31 lipiec
Nastąpiła zmiana na stanowisku dowódcy Frontu Litewsko-Białoruskiego. Gen. Stanisława Szeptyckiego zastąpił Józef Haller.
Komunikat Sztabu Generalnego z dnia 31 lipca:
„Od granicy niemieckiej wzdłuż Pisny, Narwi do Tykocina sytuacja bez zmiany. Od Tykocina wzdłuż Narwi do Orlanki oddziały nasze, zasilone przez pierwsze formacje ochotnicze, odparły silne ataki bolszewickie, zadając nieprzyjacielowi nadzwyczaj ciężkie straty. Na jednym tylko odcinkiem pod Topielcem odparty nieprzyjaciel pozostawił w naszym ręku 11 karabinów maszynowych i 500 trupów na placu.
Na zachód od linii kolejowej Warszawa-Brześć toczą się zacięte walki o linię Topczewa – Lubina – rzeki Nurca i Żerczyc.
W rejonie Brześcia sytuacja bez zmiany.
Na Stochodzie drobne utarczki.
Walki w rejonie Brodów rozwijają się dla nas pomyślnie; szczegółów brak.
Na Serecie nieprzyjaciel w dniu dzisiejszym ataków nie ponawiał”.
Lucjan Żeligowski o ciężkich warunkach walki:
„31 lipca trwają ciężkie walki na całym froncie. W rejonie Topielca nieprzyjaciel, brnąc po pas w wodzie, przeprawia się przez Narew, zostaje jednak kontratakiem 10. dywizji odrzucony na drugą stronę. Brygadę etapową trzeba wycofać wobec braku rosyjskiej amunicji do jej karabinów. Ataki nieprzyjacielskie od Wizny i Strenkowej Góry trwają nadal i zmuszają generała Witkowskiego do odwrotu na Leśniki. Nieprzyjaciel nie zaprzestaje natarć i o godzinie 23 zagraża przełamaniem frontu tej grupy.
Gdy cała uwaga wyższych dowództw zwrócona jest na Łomżę i naszą północ, nieprzyjacielowi udaje się wedrzeć między obie grupy 1. Armii i przedzielić je na dwie części, posuwając się szybko przez Daniłowo — Pietkowo w kierunku na Piekuty. Staje się to początkiem oskrzydlenia i odcięcia grupy przeze mnie dowodzonej.
„Ponieważ linia 1. Armii — powiedziane jest w opracowaniu bitwy nad Narwią, znajdującym się w Wojskowym Biurze Historycznym — przedstawia łuk wygięty ku wschodowi, którego punkt kulminacyjny stanowi 10. dywizja piechoty, położenie to wydaje się dowódcy armii niebezpieczne, zwłaszcza wobec przerwy powstałej między grupami generałów: Żeligowskiego i Rządkowskiego, wobec czego zarządza odwrót na linię Śliny — Tłoczewki i dalej wzdłuż traktu Rudka — Grodzisk“.
Odwrót odbywa się nocą przy silnym deszczu. Przemęczenie jest tak niezwykłe, iż występują objawy zaburzeń umysłowych wśród szeregowych, a poza tym ogólna apatia. Nieprzyjaciel natomiast jest w tym szczęśliwym położeniu, że może zmieniać swoje dywizje. To też czyni to, odprowadzając zmęczone do odwodu.
Na froncie 1. Armii stwierdzono obecność wszystkich dywizji trzech armii nieprzyjacielskich, t. j. 4., 13. i 3.”.
18 DP nie ustaje w walce:
„Postanowienie generała Krajowskiego. Generał Krajowski, będąc osobiście przy XXXVI. Brygadzie w m. Turze, otrzymał te wiadomości dopiero 31 o godz. 8 rano.
Przedarcie się dwóch konnych dywizji w kierunku Stojanowa zastanowiło generała poważnie. Ten fakt, jak też wiadomość o niepowodzeniu wypadu grupy gen. Szymańskiego (XXXV. i X. Bryg. Piech.) skłoniły go do cofnięcia XXXVI. Bryg. i 19 pp z Monastyrku i Turza do rejonu Toporów, Trójca, Majdan. Zamierzał on pozostawić XXXVI. Brygadę na razie w Toporowie w pozycji wyczekującej, z nakazem prowadzenia zwiadów na północ i wschód i zamiarem późniejszego uderzenia z Toporowa, według zmienionej sytuacji. Sam zaś powrócił do sztabu grupy w Krasnem, by pilnować też ruchów nieprzyjacielskiej 45. DP i 9. Dyw. Jazdy. Generał Szymański otrzymał rozkaz zachowania się odpornie.
