9 październik
Komunikat Sztabu Generalnego z dnia 9 października:
„Sytuacja na froncie bez żadnych ważniejszych zmian.
Naczelne Dowództwo Wojsk Polskich otrzymało od generała Sikorskiego, dowódcy armii, następujący meldunek:
Wszystkie zarządzenia, zdążające do nawiązania łączności z grupą generała Żeligowskiego, zawiodły, dopiero po południu przypadkowo zgłosiło się do stacji telefonicznej dowództwo grupy generała Żeligowskiego i szef sztabu tej grupy, pułkownik Bobicki, podał osobiście majorowi Stamirowskiemu następujące dwie depesze, które przytaczam w dosłownym brzmieniu:
Do dowództwa armii do rąk własnych dowódcy. Tajne. Bardzo pilne.
Zważywszy, że zawarte z rządem kowieńskim linie rozejmowe z góry i nie na korzyść nas, mieszkańców ziemi wileńskiej, grodzieńskiej i lidzkiej, nasz kraj wraz z polskim Wilnem przysądzają Litwinom, postanowiłem z orężem w ręku prawa samostanowienia mieszkańców mojej Ojczyzny bronić i objąłem naczelne dowództwo nad żołnierzami, z tych ziem pochodzącymi.
Nie mając możności postępować wbrew własnemu sumieniu i poczuciu obowiązku obywatelskiego, z żalem zgłaszam zwolnienie od obowiązków służby i dowództwa grupy. Wychowani w karności i wierni idei wyzwolenia Ojczyzny, podlegli dowódcy i wojsko, słuchają moich rozkazów, a dla pozostawionych oddziałów proszę wydać bezpośrednie rozkazy.
M. p. 8 X 1920 r.
(–) Żeligowski
Generał i dowódca Grupy
Do dowództwa armii. Tajne. Bardzo pilne.
Generał Żeligowski z motywów, podanych w swoich meldunkach, złożył dowództwo grupy. Pochodząc z ziemi grodzieńskiej, uważam za nakaz sumienia i poczucia obowiązku obywatelskiego stanąć pod rozkazami generała Żeligowskiego, wobec czego z żalem zgłaszam zwolnienie ze służby. Sztab grupy wykonuje dalsze moje rozkazy.
(–) Bobicki
Pułkownik i Szef Sztabu
Ze względu na ważność sytuacji major Stamirowski, mimo otrzymania powyższych depesz, prosił pułkownika Bobickiego o zakomunikowanie sytuacji, w jakiej się obecnie oddziały generała Żeligowskiego znajdują, na co otrzymał następujące informacje: oddziały generała Żeligowskiego znajdowały się o godzinie 15 między Waką a Wilnem, o godzinie 17 zajęły Wilno. Generała Żeligowskiego przyjął w Wilnie gubernator francuski, proponując, ażeby miasto zrobić wolnym. Generał Żeligowski na propozycję tę absolutnie się nie zgodził. Bliższych szczegółów pułkownik Bobicki nie udzielił.
Wobec najwyraźniejszego buntu ze strony generała Żeligowskiego i jego oddziałów upraszam Naczelne Dowództwo o możliwie szybką decyzję, jak mam wobec całej tej sprawy postąpić. Zaznaczam, że o niezadowoleniu Dywizji Litewsko-Białoruskiej z rozejmu, zawartego z rządem litewskim, dochodziły mnie wieści już poprzednio i na skutek tych wieści byłem osobiście dnia8 bm. na miejscu postoju Dywizji Litewsko-Białoruskiej, celem wyjaśnienia prawdziwości tych wersji i osobistego uspokojenia umysłów. Wobec tego, że z Dywizją Litewsko-Białoruską w ciągu całej wojny nie miałem bliższych stosunków, korpus oficerski i żołnierze nie znali mnie bliżej. Wpływ mój osobisty na uspokojenie umysłów w dywizji najwidoczniej skutków pożądanych nie odniósł.
