5 wrzesień:
Komunikat Sztabu Generalnego z dnia 5 września:
„Wojska litewskie, wspomagane przez bolszewików, w dalszym ciągu atakują nasze oddziały i posuwają się w kierunku na Suwałki i Augustów.
Oddziały nasze w śmiałym wypadzie na Kamieniec Litewski rozbiły brygadę sowiecką, biorąc około 400 jeńców i 3 działa z jaszczami,
Na odcinku Bugu odparto ponowne ataki nieprzyjaciela. Jeden z oddziałów bolszewickich został pod Włodawą wciągnięty w zasadzkę przez grupę generała Bałachowicza i następnie w świetnej akcji pościgowej zupełnie rozbity.
W rejonie Hrubieszowa oddziały nasze po dwudniowej przerwie, użytej celem przegrupowania, przeszły ponownie do energicznych działań zaczepnych.
W Małopolsce sytuacja nie zmieniona. Pod Gołogórami wzięliśmy kilkudziesięciu jeńców”.
Tadeusz Kutrzeba o sytuacji po bitwie warszawskiej:
„Bitwa pod Warszawą była operacją krótką, ale rozstrzygającą. Główne, skrzydłowe uderzenie rozwinęło się dnia 16 sierpnia z linii: Dęblin – Lubartów – Chełm, a już 21 sierpnia prawoskrzydłowe armie polskie stanęły na linii Łomża – Białystok, spychając nieprzyjaciela częściami do Prus Wschodnich, częściami przez Osowiec na Grodno. Kierunek rozstrzygającego manewru polskiego biegł z południa na północ: 4. armia nacierała wzdłuż osi Dęblin-Łomża; grupa uderzeniowa 3. armii, następnie przemianowana na 2. armię, wzdłuż osi Lublin-Białystok. Zasadniczy kierunek odwrotu wojska nieprzyjacielskiego był zachodnio-wschodni. Dopiero pod wpływem manewru z nad Wieprza, wychodzącego na linie komunikacyjne frontu nieprzyjacielskiego, kierunek ten odbiegł na północny wschód.
Wojsko nieprzyjacielskie nie miało czasu, by w dostatecznej sile móc uchodzić przez Brześć n/B., a ponieważ na wschód od Bugu stojących odwodów nie posiadało, przeto prawe skrzydło 2. armii mogło bez wielkich trudności i przy użyciu nie dużych sił (3. dyw. piech. leg.) opanować obóz warowny Brześć. Skrzydło to siłą faktu nie mogło ruszyć do dalszego pościgu za nieprzyjacielem na wschód, lecz musiało skupić się w rejonie Brześcia, chroniąc ten węzeł i kryjąc przez to flankę i tyły armii, zdążającej na Białystok.
Krwawym bojem pod Białymstokiem, stoczonym dnia 30 sierpnia przez oddziały l. dyw. leg. z cofającymi się masami 3., 15. i 4. armii sow., zakończyła 2. armia swój współudział w wielkiej polskiej ofensywie sierpniowej.
W boju pod Białymstokiem rozbito resztki kilkunastu dywizji nieprzyjacielskich, cofających się na Niemen (patrz zał. 2). W tym samym czasie walczyła jeszcze 4. armia ros. na zachód od Białegostoku, zdoławszy się przedrzeć przez polską 5. armię a potem przez brygadę syberyjską pod Chorzelami. Powstrzymana jednak przez dywizje polskiej 4. armii w rejonie Kolno-Łomża i dowiedziawszy się, że polska 2. armia zamknęła jej ostatnie drogi odwrotowe aż do Grajewa włącznie, straciła odwagę i chęć do dalszego przebijania się na wschód i przeszła dnia 23 sierpnia w przypuszczalnej sile 30.000 ludzi do Prus Wschodnich.
Skutkiem tego 2. armia, mimo skierowanie forsownymi marszami l. dyw. leg. na Osowiec-Grajewo, nie weszła już w kontakt z uchodzącym z pod Łomży nieprzyjacielem, którego oczekiwano z niecierpliwością, tym bardziej, że wiadomości z 3. korpusu kaw. nieprzyjacielskiej głosiły, jakoby wiózł on cenne łupy.
W ten sposób bitwa warszawska nie skończyła się pościgiem do upadłego, pościgiem aż do zupełnego rozgromienia nieprzyjaciela, gdyż te części armii nieprzyjacielskiej, które przedostały się na wschód od linii Osowiec-Białystok-Brześć nie były uchwytne. Przekroczywszy tę linię armie nieprzyjacielskie wydostały się z tych kleszczy żelaznych, które przypierały je do granicy pruskiej.
