26 sierpień
Józef Piłsudski powraca do Warszawy. Udziela wywiadu dla „Kuriera Porannego”
Komunikat Sztabu Generalnego z dnia 26 sierpnia:
„Front północny: Na odcinku 1. I 5. Armii sytuacja bez zmiany. Podczas oczyszczania terenu na zachód od linii Mława–Ciechanów wyłapano w dalszym ciągu przeszło 3000 niedobitków wojsk bolszewickich.
Front środkowy: W rejonie miejscowości Leman znajduje się jeszcze kilka tysięcy wojsk bolszewickich wszystkich gatunków broni, które pod naszym naciskiem, stawiając zaciekły opór, wycofują się w kierunku granicy niemieckiej. Stwierdzono, iż na jednym odcinku nasze oddziały były ostrzeliwane przez 2 baterie i karabiny maszynowe bolszewickie, ustawione na terytorium pruskim. Na szosie Kolno–Myszyniec pułk 57. piechoty zetknął się z silnym oddziałem nieprzyjacielskim i po uporczywej walce zdobył 6 dział, 10 karabinów maszynowych, sztandar i kancelarię 10. dywizji jazdy bolszewickiej.
Oddziały 3. Dywizji Legionów w wypadzie na Kobryń zaskoczyły nieprzyjaciela, organizującego tam swe rozbite jednostki i zadały mu ciężkie straty, biorąc około 1000 jeńców, w tym cały sztab 57. dywizji sowieckiej. W akcji tej zdobyto 4 działa i 12 karabinów maszynowych.
Dnia 25 bm. wojska nasze zajęły Grajewo.
Front południowy: Na wschód od Lwowa zacięte walki w rejonie Zadwórza; poza tym lokalne utarczki patroli”.
Wywiad Naczelnego Wodza dla „Kuriera Porannego”:
„W wojnie dwie bywają sytuacje — armie nieprzyjacielskie albo stoją naprzeciw siebie równolegle, albo akcja polega na hazardzie, który przynieść może wielką wygraną, a może i — katastrofę. W zmaganiu rosyjsko-polskim naturalny front biegnie na wschodzie w kierunku od północy ku południowi, niekiedy z lokalnymi odchyleniami. Bolszewicy zabawili się w ryzyko. Wysunęli swoje siły anormalnie, w kształcie kiszki, w kierunku od wschodu ku zachodowi. Myśl nie była zła: mogła mieć poważny sukces. Musiałem odpowiedzieć ryzykiem, pchnąłem nasze dywizje z południa na północny-zachód i północ, przeciąłem ich linię z dobrym skutkiem w kilku miejscach — armię sowiecką rozbiliśmy. Równocześnie jednak wytworzyła się u nas sytuacja nienaturalna. Front nasz siłą faktów obrócił się ku Prusom, zaś tyłem, łub bokiem do Rosji. Trzeba go teraz sprowadzić do stanu właściwego, twarzą ku wschodowi. W związku z tym operacje wojenne na północnych terenach ziem naszych uważać należy za ukończone na razie; winny potrwać jeszcze do dwóch dni. Trzeba zresztą dać żołnierzowi, jakkolwiek jego moralność wojskowa jest doskonała, — nieco wytchnienia. Chłopcy maszerowaliby dalej naprzód… Taka pogoda, jak dzisiaj, — dodał półgłosem Naczelnik, patrząc na tłukący w szyby zimny deszcz — stłumić może w bosym i nagim żołnierzu najlepszy nastrój.
— Sądzi Pan Naczelnik, że zwycięstwo wojsk naszych oddziała deprymująco na Sowiety?
