12 sierpień
Naczelny Wódz zadecydował o swoim wyjeździe na front. Przed wyjazdem w gmachu Sztabu Generalnego odbył spotkanie z generałami: Kazimierzem Sosnkowskim, Tadeuszem Rozwadowskim i Weygandem.
Komunikat Sztabu Generalnego z dnia 12 sierpnia:
„Na północnym odcinku wojska nasze opuściły Mławę i Pułtusk. Ochotniczy pułk 203 ułanów w śmiałym wypadzie na Ciechanów rozbił oddziały przeciwnika, wziął 4 karabiny maszynowe i około 100 jeńców.
Na linii Wyszków–Tłuszcz–Kałuszyn–Żelechów słaby kontakt z nieprzyjacielem.
Oddziały naszej jazdy i piechoty frontu południowego wyparły nieprzyjaciela z Radziwiłłowa, Łopatyna, Stanisławczyka i Toporowa.
Nad Strypą walki trwają w dalszym ciągu.
Wojska ukraińskie wzięły w rejonie Buczacza 5 karabinów maszynowych, kancelarię pułku piechoty sowieckiej i znaczną ilość jeńców”.
Józef Piłsudski:
„Przed wyjazdem swoim 12 sierpnia wieczorem z Warszawy miałem na placu Saskim ostateczną rozmowę z trzema wyżej wymienionymi panami. W rozmowie tej stwierdziłem w następujących punktach swój pogląd na sytuację: po pierwsze, z 20 dywizji, które miały wziąć udział w decydujących walkach o naszą stolicę. Warszawę, prawie 15, więc 3/4 ma rolę pasywną i zaledwie 1/4, czyli pięć i pół dywizji, z których jedna jest opóźniona w ruchu, ma rolę aktywną. Warszawa, w której zebrane jest dziesięć i pół dywizji, posiada jeszcze ogromną artylerię i sądzę, że nawet jednym ogniem artylerii w połączeniu z lotnikami, także zebranymi w Warszawie, daje się zatrzymać nieprzyjaciela względnie łatwo. Nie sądzę więc, aby czas miał większe dla Warszawy znaczenie. Przeciwnie, przypuszczam, że w interesie całości jest, aby nieprzyjaciel poniósł wielkie straty przy ataku i zmuszony był silnie się związać bojowo z obsadą warszawską, tak, aby nie był w stanie przeciwstawiać nadchodzącym wojskom, dowodzonym przeze mnie, tzn. pięciu dywizjom, większej siły. Po drugie, wskazałem, że wojska, skoncentrowane do kontrataku, tzn. pięć i pół dywizji, muszą mieć pewien czas dla odpoczynku i należytego ugrupowania się oraz wchłonięcia uzupełnień, które tam zostały zadyrygowane. Muszę mieć czas także sam do obejrzenia wojsk, gdyż obawiam się, że ich stan moralny nie jest tak wysoki, jakby to było pożądane dla tak trudnej i ryzykownej operacji. Dlatego też nie sądzę, abym mógł wcześniej rozpocząć operację, niż 15 sierpnia; przypuszczam zaś, że zdołam w przeciągu dwóch dni od rozpoczęcia operacji być tak blisko od atakowanej Warszawy, że wspólna praca wojenna z «gros» sił, skupionych w Warszawie i okolicy, byłaby już możliwa. Wskazałem przy tym, że byłoby wtedy pożądane, aby południowy odcinek obsady warszawskiej z dodatkiem wszystkich czołgów, które na tym odcinku należy zebrać, rozpoczęły natarcie wzdłuż szosy, prowadzącej w stronę Mińska i Brześcia. Zamierzałem bowiem atakować szerokim bardzo frontem i wówczas lewoskrzydłowa 14-ta dywizja, która pójdzie wzdłuż szosy lubelskiej, może się znaleźć w bardzo ciężkiej sytuacji, gdy izolowana wpadnie na większe siły nieprzyjacielskie. Po trzecie, wskazałem na groźne niebezpieczeństwo, które czyni z ruchu, dowodzonego przeze mnie, przedsięwzięcie nadzwyczajnie ryzykowne. Wyciągnąwszy bowiem z południa 1-szą i 3-cią legionowe dywizje, otworzyłem niejako bramę wpadową pomiędzy innymi i dla konnej armii Budionnego. Pomimo zaś, że istnieje tam nasza jazda z nakazem zatrzymywania konnej armii Budionnego w pochodzie ku nam, doświadczenie jednak dotychczasowe nie pozwala mi być pewnym. Oczekiwać mogę, że w krótkim przeciągu czasu mogę mieć na swoich bezpośrednich tyłach od Sokala i Hrubieszowa maszerującą konną armię Budionnego lub jej część, co może w wielkim stopniu udaremnić moje usiłowania. Zaznaczyłem przy tym, że na Bugu przeciwko 12-ej sowieckiej armii zostawiam bardzo słabe siły — 7-mą dywizję w okolicach Chełma i bardzo słabą 6-tą ukraińską dywizję na południe od niej.
