (…)
Porucznik Holinkowski został ranny po raz drugi, a nie chcąc być dla towarzyszy przeszkodą, ani nie chcąc dostać się do niewoli, popełnił na placu boju samobójstwo, rozszarpując się granatem ręcznym. (…)
Z dziesięciu oficerów, którzy wyruszyli na tę wyprawę, dwóch zginęło, pięciu odniosło ciężkie rany, a tylko dwóch: ppor. Chmura i ppor. Bojanowski, wróciło całych i zdrowych.
Z 230 ludzi pozostało 80 zdrowych i 84 rannych.
Reszta?
„Śpi w ciemnym grobie”. (…)
Bolszewicy tymczasem znacznie się do nas zbliżyli. Kawaleria objeżdżała nas z boku. Zagrały maszynki.
Kapitan Kruszewski przysłał nam na pomoc armatę. Jedną armatę. Konie zostały za górką, żołnierze więc na rękach niemal zanieśli ją do linii, oczekując z niecierpliwością na jej potężny bas.
Dowódca działonu nie potrzebował bawić się w wyliczenia wstrzeliwania. Wróg był widoczny jak na dłoni., dzieliła go od nas przestrzeń paruset metrów. Kanonierzy pracowali wytrwale i w pocie czoła, moi piechociarze pomagali im, jak kto umiał i mógł. Do wieczora trwał srogi i zażarty bój.”
Jerzy Konrad Maciejewski o nieplanowanej rekwizycji:
„Ledwo zdołałem wydać wczorajszy obiad, nadszedł rozkaz powrotu do Starokonstantynowa. Deszcz leje jak z cebra, klniemy na czym świat stoi. Ponieważ wozy są przeładowane, kazałem złapać pasącego się w pobliżu tęgiego siwka, osiodłać, i oto jadę – jak Don Kichot – w swym „nieprzemakalnym” płaszczu na chłopskiej szkapie.”