Ciąg dalszy ofensywy bolszewickiej na północy frontu, walki na Podolu.

15 maj

Józef Piłsudski przeprowadził w Żmerynce odprawę z gen. Iwaszkiewiczem, dowódcą 6 Armii.

Na północy wojska bolszewickie zaatakowały poprzez likę jaka wytworzyła się między 8 DP a Dywizją Litewsko-Białoruską. Po całodniowych walkach dowódca 1 Armii zarządził odwrót na nową linię obrony. Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego oddało do dyspozycji 1 Armii 17 Dywizję Piechoty.

Stefan Brzeszczyński opisuje drugi dzień walk z wojskami Tuchaczewskiego:

„Skoro świt następnego dnia zatelefonował dca baonu obsadzającego jeziora, że do wsi naprzeciw przesmyku między jeziorami ściekają z lasu bolszewicy. (…) przez lornetkę zobaczyłem wyraźnie, jak bolszewicy po dwóch-trzech, szerokim wachlarzem ściągają do wsi. Gdy już ich było we wsi około batalionu, kazałem Grafowi oddać dwie serie granatem zapalającym i trzy serie zwykłym. Wieś zapaliła się od pierwszej serii i bolszewicy zaczęli uciekać w żyta. Wtedy ja przejąłem kierowania ogniem i wykańczaliśmy ich do spółki z piechotą. Odtąd na jeziorach, poza sporadycznym ogniem, nie działo się nic ciekawego. Natomiast zaraz po południu wyszło natarcie na miński ps (pułk strzelców – przyp. red.). Pchor. Misiewski dwukrotnie zażądał ognia baterii, którym sam kierował, i to podobno bardzo skutecznie. Miński ps utrzymał pozycje. (…)

Pod wieczór przyszedł rozkaz z dywizji wzywający do wycofania się po zapadnięciu zmroku za rzekę Berezynę i obsadzenia jej zachodniego brzegu.”

Narastający niepokój daje się odczuć z zapisków Mariana Kukiela:

„Noc niespokojna. Oczekiwanie czegoś, co zajdzie. Bolszewicy według mnożących się wiadomości otrzymali posiłki z Odessy; koncentrują siły. Wszystkie miejscowości przed naszym frontem zajęte. Żywy ruch patrolowy. Potyczki. O godz. 2 rozkaz wysłania kompanii pod Dubowo (kierunek: Żydówka, Wygoda) w celu demonstracji na tyłach przeciwnika będącego w Goriaczówce (Haraczkowce), na którego o godz. 4 uderzy 4 pułk strzelców podhalańskich. Kompania wyruszyła. Niepokój, spać nie mogę; coś mnie korci, by wyjechać do baonu II do Krzyżopola. O godz. 4.30 wpada jeździec od kpt. Tyczyńskiego z meldunkiem o wielkim ataku nieprzyjacielskim – wszystko jakoby w odwrocie. Zrywam się, alarmuję Kniażewo; kompanię 10/51 z folwarku (pogotowie) posyłam na miasteczko Kniażopol, porozumiewam się z Faffem, niech rżnie na Krzyżopol z tem co ma. Biegnę do dowództwa pułku, ale spokojniejszy ode mnie Weber już rozmawia z Tyczyńskim. Było źle, saperzy zrobili panikę; ale kontratak wszystko naprawił; wzięty jeden karabin maszynowy nieprzyjaciela, straty bolszewików duże. U nas por. Zawadzki ciężko ranny, są zabici i ranni. (…) Po południu kapitan Faff przy świetnym współdziałaniu artylerii i garstki jazdy robi wypad, przepędza bolszewików pod Sokołówką, odpiera ich przeważające siły na Żabokrzycze.

Noc zapowiada się niespokojnie. Ciągle dzwoni telefon. O śnie mowy nie ma.”

Zdecydowanie spokojniejsza atmosfera panowała w Kijowie. Mieczysław Lepecki relacjonuje:

„W połowie maja zabrakło intendenturze żywności. Otrzymałem rozkaz udania się do okolicznych wsi celem zakupu kilku sztuk bydła. Oficer gospodarczy dał mi całą tekę pieniędzy petlurowskich, tak zwanych „karbowańców”, oraz duży zeszyt pokwitowań, z kuponami na premie. Z tymi premiami było tak: każdy wieśniak, sprzedający bydło, mąkę czy jakąś inną żywność lub paszę otrzymywał, zależnie od wielkości zakupu, premię na ileś kilogramów soli. O sól na Ukrainie było niesłychanie trudno i pomysł rozdawania jej jako premii był bez wątpienia udany.

Wziąłem z sobą czterech żołnierzy i pojechałem.

W odległości 20 km od Kijowa zacząłem robić zakupy. Oczywiście, żaden chłop ani myślał sprzedać czegokolwiek dobrowolnie. W każdej wsi musiałem udać się do sołtysa, nazywanego tam „starostą” i wyjawić mu cel swego przybycia. Starosta zaczynał od zaklinania się, że w wiosce nie ma ani śladu krów lub wołów, a nawet najmniejszej rzeczy godnej tak delikatnego podniebienia, jakim jest podniebienie wojsk „pańskich”. Mieliśmy ostre rozkazy, nakazujące delikatnie i wyrozumiale postępować z ludnością, dlatego wdawałem się z chłopami w rozmowy, tłumacząc im cierpliwie, że płacimy gotówką, za wszystko co weźmiemy. Wieśniacy nie bardzo wierzyli, zresztą mieli nieco racji, gdyż petlurowskie karbowańce były zaledwie nędznym surogatem pieniędzy, i to surogatem nie uznawanym nawet przez samych petlurowców. Nic też dziwnego, że płacenie nimi traktowano jako zwykłą rekwizycję, niektórzy woleli nawet otrzymać zamiast tych „pieniędzy” kwit, przypuszczając, że może kiedyś będzie zapłacony. (…)

W czasie tych wędrówek trafiłem pewnego razu do jednego z zarządów gminnych. Dostrzegłem tam już rękę władzy petlurowskiej, obsadzającej te urzędy swoimi ludźmi. Sekretarzem gminy był młody ideowiec niepodległościowego ruchu ukraińskiego. Miły ten człowiek rozmawiał ze mną czas dłuższy. Z rozmowy wyniosłem bardzo sympatyczne wspomnienia, wspomnienia słów, których, przypuszczałem, nikt już na Ukrainie nie mówi. Tradycja wiernych Rzeczypospolitej kozaków jeszcze wciąż kołatała się po białych chatach naddnieprzańskich wiosek.”