— Obliczam tak: bolszewicy zgromadzili na naszym froncie 250 tysięcy ludzi. Jeńców weźmiemy do 80 tysięcy, jedną trzecią tej liczby, tj. 25 tysięcy, stracił nieprzyjaciel w zabitych i rannych, czyli ubędzie mu z szeregów około 100 tysięcy. Przesiąknie do Rosji z powrotem jakieś 125—150 tysięcy. Są to rozbitki zdemoralizowane. Sowiety więc będą potrzebowały dłuższego czasu na odnowienie armii. Wątpię, co prawda, aby mogła mieć ona dużą wartość bojową, jakkolwiek wierzę, że bolszewicy swych zamiarów napastniczych nie zaniechają.
— Zdawałoby się, te właśnie obecnie winni opuścić z górnych żądań przy rokowaniach pokojowych?’
— Bolszewicy chcą wygrywać, jak zawsze, bezczelnością…
Chwila ciszy, po czym Naczelnik snuje myśl dalej:
— Nasi przyjaciele chcą, byśmy stanęli na wschodzie w postawie czysto defensywnej. Według mnie jest to absurd. Jak można z niewielką armią, słabo opatrzoną w środki techniczne, stworzyć stałą linię obronną na długości setek kilometrów, bo niemal od Morza Bałtyckiego aż do głębokiego południa. Linia taka musi być oszańcowana, zabetonowana, osłoniona drutem kolczastym. Na zwiezienie samego drutu trzeba by zużyć cały tabor kolejowy. Czystej linii defensywnej utrzymać się nie da. Są dwa rozwiązania: iść przed siebie, aż do zupełnego rozbicia wroga, zmuszenia go, by z nami inaczej mówił albo stanąć na iluzorycznej naszej granicy wschodniej i czym prędzej zawierać pokój. Społeczeństwo musi powziąć decyzję, decyzję stanowczą i szybką. Czasu nie ma. Do zimy dwa miesiące. Nasze społeczeństwo niełatwo rozgrzać — już stygnie. Nie trzeba się łudzić, jeżeli nawet zawrzemy pokój — zawsze będziemy celem napaści ze strony Rosji.
— Gdzie, Panie Naczelniku, moglibyśmy stanąć w chwili obecnej na wschodzie?
— W niektórych miejscach, pod Brześciem, np., przekroczyliśmy już linię, wyznaczoną nam przez Ententę, tzn. linię 8 grudnia, natomiast na północy, koło Niemna, dochodzimy do niej. Linia ta jest pod względem strategicznym nic nie warta. Zatrzymać się na niej i okopać, stworzyć stan czystej defensywy, tzn. stwierdzić faktem, że iluzoryczna granica na wschodzie odpowiada naszym aspiracjom.
— Sądzono powszechnie, że posuniemy się obecnie na północ tak, aby zająć Wilno? — Naczelnik zamyślił się.
— To jest zagadnienie polityczne. Niech decyduje co do tego rząd, jako wyraz woli społeczeństwa.
Po pewnym czasie Naczelnik dodał, jakby mówiąc do siebie:
— Należałoby kraj zabezpieczyć od północy na przyszłość. Łomżyńskie zniszczone; zbiory, bydło, szczególniej konie zrabowane. Na oziminy nie można liczyć. Głód… Włościaństwo wyłapuje bolszewików, mści się okrutnie. Ale… — tu Naczelnik zwrócił się energicznie ku mnie. — Żydzi nie wszędzie zachowywali się źle. W Łomży i Mazowiecku dzielny stawiali opór bolszewikom. W Mazowiecku najeźdźcy rozstrzelali kilku. W Łomży bolszewicy osadzili biskupa w więzieniu wśród samych Żydów, których aresztowali. Natomiast, rzecz dziwna, jak wiele zresztą rzeczy w Polsce, — tuż obok w sąsiedztwie: w Łukowie, w Siedlcach, w Kałuszynie, w Białymstoku, dalej — we Włodawie miały miejsce liczne, czasem nawet masowe, ze strony Żydów wypadki zdrady stanu”.
Władysław Broniewski o ofensywie i walkach w Białymstoku:
„Dziewięć dni i «finis bolszewiae». Ofensywa ta była tak forsownie [zrobiona], tak błyskawicznie, jak jeszcze nie widziałem. Dość powiedzieć, że przez sześć dni przeszliśmy spacerek: Lubartów–Białystok. Nieźle (…).