W marszu z linii Wieprza ku północy, wschodnie skrzydło 4. armii polskiej było kryte przez 2. armię, a gdy ostatnie resztki 4. armii nieprzyjacielskiej przeszły do Prus Wschodnich, 4. armia polska nie miała już przed sobą przeciwnika i była wolna do nowych zadań.
Inaczej musiała operować 2. armia. Przy wyjściu znad Wieprza była ona przykryta przez liczebnie słabą 3. armię polską. Następnie jednak, w miarę posuwania się ku północy – a marsz ten był bardzo szybki – flanka prawa przestała być osłonięta. Lecz niewiele jej zagrażało: odwodów nieprzyjaciel nie miał; marsz nasz był tak szybki, że trudno było za nami nadążyć; zajęcie i trwałe utrzymanie Brześcia osłaniało dostatecznie prawą flankę armii.
Dopiero w rejonie Białegostoku zagrożenie 2. armii od wschodu stało się istotne. Z jednej strony gromadziły się w tym obszarze uchodzące z nad Wisły siły, z drugiej strony należało przypuszczać, że o ile nieprzyjaciel posiada jeszcze jakieś odwody, to może je koło Białegostoku na czas wprowadzić w bój, tym bardziej, jeżeli się zorientuje, że 4. armia sowiecka jest odcięta i wobec tego należy przyjść jej z pomocą.
Ogólne położenie wskazywało bezsprzecznie, że nieprzyjaciel będzie się starał uderzyć na nasze skrajne, północne skrzydło, które, jak z natury rzeczy wynikało, musiało być zmęczone walką i marszem i nie mogło być zbyt silne.
Tak więc 23 sierpnia 1920 r. znalazło się prawe skrzydło armii polskich (4. i 2. armia) w tern położeniu, że przed niemi przeciwnik przestał istnieć, natomiast gromadził się, bez przeciwdziałania z naszej strony, na flance. Szybkie zwrócenie się armii na wschód uważane było za niemożliwe: 4. armia musiała być przewieziona i przegrupowana, by wejść w nowy kontakt z przeciwnikiem, 2-a armia rozciągnęła się od Brześcia do Osowca i w tym stanie nie była w możności przystąpić do dalszego pościgu. Wykluczone było, bez zupełnego przegrupowania, w celu skupienia sił, zapędzać się na pobitego, ale liczebnie jeszcze silnego przeciwnika, tym bardziej, jeżeli się uwzględni, że oddziały 2. armii od chwili wymarszu z nad Wieprza, t. j. 14 sierpnia żyły i walczyły bez regularnego dowozu. Mosty były poniszczone, koleje nie funkcjonowały.
Aż do czasu uregulowania dowozu przez otwarcie linii kolejowej na Białystok, armia mogła się bronić, lecz nie była w stanie podjąć szerzej zakrojonej operacji ofensywnej.
Na koniec sierpnia więc przypada ta ostatnia faza pościgu, gdy obie części zupełnie wyczerpane, bez impulsu z zewnątrz, czyli bez wejścia w akcję nowych odwodów, do większych działań nie są zdolne. Dowództwo można uważać za bezsilne w tern znaczeniu, że musi ono podporządkować swe zamiary siłom wojska, starać się wszystkie mi sposobami o uzupełnienie wyczerpanych zasobów i przez szybkie przegrupowanie oddziałów stanąć w takie m uszykowaniu, by móc skutecznie odeprzeć przeciwuderzenia nieprzyjaciela”.
Kornel Krzeczunowicz o natarciu dywizji jazdy:
„Ogólne natarcie zaczyna się 5 września. 7 Brygada przechodzi do Wakijowa, gdzie stoi w odwodzie dywizji jazdy. 7 Brygada prowadzi natarcie na wsie Sahryń i Kożuchy, które zdobywa dopiero wieczorem”.
Jerzy Konrad Maciejewski o ciężkich chwilach i odniesieniu rany:
„Zbudziły mnie bolszewickie szrapnele, pękające pięćdziesiąt kroków na lewo od nas, akurat nad rowem, chroniącym naszą placówkę. (…) w miarę przerzedzania się mgły wyłaniało się coraz więcej bolszewików łączących się w tyralierę na linii swych okopów. Chwilę później cała tyraliera ruszyła ostrożnie naprzód, kryjąc się, o ile możliwości, za chałupami i wgłębieniami gruntu. Linia atakujących była olbrzymia – żadnego jej skrzydła nie mogłem dostrzec, więc od razu domyśliłem się, że atak jest zakrojony na szeroką skalę i nie zdołamy się utrzymać. Jednakowoż otworzyliśmy dość intensywny ogień z dziewięciu karabinów. Lecz cóż to znaczy? Pomimo tak słabego ognia czerwoni posuwają się ogromnie ospale, ja zaś ze zdumieniem zauważyłem, że kulomiot z lewej strony (pod Zdrodowskim) po wypuszczeniu jednej serii – umilkł. Jak się później dowiedziałem – zwiał razem z obsadą placówki.