Wobec politycznej i wojskowej doniosłości meldowanego faktu, upraszam Naczelne Dowództwo o możliwie szybką decyzję, jak mam się w dalszym ciągu do tych oddziałów ustosunkować.
(–) Sikorski
Generał-podporucznik i Dowódca armii
Bolesław Waligóra o zajęciu Wilna:
„Myślą Naczelnego Wodza, którą podkreślił na odprawie w Lidzie, by do Wilna jako pierwszy wszedł wileński pułk strzelców. Jednakże trudno było teraz utrzymać oddziały, które, nie napotykając większego oporu ciągnęły niepohamowanie z trzech stron do miasta. O godz. 14. Min. 15 – 1. kompania wraz z 1. szwadronem 3 pułku strzelców konnych, a tuż za nimi 12 kompania mińskiego pułku wpadły do miasta, przemaszerowały ulicami, witane z entuzjazmem przez ludność, aż do mostu Zielonego, gdzie napotkano samochód pancerny, kryjący odwrót Litwinów.
Nawet część oddziałów mjr. Kościałkowskiego dotarła w tym czasie do miasta: «zapędził się aż do Wilna (wbrew rozkazom) i jeden jego oddział wziął na stacji kolejowej cały pluton Litwinów do niewoli. Oficerowie poszli do George’a na kawę…»
Wilno zostało zajęte.
«Wileński pułk nie zdążył przebyć przestrzeni dzielącej go od Wilna tak szybko, jak nasze chęci, które wyprzedziły wszystko» – notuje w dzienniku operacyjnym dowódca I brygady. W ślad za mińskim pułkiem wszedł do miasta grodzieński pułk.
Szef sztabu dywizji meldował:
Do D-twa 3. Armii
Z 1. D. l. b. – 10/9 g. 15
Wilno zajęte przez oddziały gen. Żeligowskiego
z r. Perkowicz
kpt. i szef sztabu
Już o zmierzchu 9 X wszedł do Wilna wileński pułk strzelców z rozwiniętymi chorągwiami: jedną, otrzymana w 1919 roku od społeczeństwa wileńskiego, i drugą, chorągwią powstańców 1863 r., którą otrzymał za bój na przedmościu Warszawy – pod Radzyminem.
Powitanie tego pułku, na którego czele jechał gen. Żeligowski, było potężną manifestacją uczuć polskiego Wilna”.
Kornel Krzeczunowicz o przebiegu zagonu na Korosteń:
„9 października odmarsz do Pukaczówki o godz. 7.30. Godzinę wcześniej odszedł por. Gołogórski jak podjazd po osi marszu. Po drodze stacza walki z patrolami, bierze do niewoli szefa sztabu brygady i trzydziestu jeńców. 2 pułk szwoleżerów idzie w straży przedniej. Wysyła patrol pod dowództwem pchor. Adama Niedzielskiego (…) dla zniszczenia toru kolejowego wzdłuż którego maszerujemy. Czyni to wieczorem i wysadza tor na zakręcie z małą widocznością. Dzięki temu pancerka wykoleja się w ciągu nocy i odcina dwa dalsze, nastawione na walkę z nami pod Zwiahlem. Braknie ich w rozstrzygającej chwili pod Korosteniem”.
Zdzisław Zaborski o pokojowych nastrojach w 2. pociągu pancernym „Śmiały”:
„Stoimy w Brześciu. W dniu 30 IX 1920 PP-2 «Śmiały» dotarł do Baranowicz. Będziemy tu w Brześciu stać podobno nie mniej niż tydzień. Wojek, gdyby mógł, niech przyjeżdża wprost do Brześcia, kożucha chyba nie warto brać – zdaje się, że już ciężkich chwil przechodzić nie będziemy. Każden żołnierz dostanie u nas sweter, ciepłą bieliznę, szal, rękawice i nauszniki. Przy okazji posyłam 2 rybki, które dziś upolowałem. Są to tak zwane świnki. Razem złapałem coś 8 pudów. Jutro znów pójdę na polowanie”.