Czterema batalionami rozbiliśmy pięć dywizji bolszewickich, które jednak częściowo przedarły się przez miasto. Uległy jednak takim stratom i zdemoralizowaniu, że nie spodziewałem się.
Wzięto około pięciu tysięcy jeńców.
Mam jednego zabitego i trzech rannych. W płku zabity kpt. Marjański, ppor. Soja. Walka na ogół ciężka była, ale owocna”.
Jerzy Konrad Maciejewski o dniu codziennym na froncie:
„Na dzisiejszą noc miałem wyznaczoną czterogodzinną inspekcję. Byłem więc na placówce, obejrzałem posterunki. Wróciwszy, próbowałem ułożyć swe grzeszne i strudzone ciało na jakiejś klupie siana czy też słomy. Kupa okazała się śpiącym żołnierzem, a leżące na nim siano – jego kołdrą. Depcząc więc po innych takich żyjących «kupach» wlazłem pod jakiś krzak i owinąwszy się w płaszcz, ległem na mokrych liściach, zdrzemnąłem się, a potem zasnąłem na dobre. Deszcz padał a padał, budziłem się kilkakrotnie, ale podnieść się nie chciało, tym bardziej że strzałów nie było słychać. Ocknąłem się na wykrzyknik ppor. Zielińskiego «Co?! To już mój dyżur, a wy jeszcze tutaj?» Drapnąłem co rychlej i do rana przespałem spokojnie (nie kapało na twarz z liści). Obudziły mnie gęste strzały na odcinku 8 kompanii. To ranna pobudka (…).
Czego jak czego, ale artylerii okropnie się boję, jest to vis maior. Od kuli karabinowej o wiele łatwiej się skryć; byle bruzda, byle grubsze drzewo…
Na szczęście nadjeżdża kpt. Żongołłowicz, zarządza zbiórkę i wyprowadza nas z niebezpiecznego punktu. Maszerujemy za miasto na cmentarz i tu w cieniu grobów i krzyży stajemy jako rezerwa i ochrona tyłów.
Wybrawszy jakąś stosunkowo świeżą mogiłę (bo była sucha) zakładam na niej główną kwaterę i każę Dudusiowi brać się za gotowanie kolacji. W tym celu obok grobu wisielca (bo to był taki rodzaj nieboszczyka, mówił nam o tym grabarz, dodając, że jako samobójcę pochowali go na skraju cmentarza) rozłożyliśmy ognisko, a z przyniesionej przez Dudusia kury i ziemniaków gotujemy smakowity rosół. Jako jarzyna – pieczone kartofle, na deser kukurydza. Wisielec, mając przypieczony bok, pewnikiem się nieraz w trumnisku przewrócił. Kłopot z drewnem zażegnany rekwizycją spróchniałych krzyży. Mówi się trudno – wojna…”.
Kazimierz Sokołowski o tym, że nie każdy stworzony do bycia ułanem:
„Stanęliśmy w Mławie, w ogrodzie przy ulicy Warszawskiej, w celu kilkudniowego odpoczynku, jaki bez wątpienia ludziom i koniom się należy. Odpoczynek ten polega na pojeniu, karmieniu i doglądaniu (co najgorsze ze wszystkiego!…) koni oraz na zbijaniu bąków. Chodzi się więc na miasto, pije herbatę z ciastkami kruchymi za 31 marek, oddaje bieliznę do prania, zjada z kolegami kolację za darmo, bo na pół własną, pisze się dziennik i karty do Warszawy, leży i odpoczywa się. W jednej z kart, pisanych dziś do rodziców (miał ją zabrać Szafrański, lecz porucznik w ostatniej chwili wziął ze sobą do stolicy żołnierzy piechoty) zdecydowałem się prosić o to, by dołożono wszelkich starań celem przeniesienia mnie do lżejszej służby”.