Położenie Wieczorne. Ruch odwrotowy XXXVI. Brygady został wykonany w przeciągu przedpołudnia 30-go lipca. Tylko 145. pp, który otrzymał rozkaz nieco później i nie mógł się zaraz oderwać od nieprzyjaciela pod Monastyrkiem, przybył do Toporowa dopiero około północy, stoczywszy w drodze kilka walk straży tylnych (szkic poniżej).
Na odcinku generała Szymańskiego przeszedł nieprzyjaciel 31 lipca ze swej strony do natarcia, lecz ataki jego zostały łatwo odparte.
Zresztą dzień przeszedł spokojnie.
Walka pod Toporowem. Wieczorem o godz. 19 min. 30 nadszedł rozkaz Dowództwa 6. Armii nakazujący XXXVI. Brygadzie w myśl rozkazu naczelnego wodza:
„urządzenie w nocy z 31 lipca na 1 sierpnia wypadu z Toporowa na Łopatyn, celem wywołania tam między godz. 3 a 4 jak największego popłochu i rozbicia poważnych sił nieprzyjacielskich, wspólnie z Grupą Operacyjną Jazdy”.
Grupa Jazdy nacierać miała równocześnie na Łopatyn i Stanisławszczyk od strony północno-zachodniej”.
Józef Jaklicz o postawach oficerów polskich:
: Trudno dać jasną i ścisłą odpowiedź, co jest przyczyną niepowodzeń naszych na froncie. Zapewne przeważające siły rosyjskie, dobrze zorganizowane i prowadzone. Ale to nie jest powód zasadniczy. Ten zaś wiąże się z naszą psychiką. Nasz żołnierz jest dobry i bitny, choć za krótko jest w polu, żeby stał się zahartowany na ogień taki, jaki miał miejsce w wojnie światowej. Jednak wytrzyma on wszystko, jeśli będzie miał pewność, że czuwa nad nim oficer, będący przy nim stale i dzielący z nim wszystko, a takich oficerów jest 20-30 %. Reszta to hołota, niewarta miana oficera. Widziałem oficerów, którzy w największym ogniu prowadzili swoje kompanie na koniu, kompanie rekruckie, zdemoralizowane 400-kilometrowym odwrotem, które normalnie przy pierwszym strzale armatnim powinny pierzchnąć. A jednak te kompanie biły się świetnie i przeprowadzały krwawe kontrataki, a to dlatego, że ich dowódca prowadził ich na koniu, że widzieli go wśród siebie narażonego na te same niebezpieczeństwa, uśmiechniętego, pełnego energii, woli i wiary. Takich oficerów jest niewielu, większość czeka pierwszej sposobności, aby opuścić szeregi. … Przyjechawszy do pułku, zastałem kilku oficerów bez dystynkcji i stwierdziłem, że zdjęli je ze strachu, bo bolszewicy wziętych do niewoli oficerów rozstrzeliwują. Czy żołnierz może do takiego oficera mieć zaufanie? …. Mam w pułku kompanie po 120 ludzi prowadzone tylko przez jednego oficera, w innych pułkach prowadzą kompanie nawet sierżanci. Normalnie powinno być czterech oficerów na kompanię. A jednak falangi oficerów kręcą się bezczynnie na naszych tyłach, po etapach i improwizowanych szkołach i o nich Naczelne Dowództwo w dzisiejszym rozgardiaszu nic nie wie i nie może ich zmusić, aby poszli na front. Ich psim obowiązkiem jest pójść, choćby uciec na front, dziś nikt nie zatrzymuje oficera w sztabie, ale oni się wczepili jak wesz kożucha dobrego dekunku i wolą żyć w państwie, którego granicą będzie Bug, wolą nawet tkwić w jarzmie pruskim czy rosyjskim, byle tylko nie zginąć, albo nie być rannym. Mam więcej szacunku dla głupiego umysłowo oficera czy szeregowca, który czynem stwierdza, że jest Polakiem wolnym i bije się o wolność i chce za tę wolność zginąć, niż dla wielce wykształconego inteligenta, który wygłaszać będzie mądre i długie sentencje, sprzeczać się i krytykować rząd czy Naczelne Dowództwo, czy dyplomację, zamiast wziąć karabin, stulić gębę i iść się bić…
Nasze czynniki kierujące nie troszczą się o zaprowiantowanie wojska. Odkąd prowadzę pułk, nie było dnia, żebym otrzymał wszystko, co się żołnierzowi należy. Chleb w 80 % jest tak spleśniały, że musze go wyrzucać. Meldunki moje i groźby nic nie pomagają. Stale z dowództwa dywizji otrzymuję odpowiedź: to nie my, to armia winna. Dajcie żołnierzowi jeść to będzie się bił. Słota, wszy, pluskwy – nic nie znaczy, ale jeść, i to dobrze, musi”.