(…)
Wraża tyraliera zbliżała się coraz bardziej. W oczach swych chłopców czytam zapytanie i niemą prośbę o niegubienie ich… Bolszewicy są już o trzysta kroków, ich artyleria bije za nasze okopy; ma to być ogień zaporowy. Podaję komendę: «Wyjść z rowu, ustawić się w tyralierkę i odstrzeliwując, cofać się do wsi!». Wysyłam przedtem z zawiadomieniem łącznika w lewo (do Śmielaka, zresztą nie wiedziałem o rejteradzie oddziałku Zdrodowskiego), a moi chłopcy ledwo opuścili rów, zaczęli spiesznie grupkami odchodzić do wsi. Zaledwie zdołałem znakami pokazać im, aby gęsto strzelali, czego nam nie żałowali czerwoni, na szczęście nikogo nie trafiwszy.
(…) Wychodzimy na wysoki nasyp szosy, przebiegamy mostek, kierując się lewo, celem połączenia z resztą kompanii. Wtem zza zakrętu wysypuje się 4 kompania z por. Walentym Mallym na czele, biegnąc do kontrataku. Porywają nas, biegniemy z powrotem. Wtem od czoła naszej kolumny buchają pojedyncze strzały. Jeszcze i jeszcze! Strzelanina potężnieje. Zda się, że tysiąc chłopów walą cepami po klepisku. Kupy bolszewików próbują stawiać opór, lecz pod parciem naszej kolumny uciekają, gdzie kto może.
Ja z kilkoma ludźmi zostaję na zakręcie, o oto widzę, jak bolszewicka piechota i taczanki zajeżdżają nam na tyły. Grupka żołnierzy, złożona przeważnie z czwartaków, dąży do połączenia się ze swoimi. Opuścili mnie też, a moich chłopców pozostało tylko trzech, wobec czego mszę i ja dołączyć do 4 kompanii. Szukam dowódcy. Oto i on. Jest blady, widocznie rozumie sytuację. Ma piersi zauważyłem tylko skromną odznakę I baonu. Poleca mi, abym ściągnął swoich ludzi i obsadził nimi opuszczone placówki, bo on chce zebrać kompanię i trzymać ją w pogotowiu na wypadek ponownego ataku. Wysyłam łączników w lewo wzdłuż tyralierki 4 kompanii, aby zebrali wszystkich moich. Dwóch innych – w celu nawiązania kontaktu z dowódcą kompanii. Został z mojej kompanii tylko jeden żołnierz. Strzelanina nie ustaje, na prawo wzmaga się, tworzy się nowa tyraliera bolszewicka, która kozacy zaganiają do ataku.
(…) Obsada rowu przed nami już się cofała. Bolszewicy skupiali się do ataku na biała broń. Wysypaliśmy się z rozwartej na ścieżaj bramy stodoły z krzykiem «hurra», lecz cóż… Naprzód wyskoczyło nas tylko kilkunastu, reszta rozpierzchnięta koło stodoły, ograniczyła się tylko do strzelaniny. Wystrzeliłem ostatnie(!) pięć naboi, przerzuciłem mausera w lewą rękę, wyciągnąłem natomiast nagana. Czerwoni, zachęceni przez jakiegoś komisarza z karabinkiem w ręku, pochylili broń do ataku! Obejrzałem się rozpaczliwie w tył. Wszystko przepadło! Trzeba się cofać! Gdzie porucznik? Zobaczyłem go rozciągniętego na wznak na ziemi. Przystawił browning do skroni.
– Panie poruczniku, co pan robi?
Zwrócił na mnie zamglone spojrzenie.
– Ranny jestem – rzekł z uśmiechem i pociągnął za cyngiel.
Drgnąłem. Bolszewicy byli o pięćdziesiąt kroków. Wszystko uciekało w panice. Zacząłem biec i ja, gdy poczułem piekący ból i uderzenie w nogę. «Ranny jestem» – krzyknąłem do biegnących obok żołnierzy i wiedząc, że daleko nie pobiegnę, skierowałem się do pierwszej stodoły”.