Wreszcie przy pożegnaniu z gen. Sosnkowskim wskazałem mu na bezład, jaki panuje zarówno w dowodzeniu, jak i w zorganizowaniu wojska i żądałem od niego, by stale i ustawicznie wpływał na usunięcie wszystkich grup, grupek, podgrup i nadgrup, przedgrup i zagrup, których pomimo moich starań zostawało jeszcze tak dużo, że byli dowódcy ze sztabami bez wojsk, a w niektórych miejscach stu żołnierzy dzieliło się na trzy grupy, dowodzone przez generałów. Dalej zaś, ażeby stale starał się być dalej tym duchem opiekuńczym w stosunku do wiecznie kłócących się i prowadzących spór generałów, zmniejszając we wszelki możliwy sposób tę anarchię dowodzenia, której się obawiałem. Przy braku bowiem mego autorytetu mogła się załamać obrona stolicy nawet wtedy, gdy przewagę nad wrogiem mieć możemy.
Po załatwieniu tych spraw 12-go wieczorem wyjechałem z Warszawy. Wyjeżdżałem pełen poczucia nonsensu i nawet pewnego wstrętu do siebie, że dla tchórzostwa i niemocy polskiej musiałem zaprzeczyć wszelkiej logice i wszelkim zdrowym prawom wojny. Natomiast — wyznaję — odczuwałem bardzo silną ulgę, gdym opuszczał środowisko, gdzie minuta znaczy więcej niż godzina, godzina -więcej, niż doba, a doba więcej, niż tydzień”.
Lucjan Żeligowski o wizycie w Warszawie:
„12-go na froncie panowała cisza. Wieczorem udałem się do Warszawy. Byłem ciekawy jak wygląda miasto, w tak ważnej dla niego chwili.
Warszawa wydała mi się bardzo poważna. Panowało, jak gdyby uroczyste skupienie. W pobliżu sztabu generalnego spotkałem oddział starszych cywilnych panów, maszerujących dziarsko pod komendą jednego z nich. Z przyjemnością patrzyłem na tych ludzi.
Wiedzieliśmy o tym, że dużo osób z pośród mieszkańców stolicy wyniosło się za granicę, by w spokoju i bezpieczeństwie przetrwać najcięższe czasy, wiedzieliśmy jednak również, że tysiące ochotników wszelakich warstw garnęło się pod broń, a dzielne kobiety, patriotyczne Polki gorąco agitują w Warszawie, głosząc wszędzie hasło: «Na front» i przemawiając mężczyznom do ambicji, nawet w kawiarniach i restauracjach.
Dodatnie, krzepiące wrażenie wywierały na wojsku wieści dochodzące z Warszawy o energii i sprężystości Rządu, pod kierownictwem Naczelnika Państwa Marszałka Piłsudskiego. Radością i otuchą napełniła serca wiadomość, że generał Sosnkowski sprzeciwił się ewakuacji Ministerstwa Wojny. Zrozumiano, że stolica broniona będzie za wszelką cenę.
Przykrym zgrzytem wydawały się ówczesne ataki części prasy na Naczelnego Wodza, w najpoważniejszej chwili, gdy Jego autorytet tak niezbędny był do zwycięstwa. Prasa ta — niewątpliwie bez złej woli — działała bardziej na korzyść nieprzyjaciela niż naszą.
Na Pradze słychać było dalekie odgłosy artylerii od wschodu. Powróciłem do Jabłonny”.
Kornel Krzeczunowicz o reorganizacji jazdy i swoim awansie:
„Ten względnie spokojny dzień, 12 sierpnia, zostaje w pełni wykorzystany dla uporządkowania chwiejącej się od tygodnia organizacji naszej jazdy. Grupa Operacyjna zostaje definitywnie rozwiązana. Na froncie południowo-wschodnim pozostaje dziewięć pułków w trzech brygadach: 1 Brygada – ppłk Głuchowski – pułki: 5, 11 i 17 ułanów (brygada stoi w Chołojowie); 6 Brygada – płk Plisowski – 1, 12 i 14 ułanów (północny zachód Radziechowa) oraz 7 Brygada – ppłk Brzezowski – 2 puk szwoleżerów, 8 i 9 pułki ułanów w rejonie Radziechowa. Major Karol Rómmel obejmuje dowództwo 8 pułku ułanów. Przypadkowo otrzymujemy w tym samym dniu pierwsze wyniki weryfikacji naszych oficerów. Rotmistrzami zostają Kornel Krzeczunowicz i Ludwik Słotwiński. Niestety, dzielny Słotwiński tego dnia ciężko zachorował i został odesłany”
